Μη θρησκευτικές αντιλήψεις

Η επί μακρόν αποτυχία του επίσημου δόγματος να διαχυθεί στα κατώτερα λαϊκά στρώματα είχε ως αποτέλεσμα να επιβιώσουν πολλές μη θρησκευτικές αντιλήψεις. Η αθεΐα ήταν ασύμβατη με το πλαίσιο της εποχής αλλά αντίθετα, ένα μεταγενέστερο φαινόμενο που θεμελιώθηκε στην ορθολογική απόρριψη του δογματισμού. Ο σκεπτικισμός, όπου υπήρχε, είχε θρησκευτική θεμελίωση και εκπήγαζε από το ίδιο το ιδεολογικό υπόστρωμα που ενέπνεε την ενασχόληση μελών της ελίτ με τη μαγεία.

Η περιέργεια ωθούσε τους λόγιους στην ενασχόληση με την αλχημεία, την αστρολογία, την μαγεία. Η διασύνδεση με τη μαγεία ανιχνεύεται στην τέχνη και την εικονογραφία της εποχής, ιδιαίτερα στα έργα του Hieronymous Bosch, και στις επιστημονικές αναζητήσεις του μάγου της ελισαβετιανής Αυλής John Dee. Η Αναγέννηση ενθάρρυνε τη διεύρυνση και, επομένως, την αμφιβολία. Ο πραγματικός λόγιος έπρεπε να είναι ανοιχτός σε όλες τις πηγές της γνώσης, στις οποίες συμπεριλαμβανόταν η ενασχόληση με τον αποκρυφισμό και την ερμητική παράδοση μιας υποτιθέμενης προβιβλικής επιστήμης.

Η ιστορία του Φάουστ, ενός γιατρού που αναζητούσε τη γνώση πέραν των ορίων του δόγματος, ουσιαστικά αντανακλά αυτήν την προσέγγιση: εκδόθηκε για πρώτη φορά στη Γερμανία το 1587. Παρόλο που η επιστήμη πριν από την Αναγέννηση αναπόφευκτα είχε διαστάσεις μαγείας, ήταν μια μορφή μαγείας που δεν είχε τίποτα το κοινό με τις απλοϊκές λαϊκές δοξασίες. Οι διανοούμενοι αναζητούσαν μία αλήθεια που δεν ερχόταν σε αντίφαση ή σύγκρουση με τον Χριστιανισμό. Πολλοί, όπως ο Παράκελσος (Ελβετογερμανός γιατρός, αλχημιστής και φιλόσοφος της Αναγέννησης), δραστηριοποιούνταν εκτός των ακαδημαϊκών πλαισίων, άλλοι εργάζονταν μέσα στους κόλπους των εδραιωμένων επιστημονικών κύκλων.

Η λογικά θεμελιωμένη αθεΐα, όμως, ήταν σπάνια. Οι περισσότεροι «σκεπτικιστές» αναζητούσαν νέα πνευματικά τοπία μέσα στα πλαίσια της παραδοσιακής θρησκευτικής πίστης. Σε αυτό το ταξίδι της αναζήτησης της αλήθειας οι λόγιοι αυτοί αποπειράθηκαν να ανακαλύψουν μια πραγματικότητα πέραν του επίσημου δόγματος. Τους ερέθιζε η πιθανότητα νέας ανακάλυψης αρχαίων χαμένων τεχνών. Η μασονία, που έγινε ιστορικά σημαντική μόλις τον πρώιμο τον 17ο αιώνα, προσέλκυε πολλούς εξαιτίας της υποδηλούμενης πρόσβασης μέσω αυτής σε μια πανάρχαια γνώση.

Η πλέον αξιομνημόνευη ομάδα που ασχολούνταν με αυτή τη νέα μορφή μυστικισμού ήταν οι Ροδόσταυροι. Η υποτιθέμενη ύπαρξη τους έγινε γνωστή με την έκδοση του Fama Fraternitatis, ενός κειμένου που είχε μεγάλη απήχηση και γνώρισε εννέα επανεκδόσεις μέσα σε μία τριετία. Ο μύθος αυτός επινοήθηκε από τον λουθηρανό διανοητή Johann Valentin Andreae, ο οποίος πιθανώς συμμετείχε στη συγγραφή του Fama. Σύμφωνα με το έργο αυτό ένας Γερμανός ευγενής του 15ου αιώνα, ο Christian Rosenkreuz («Ροδόσταυρος»), είχε αποκτήσει πρόσβαση στην αρχαία γνώση της Περσίας και της Ινδίας.

Το διανοητικό πλαίσιο της αθεΐας έμοιαζε να σηματοδοτεί την εποχή της λογικής και του Διαφωτισμού. Μελέτες έχουν καταστήσει σαφές ότι ο σκεπτικισμός και η αθεΐα είχαν επίσης και λαϊκές μη λόγιες ρίζες που προηγούνταν κατά πολύ χρονικά του σκεπτικισμού των διανοούμενων.

Ο σκεπτικισμός σχετικά με τη θρησκεία και τη μετά θάνατο ζωή ήταν τόσο διαδεδομένος στην πρώιμη νεότερη Μεσόγειο που μπορούμε να υποθέσουμε πως ήταν βαθιά ριζωμένος στη λαϊκή παραδοσιακή σκέψη και όχι προϊόν ατομικής απόκλισης. Το βέβαιο είναι πως η ισπανική Ιερά Εξέταση αντιμετώπιζε με συγκαταβατικότητα αυτούς που καταγγέλονταν για σκεπτικισμό και απέδιδε την πλάνη τους στην άγνοια.

Η εξατομίκευση της θρησκευτικής πίστης ήταν, στην πλέον απτή μορφή της, νομικής φύσης. Τα νομικά κατοχυρωμένα δικαιώματα στην ετεροδοξία είχε μια μακρά και αξιοσέβαστη ιστορία. Οι σφαγές και η δυσανεξία στις Κάτω Χώρες και τη Γαλλία αποτελούσαν τη σκοτεινή πλευρά της δογματικής διαμάχης, ήταν όμως ένα τμήμα μιας σύνθετης εικόνας.

Τα σημαντικότερα βήματα προς μια εξατομίκευση της θρησκευτικής πίστης έγιναν τον 17ο και τον 18ο αιώνα από τους μυστικιστές σεκταριστές, που τους χαρακτήριζε μια κοινή απόρριψη της δογματικής δομής των επίσημων Εκκλησιών για τον ίδιο λόγο, η καθολική Εκκλησία αντιμετώπιζε πάντα με σκεπτικισμό τη συνεχή επανεμφάνιση μυστικιστών και μυστικιστικών ομάδων. Ο Πιετισμός που γεννήθηκε, όπως ο Λουθηρανισμός, στην καρδιά της Σαξονίας, αλλά στη συνέχεια εξαπλώθηκε σε όλον τον δυτικό κόσμο, που ίσως ήταν το πλέον ισχυρό των ρευμάτων θρησκευτικής εξατομίκευσης της πρώιμης νεότερης περιόδου.

Ιδωμένος από μια σύγχρονη οπτική μπορεί να φαίνεται πως -τουλάχιστον στις προτεσταντικές χώρες- ο χαρακτήρας και ο ρόλος της θρησκείας στην κοινωνίας μεταβαλλόταν. Η αυξημένη σημασία που αποδιδόταν στην ατομική ευλάβεια είναι αδιαμφισβήτητη. Η θρησκεία, όμως, ακόμα και στην εξατομικευμένη μορφή της, ήταν πάντα σταθερά προσδεδεμένη στην οικογένεια και τη μικροκοινότητα, όπως τα περιθώρια της «ιδιωτικής» πίστης ήταν περιορισμένα. Είναι, συνεπώς, αμφίβολο το κατά πόσο έχει νόημα η απόψη πως η κοινωνία τον πρώιμο 18ο αιώνα μετατοπιζόταν προς μια υιοθέτηση «μοντέρνων» κριτηρίων ή ότι υφίσταται βαθμιαία «εκκοσμίκευση».

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία