Η Αχαΐα (19ος αιώνας)

Η Αχαΐα οικειοποιήθηκε το όνομα της. Οι πρώτοι κάτοικοι της ονομάζονταν Ίωνες και τα εδάφη τους περιελάμβαναν δώδεκα πόλεις, διαίρεση που διατήρησαν όταν μετανάστευσαν στη Μικρά Ασία, όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα επτά νησιά, δυτικά της Αχαΐας, διατηρούν ακόμη την αρχαία ονομασία τους, Ιόνιοι Νήσοι, ενώ η ηπειρωτική Ιωνία, έχει εδώ και αιώνες αλλάξει θέση και έχει περάσει σε ένα άλλο μέρος του κόσμου.

Η Αχαΐα
Χαλκογραφία της πόλης της Πάτρας

Στο πρωινό μας εγερτήριο ανακαλύψαμε μια ακτή όπου όπου διακρίναμε καμήλες να περιπλανώνται ελεύθερα. ήταν πρωτόγνωρο θέαμα για μας. Οι καμήλες είχαν εγκαταλειφθεί από εκεί από τον αιγυπτιακό στρατό. Λίγο μακρύτερα, πίσω από μερικά χαμόσπιτα, ορθωνόταν μια υψηλή οροσειρά με διπλή κορυφογραμμή, όπου δέσποζε ένα μεγάλο κάστρο του οποίου οι Ενετοί μάτισαν τα τείχη πάνω στα ελληνικά θεμέλια.

Κάθισα πάνω σε ένα ύψωμα με τον γιο του οικοδεσπότη μας και τον ανιψιό του. Ζωγράφιζα ήσυχα όταν το σφύριγμα μιας σφαίρας με πληροφόρησε πόσο επικίνδυνο ήταν το σημείο αυτό. Ένα μέτρο χαμηλότερα και θα με έβρισκε στο κεφάλι. Οι οδηγοί μας, που παρατήρησαν ότι μας σημάδευαν και πάλι από τις πολεμίστρες άρχισαν να φωνάζουν, να κάνουν σινιάλα και μας προέτρεψαν να κάνουμε αυτό το ίδιο παράξενο κάλεσμα για να αποφύγουμε μια δεύτερη βολή.

Αν το ήθελε ο πρόξενος θα μπορούσε να πάμε να εκφράσουμε τις διαμαρτυρίες μας στο διοικητήριο, αλλά έκανε μόνο κάποιες παρατηρήσεις στον στρατηγό Τζαβέλλα, ο οποίος αρκέστηκε να απαντήσει ότι δεν ήταν φρόνιμο να σχεδιάζει κανείς πλησίον του κάστρου για το οποίο ήμουν ήδη πεπεισμένος. Ο Δημήτριος, ο οδηγός μας, μια ώρα αργότερα έφθασε με ένα μικρό ένοπλο σώμα, που ήταν, όπως μας είπε, ένα στρατηγός και και η ακολουθία του, οι οποίοι θα μας προσέφεραν τις υπηρεσίες τους.

Μάθαμε ότι ο πυροβολισμός εναντίον μας δεν ήταν το πρώτο κατόρθωμα αυτού του είδους φρουράς. Η σύζυγος του Άγγλου πρόξενου μας είπε ότι είχαν πυροβολήσει κατ΄επανάληψη από το κάστρο σε ένα παράθυρο της όπου είχε αφήσει αναμμένο φως κάποιο βράδυ. Εδώ και ένα μήνα εκείνη και ο σύζυγος της κοιμούνταν για την ασφάλεια τους σε μαι αγγλική φρεγάτα που περιπολούσε στην Πάτρα. Ο πρόξενος μου φάνηκε ελάχιστα φιλικά προσκείμενος προς του Έλληνες, Η άποψη του ήταν ότι οι αρχηγοί των Ελλήνων θα καταλήξουν να μοιραστούν την χώρα σε περίπτωση που δεν μπει μια τάξη. Είναι πραγματικά αρχηγοί μισθοφόρων. Ωστόσο σε αυτή τη γη, υπήρξαν ο Σόλων και ο Σωκράτης για τους οποίους τόσοι παθιάζονται στην πατρίδα μας.

Είναι τόσο αληθές ότι ο φιλελευθερισμός έχει αγαθούς οπαδούς, όπως επίσης και η απολυταρχία και σε αυτό το είδος τα κόμματα δεν έχουν τίποτα να προσάψουν το ένα στο άλλο.

Θα ομολογήσω όμως ποια εντύπωση αποκόμισα εδώ, ακούγοντας τους φιλέλληνες μας, τώρα πλέον προσγειωμένους να εξαίρουν τους Τούρκους εις βάρος των Ελλήνων και να γλρεμίζουν το είδω΄λο που κάποτε λάτρευαν.

Έβρισκα ότι η αντίδραση μας ήταν ιδιαίτερα σκληρή και ξεπερνούσε τα όρια, ότι δεν ήταν δίκαιο να μεμφόμαστε τα παλικάρια επειδή κάναμε λάθος για το πρόσωπο τους, και επειδή προσμέναμε πολλά από αυτούς, να τους αδικήσουμε για τις υπερβολές της δικής μας εκτίμησης. Η απογοήτευση οφείλεται περισσότερο σε μας παρά σε αυτούς. Ο λόρδος Βύρων περιλούζει με σαρκασμό ένα Γάλλο έμπορο που έλεγε ότι στην Αθήνα οι σύγχρονοι Έλληνες ήταν το ίδιο αχρείοι όσο την εποχή του Θεμιστοκλή. Η έκφραση φαίνεται γελοία. Ωστόσο, είναι αλήθεια ότι η εξαχρείωση παραμένει πράγματι ίδια με τότε και ότι δυστυχώς συνεχίζει να αποτελεί την πλειονότητα. όμως ,μέσα στα ελαττώματα των σύγχρονων Ελλήνων πρέπει να τους αναγνωρίσουμε ότι έχουν τις αρετές των μειονεκτημάτων τους. Η ευφυΐα και η οξύνοια σίγουρα δεν τους λείπουν και πάντα υπάρχει μέσο σωτηρίας για τους ανθρώπους του πνεύματος. Συνεπώς δε βλέπω γιατί να απελπίζεται κανείς σχετικά με την αναγέννηση των Ελλήνων. Απλά είχαμε άδικο να φανταστούμε ότι θα την συναντούσαμε ολοκληρωμένη.

Η Αχαΐα, ιδίως η ακτή της Πάτρας, που τα βουνά την προφυλάσσουν από τα νότια και θα έπρεπε να τη διασφαλίζουν από το σιρόκο, συχνά είναι έρμαιο αυτού του ανέμου, ο οποίος κλείνει στα πλοία το πέρασμα του στενού που ονομάζεται Μικρά Δαρδανέλλια.

Ενώ η μαλάρια (ελονοσία) συναντάται σε έδαφος χαμηλό και λασπώδες που περιβάλλεται από λιμνάζοντα νερά, σαρώνει την ακτή της Πελοποννήσου η οποία είναι πάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Πιστεύουμε ότι αυτή η μάστιγα δεν υπήρχε όταν ο Αύγουστος διάλεξε την πόλη της Πάτρας για να χτίσει, στη θέση της παλιάς κατεστραμμένης πόλης της εποχής του, μια νέα πόλη την οποία ομορφαίνει με τα λάφυρα της Καλυδώνας και έτσι να αντισταθμίσει στα συναισθήματα του την αγαπημένη του Νικόπολη.

Ο Παυσανίας αναφέρει με λεπτομέρειες την αρχαία αποικία που προϋπήρχε από την εποχή του Τρωικού πολέμου και όπου η βάρβαρη συνήθεια της θυσίας στην Άρτεμη ενός νεαρού κοριτσιού και ενός αγοριού καταργήθηκε από τον Ευρύπυλο.

Η Αχαΐα και ιδίως η νέα Πάτρα άνθιζε στην εποχή του Αδριανού και μας εκπλήσσει με τον αριθμό ναών και αγαλμάτων που περιείχε στους κόλπους της, τα οποία περιγράφει ο Παυσανίας. Μια τρίτη πόλη που τη διαδέχτηκε κατά το Μεσαίωνα, και τότε πάλι ήταν πολυάνθρωπη και εμπορική.

Σήμερα, όμως, η Αχαΐα λεηλατημένη και εγκαταλελειμμένη από την πλειονότητα των κατοίκων της, δεν ελπίζει για να ανασυνταχθεί παρά στην πατερναλιστική διοίκηση του Τζαβέλλα, ο οποίος ακριβώς έχει τη σωματική κατασκευή ενός μυθιστορηματικού κουρσάρου. Ο πρόξενος μας ξενάγησε στα αρχαία και σύγχρονα ερείπια. Δυστυχώς τα πρώτα απέχουν πολύ από το να είναι σημαντικότερα και κάποια τμήματα ρωμαϊκών τειχών ήταν όλο το αποτέλεσμα των ερευνών μας. Παρά την άθλια κατάσταση αυτού του θλιβερού χωριού, διότι στην Πάτρα δεν αξίζει πλέον παρά αυτή η ονομασία, η ομορφιά της τοποθεσίας του το συνιστούσε ακόμη στους ταξιδιώτες.

Joseph D Estourmel

Στην Κόρινθο (19ος αιώνας)

Αποβιβαστήκαμε στην Κόρινθο, που είχε φτάσει στο απόγειο της. Τα καλλιτεχνικά αριστουργήματα της, οι κάθε είδους θησαυροί της συναγωνίζονταν τον πλούτο του Παρθενώνα και του ιερού του Δία στην Ολυμπία, όταν οι Ρωμαίοι την κατέστρεψαν από άκρη σε άκρη. Αργότερα ανοικοδομήθηκε από τους ίδιους και ανέκτησε μέρος της πρώτης λάμψης της.

Στην Κόρινθο
Αρχαίος ναός στην Κόρινθο

Ο Ηρώδης ο Αττικός, ο λαμπρός αυτός πολίτης-ευεργέτης της Αθήνας, έπραξε το ίδιο για την Κόρινθο. Ανασκεύασε το θέατρο της με δικά του έξοδα. Όμως, ο Αλάριχος ισοπέδωσε και πάλι τα πάντα, έτσι ώστε σήμερα η πόλη, η οποία κάτω απ΄την ενετική κατοχή απέκτησε και πάλι μια κάποια σπουδαιότητα, είναι λεηλατημένη όσο ποτέ.

Στην Κόρινθο ελπίζαμε ότι παρά την έλλειψη άφθονης συγκομιδής, τουλάχιστον η περιέργεια μας θα έβρισκε κάτι να σταχυολογήσει ανάμεσα στα ερείπια που διακρίναμε. Αλλά αν υπάρχει στην Ελλάδα για όπου πρέπει κανείς στη θέα της να εγκαταλείπει κάθε ελπίδα, αυτή είναι η μελαγχολική και ερημωμένη Κόρινθος. Τι αλλαγή!

Ποτέ μεγαλείο που είχε εκπέσει δεν μας είχε προκαλέσει παρόμοια θλίψη. Τα τείχη που έχουν καταρρεύσει κατά το ήμισυ, φέρουν σημάδια πρόσφατης λεηλασίας. Οι κάτοικοι της έχουν φύγει. Μερικοί στρατιώτες τριγυρίζουν μέσα στα χαλάσματα της σε αναζήτηση λείας, ενώ μέσα σε αυτή τη μοναξιά, που μοιάζει καταραμένη επτά δωρικές κολόνες μένουν όρθιες -πιστεύεται ότι ανήκουν στο ναό του Ποσειδώνα- μοναδικές μαρτυρίες ότι σε άλλους χρόνους υπήρχαν θεοί για την Κόρινθο.

Μας έδειξαν τα σχεδόν σβησμένα ίχνη ενός αμφιθεάτρου που διαμορφώθηκε πάνω σε βράχο και κατόπιν ανεβήκαμε στην ακρόπολη και την κορυφή από όπου μας αποκαλύφθηκε όλος ο Ισθμός, οι δύο θάλασσες και ένας μεγάλος ορίζοντας. Είχαμε μπροστά μας την τοποθεσία αυτής της τόσο ανθούσας πόλης, την άκρη του κόλπου και πίσω μας τις κορυφές του Κιθαιρώνα, ο οποίος μας απέκρυβε τις Πλαταιές και τη Θήβα, αριστερά μας τον Ελικώνα και στο βάθος το νεφοσκεπή Παρνασσό. Δεξιά στον έτερο κόλπο είχαμε την Αθήνα και το Ναύπλιο, όπου σκοπεύαμε να κατευθυνθούμε, αλλά οι συνθήκες δε μας το επέτρεψαν γιατί ο πόλεμος μόλις είχε αρχίσει. Οι γιοι του Κολοκοτρώνη είχαν καταφέρει τα πρώτα χτυπήματα. Ένα τμήμα από κλέφτες στρατοπέδευσε στην Κόρινθο.

Βρήκαμε ένα κατάλυμα σε ένα σπίτι εγκαταλελειμμένο. Οι προηγούμενοι επισκέπτες του είχαν κάψει τις πόρτες και τα παράθυρα. Τα ξύλινα πατώματα υπάρχουν ακόμη. Κάψτε τα μας απαντούν όταν ζητάμε ξύλα για να μαγειρέψουμε το ρύζι μας. Διάφοροι περίεργοι στρατιώτες μας επισκέπτονταν. Τους υποδεχόμασταν καθισμένοι στις αποσκευές μας, για να μην τους προκαλέσουμε την επιθυμία να τις ανοίξουν. Συμφωνήσαμε να μην απομακρυνθούμε ο ένας από τον άλλο και το βράδυ να κοιμηθούμε με το όπλο στο χέρι. Ωστόσο, ο Δημήτριος συναντά κάποιους γνωστούς και το βράδυ κυκλώνει το σπίτι με σκοπούς.

Συνήθισα τους φύλακες και ονειρευόμουν την κρήνη Πειρήνη. Κάποιοι την τοποθετούσαν στον Ακροκόρινθο και πιστεύω περισσότερο στην παράδοση αυτή. Άλλοι μου έδειχναν στην κάτω πόλη, μια μικρή δεξαμενή γοτθικής κατασκευής. Ο Παυσανίας αναφέρει έναν αξιοσημείωτο αριθμό κρηνών. Βρήκαμε αρκετές από αυτές. Ψηλά χόρτα, μαρμάρινα θραύσματα και τούβλα παρεμποδίζουν τη ροή τους. Στύλοι κείτονται ακόμη στο έδαφος. Μία, με αρχαίο πράσινο χρώμα, τη χρησιμοποιήσαμε για κάθισμα στην κορυφή της ακρόπολης. Αυτά τα μάρμαρα, κάποια μεταλλικά ανάγλυφα, οι επτά όρθιες κολόνες ενός άγνωστου ναού, είναι ό,τι απομένει από τη μεγαλοπρέπεια μιας πόλης όπου η Αφροδίτη έτρεφε στο ιερό της χίλιες και πλέον ιέρειες. Μια πόλη που υπήρξε θέατρο της οργής της Μήδειας και των απολαύσεων της Λαΐδος.

Επιπλέον, δεν μπορούμε να την προσεγγίσουμε χωρίς το φόβο της μόλυνσης και της αιματηρής αναρχίας. Είναι απαραίτητο για τον περίπατο μας η συνοδεία φρουράς. Για να κοιμηθούμε πρέπει να μισθώνουμε φρουρά -και κάτω από αυτές τις συνθήκες μπορούμε να πούμε ότι η Κόρινθος δεν προσφέρεται για επίσκεψη στους φτωχούς.

Το λιμάνι Κεχρεαί της Κορίνθου ήταν στο Σαρωνικό κόλπο, και το Λέχαιο στον απέναντι κόλπο (Κορινθιακό). Πρόκειται για μια θαυμάσια εμπορική θέση. Είναι το φυσικό λιμάνι διαμετακομιστικού εμπορίου της Μικράς Ασίας με την Ευρώπη, της Ελλάδας με την Ιταλία. «Σας συστήνω, έλεγε ο Απόστολος Παύλος, την αδελφή Φοίβη, διακόνισσα της Εκκλησίας, που βρίσκεται στο λιμάνι Κεχρεαί». Σήμερα, μόνο ένα σπίτι αποτελεί τη χριστιανική κοινότητα.

Το λιμάνι διατηρεί ακόμη μερικά καΐκια. Νοικιάσαμε ένα και κατά τα μεσάνυχτα ανοιχτήκαμε κωπηλατώντας. Ξάπλωσα στη βάρκα και αφέθηκα στις σκέψεις μου. Τι θα έπρεπε να πω για την Ελλάδα; Εκτός από τον ουρανό της και κάποια χαλάσματα, αν της αφαιρέσετε τη λαμπερή φορεσιά με την οποία τη ντύνει η φαντασία μας, πόσο λύπη προκαλεί η γύμνια της!

Bartelemy Bacheville

Ο Πίνδαρος (518π.Χ.-438π.Χ)

Ο Πίνδαρος γεννήθηκε στη Βοιωτία, στην κώμη Κυνός Κεφαλές, σπούδασε στην Αθήνα και έζησε στη Θήβα. Είναι ο κορυφαίος δημιουργός της χορικής ποίησης, της οποίας καλλιέργησε όλα τα είδη. Είναι ο μοναδικός λυρικός ποιητής που η παράδοση έσωσε μεγάλο μέρος του έργου του. Η ποίηση του χαρακτηρίζεται από εκθαμβωτικές μεταφορές, εκφραστικότατες περιφράσεις και λεξιλόγιο προσωπικό που καταπλήσσει. Την πανελλήνια φήμη του τη χρωστά κυρίως στους επινίκους του, χορικά άσματα που αφιέρωσε στους νικητές των πανελληνίων αθλητικών αγώνων: η νίκη τους γιορταζόταν από έναν ομαδικό χορό στην πατρίδα τους, που τον οργάνωνε συνήθως ο Πίνδαρος, ύστερ από παραγγελία τις πιο πολλές φορές, με ποιητικό λόγο, μουσική, ρυθμό, χορευτικό βηματισμό.

Το θαυμασμό που έτρεφε ο αρχαίος κόσμος για το έργο του τον διατυπώνει επιγραμματικά ο Λατίνος ποιητής Οράτιος: «Όποιος βάζει στο νου του να ξεπεράσει τον Πίνδαρο, στηρίζεται σε κεροκόλλητα φτερά, φτιαγμένα από το Δαίδαλο. Η μοίρα του είναι να δώσει το όνομά του σε πέλαγο με διάφανα νερά».

Ο Πίνδαρος
Ο Πίνδαρος

Διθύραμβος Για τους Αθηναίους

Ολύμπιοι, ρίχτε στο χορό επάνω τη ματιά σας

και την τρισδοξασμένη σας τη χάρη στέλνετε του.

Θεοί, που τριγυρίζετε μέσα στην άγια Αθήνα,

και μες στο πολυσύχναστο και μοσκοβολισμένο,

της πολιτείας αφάλι,

στην αγορά την ξακουστή κι ομορφοστολισμένη,

θυσίαν από ανοιξιάτικα μενεξεδοπλεγμένα

στεφάνια, θεοί, δεχτείτε.

Κι ύστερα από τον Ουρανό, χαρούμενοι σαν πάτε,

ρίξετε πάλι τη ματιά σ΄ εμέ και στο τραγούδι,

για τον κισσοστέφανο θεό, που εμείς οι άνθρωποι

τον κράζουμε Ξεφωνητή και Θορυβογεννήτη.

Του υπέρμαχου πατέρα

το γιο κι απ΄τις Καδμίτισσες γυναίκες τη Σεμέλη

ομορφοτραγουδάμε .

Δεν το ξεχνάει ο ποιητής ν΄αρχίσει το τραγούδι

άμα οι κοκκινοφόρες

ώρες τη μοσχομύριστη την άνοιξη μας φέρνουν,

όταν τ΄ωραίο παλάτι τους ανοίξει. Τότε θεία

λουλούδια στην αθάνατη τη γη τότε φυτρώνουν

και μενεξέδων όμορφα μπουκέτα, τότε σμίγουν

με τα μαλλιά τα ρόδα.

Αρχίστε τα γλυκόλογα τραγούδια με φλογέρες1

Χοροί, τη σγουρομάλλινη Σεμέλη τραγουδάτε!

Η Αμοργός και η Ανάφη (3000π.Χ.-…)

Η Αμοργός και η Ανάφη, τα δύο αυτά νησιά είναι τα πιο «προκεχωρημένα ανατολικά φυλάκια» των Κυκλάδων. Με την Αμοργό πιο ανατολικά, μια στενή λωρίδα γης, με μήκος 32χλμ. και πλάτος 1 έως 3,5 χλμ. νοτιοανατολικά της Νάξου. (148 μίλια από τον Πειραιά). Και την Ανάφη νοτιότερη, ανατολικά της Θήρας (145 μίλια από τον Πειραιά).

Η Αμοργός κια η Ανάφη
Η Παναγία η Χοζοβιώτισσα στην Αμοργό

Πρωτεύουσα της ορεινής Αμοργού είναι η ομώνυμη μεσόγεια πόλη ή Χώρα, στους πρόποδες βράχου πάνω στον οποίο ο Βενετός κυρίαρχος του νησιού Ιερεμίας Γκίζι έχρισε κάστρο. Τα Κατάπολα, κοντά στα ερείπια της αρχαίας Μινώας είναι το κεντρικό λιμάνι του νησιού, επίνειο της Χώρας, στη δυτική ακτή. Ενώ η Αιγιάλη, δεύτερο λιμάνι στη θέση της ομώνυμης αρχαίας πόλης,εξυπηρετεί τη συστάδα των βόρειων οικισμών. Στα νότια του νησιού, η Αρκεσίνη διατηρεί το αρχαίο όνομα της.

Πλήθος μικρών νησιών περιβάλλουν την Αμοργό, τα Αμοργιανά. ενώ στα νότια προβάλλει η νησίδα Αμοργοπούλα, η Ιππουρίς των αρχαίων.

Η Ανάφη, άνυδρη, άδεντρη και ορεινή, διαθέτει τον ομώνυμο οικισμό ή Χώρα σε ύψωμα στα νότια του νησιού που συνδέεται οδικά με το λιμάνι του Αγίου Νικολάου. Αυτός είναι και ο μοναδικός βατός δρόμος με τροχοφόρο στο νησί. Οι μετακινήσεις με τα πόδια, με βάρκα ή με καΐκι. Εξαρτημένα από την Ανάφη νησιά είναι το Αναφόπουλο, η Μακριά και τα Φτενά.

Η Αμοργός και η Ανάφη στο πέρασμα των αιώνων

Η Αμοργός κια η Ανάφη
Χάρτης της Ανάφης του 1584

Στο μακρύ ταξίδι της επιστροφής τους από την Κολχίδα, οι Αργοναύτες πέρασαν από την Κρήτη, όπου ο χάλκινος Τάλως τους πετροβολούσε ώσπου τον εξόντωσε η Μήδεια κι έπειτα ανοίχτηκαν στο Αιγαίο. Πρέπει να ήταν η πυκνή στάχτη από το ηφαίστειο της Σαντορίνης που κάλυψε τα πάντα με βαθύ σκοτάδι μέρα μεσημέρι. Ο θεός Απόλλωνας έκανε να φανεί φως ώστε να αντικρίσουν μπροστά τους στεριά. Ήταν ένα νησί. Από το άναμμα του φωτός το ονόμασαν «Ανάφη». Βγήκαν στην ακτή, θυσίασαν στο θεό και έχτισαν να ό προς τιμή του,.

Η Ανάφη και η Αμοργός ήταν μεγάλα ναυτιλιακά κέντρα στην Πρωτοκυκλαδική εποχή (3000π.Χ.-2000π.Χ.), με παράλιους οικισμούς, χωρίς οχυρώσεις, καθώς η ίδια η δύναμη τους απέτρεπε κάθε ξένη επιβολή. Στην μινωική εποχή η Ανάφη αποικίστηκε από Μινωίτες. που πήγαν στην γειτονική Θήρα με αρχηγό τον Μεβλίαρο. Γι΄αυτό για λίγο διάστημα η Ανάφη ονομαζόταν «Μεβλίαρος».

Γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ. η Ανάφη αποικίστηκε από Δωριείς. Ερείπια του ναού του θεού Απόλλωνα επιβιώνουν σήμερα, πλάι το μοναστήρι της Παναγίας της Καλαμιώτισσας.

Η Ανάφη πέρασε διαδοχικά στους Φόσκολους, Γοζαδίνους, Κρίσπους και Πισάνους. Στα 1537, τα νησιά λεηλάτησε για λογαριασμό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ο Αλγερινός πειρατής-ναύαρχος Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα.

Και πριν και αργότερα, πολλοί κάτοικοι της Ανάφης μετοίκησαν στη Κρήτη για να γλυτώσουν από τους πειρατές. Πολλοί άλλοι, επί βασιλείας του Όθωνα, έφυγαν από το νησί και εγκαταστάθηκαν στους βορειοανατολικούς πρόποδες του βράχου της Ακρόπολης της Αθήνας, δημιουργώντας τη συνοικία «Αναφιώτικά».

Η Αμοργός άλλαξε πολλά ονόματα στο πέρασμα των χρόνων: Πατάγη, Παγκάλη, Ψυχία, Καρκησία και,τέλος, τον 5ο αιώνα π.Χ. Αμοργός. Η Αμοργός ήταν φημισμένη για τους αραχνοΰφαντους κόκκινους χιτώνες που κατασκευάζονταν εκεί. Είναι γενέτειρα του ποιητή Σιμωνίδη του Αμοργίνου που έζησε τον 7ο αιώνα π.Χ. Στα κλασικά χρόνια ήταν υποτελής των Αθηναίων, ενώ επί των Ρωμαίων ήταν τόπος εξορίας.

Τον 9ο αιώνα μΧ. καταστράφηκε το μοναστήρι της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας. Το ανακαίνισε το 1088 ο αυτοκράτορας Αλέξιος Κομνηνός. Κάθε χρόνο στις 21 Νοεμβρίου γιορτή των Εισοδίων της Παναγίας γίνεται πανηγύρι και προφέρουν ψάρια και κυρίως μπακαλιάρο τηγανητό.

Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Φράγκους το 1204, η Αμοργός πρώτα κατακτήθηκε από την βενετική οικογένεια των Γκουερίνι και που είχαν έδρα τους την Αστυπάλαια και έπειτα από τους Γκίζι.

Η Αμοργός ήταν το νησί, όπου με δαπάνες του μοναστηριού, ιδρύθηκε το 1829 το πρώτο γυμνάσιο της ελεύθερης Ελλάδας. Τα δύο νησιά περιήλθαν στο ελληνικό κράτος με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830, με το οποίο η Ελλάδα αναγνωριζόταν ως ανεξάρτητο κράτος με χερσαία σύνορα τη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού και περιελάμβανε τη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες.

Η Αστυπάλαια (900π.Χ.-…)

Η Αστυπάλαια βρίσκεται στο πιο δυτικό σημείο των Δωδεκανήσων. προς την πλευρά των Κυκλάδων, στοιχεία των οποίων υπάρχουν έντονα στο νησί. Στην πραγματικότητα πρόκειται για δύο νησιά την Μέσα (δυτική) και την Όξω (ανατολική), που ενώνονται με μια μικρή λωρίδα αμμουδιάς περίπου 100 μέτρων. Εξαρτημένα από αυτήν κατοικημένα νησάκια είναι ο Κουνούπος, η Οφιδούσα και η Σύρνα. Πρωτεύουσα του νησιού είναι η Χώρα ή Αστυπάλαια. Υπάρχουν ακόμα και τα χωριά Βαθύ, Λιβάδι και Μαλτεζάνα ή Ανάληψη.

Οι ντόπιοι προτιμούν να την ονομάζουν Αστροπαλιά. Στην αρχαιότητα λεγόταν και Ιχθυόεσσα, καθώς από τότε ήταν παράδεισος για τους ψαράδες που, ακόμα και σήμερα, δύσκολα θα απογοητευτούν, αν και τα ψάρια έχουν λιγοστέψει.

Η Αστυπάλαια
Τμήμα ψηφιδωτού δαπέδου παλαιοχριστιανικής βασιλικής στην Αστυπάλαια

Η Αστυπάλαια ανήκε σε μια πολύ γνωστή οικογένεια. Ήταν κόρη του Αγήνορα και της Περιμήδης, αδελφή της Ευρώπης, την οποία απήγαγε ο Δίας, την έφερε στην Κρήτη και απέκτησε από αυτήν το Μίνωα. Ο βασιλιάς πατέρας τους έστειλε τους γιους του να φέρουν πίσω την κόρη του. Δεν την βρήκαν όμως και δεν έπεστρεψαν ποτέ στην πατρίδα τους. Ο δυστυχισμένος πατέρας έχασε και την άλλη του κόρη. Ο θεός Ποσειδώνας είδε την Αστυπάλαια την ερωτεύτηκε, την έκλεψε και την έφερε στο νησί που πήρε το όνομα της. Από τον έρωτα τους γεννήθηκαν δυο γιοι: ο Αγκαίος που ανδραγάθησε στην Αργοναυτική εκστρατεία και ο Ευρύπυλος, ο βασιλιάς της Κω.

Από τον 9ο π.Χ. άποικοι από τα Μέγαρα και το Άργος εγκαταστάθηκαν στο νησί. Στα 496π.Χ. το νησί εκπροσώπησε στους Ολυμπιακούς αγώνες ο πυγμάχος Κλεομήδης. Οι φονικές γροθιές του σκότωσαν τον αντίπαλο του και αυτό έγινε αίτια οι Ελλανοδίκες να μην τον ανακηρύξουν Ολυμπιονίκη. Γύρισε στην Αστυπάλαια με ταραγμένο μυαλό. Σε μια κρίση τρέλας γκρέμισε το σχολείο την ώρα που οι μαθητές έκαναν μάθημα. Σκοτώθηκαν 60 παιδιά. Ο Κλεομήδης εξαφανίστηκε. Το μαντείο των Δελφών τον ανακήρυξε «τελευταίο των ηρώων».

Στα χρόνια της ελληνιστικής περιόδου και της Ρωμαϊκής κατάκτησης η Αστυπάλαια ήταν περίφημο κέντρο εμπορίου ψαριών. Οι Ρωμαίοι εγκατέστησαν εκεί ναύσταθμο με κύριο καθήκον την καταπολέμηση των πειρατών.Οι νησιώτες συνέπραξαν πρόθυμα και εξασφάλισαν προνόμια.

Το 1207 κατακτήθηκαν από τη βενετική οικογένεια των Γκουερίνι. Το οικόσημο τους σώζεται στο κάστρο στη Χώρα. Την ξαναπήραν οι Παλαιολόγοι του Βυζαντίου το 1269 και την έχασαν ξανά το 1310.

Η Αστυπάλαια ήταν το τελευταίο των Δωδεκανήσων που έπεσε στα χέρια των Τούρκων: το 1537, 15 χρόνια μετά την άλωση της Ρόδου. Αρχηγός του στόλου, Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα δεν παρέλειψε να λεηλατήσει το νησί. Οι συχνές επιδρομές του. το πρώτο μισό του 16ου αιώνα, είχαν γίνει μάστιγα για τους νησιώτες. Οι νησιώτες τραβήχτηκαν στο «Κάστρο του Αη-Γάννη», ένα φυσικό οχυρό. Απόρθητο κατά την παράδοση και με μυστική είσοδο και κρυφή έξοδο σε γειτονικό λόφο. Ακόμη σώζονται εκεί λείψανα σπιτιών και μια δεξαμενή νερού.

Η συγκατοίκηση με τους πειρατές όμως ήταν επικίνδυνη. Το νησί ερήμωσε για να ξανακατοικηθεί στα 1577, όταν τα πράγματα ηρέμησαν. Η μετέπειτα ιστορία της Αστυπάλαιας είναι κοινή με τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.

Αγία Σοφία (537-…)

Ο ιουστινιάνειος ναός της του Θεού Σοφίας είναι το μεγαλύτερο και το πλέον πολυδάπανο κτίριο που χτίστηκε ποτέ στο Βυζάντιο. Είναι το θρυλικό μνημείο-σύμβολο για τον ορθόδοξο κόσμο. Η Αγία Σοφία είναι συνδυασμός τρίκλιτης βασιλικής με περίκεντρο οικοδόμημα. Τα πλάγια κλίτη εδώ έχουν αρκετά περιορισμένες διαστάσεις, είναι διώροφα και μαζί με το νάρθηκα δίνουν την εντύπωση περιδρόμου στοάς που περιβάλλει τον κεντρικό τρουλλαίο πυρήνα.

Ο πρώτος ναός της του Θεού Σοφίας είναι ήταν μια απλή Βασιλική και άρχισε να χτίζεται επί Μεγάλου Κωνσταντίνου ή επί του διαδόχου του και γιου του Κωνστάντιου Β’ και εγκαινιάστηκε το 360. Ο ναός αυτός κάηκε το 404. Αμέσως μετά χτίστηκε μια νέα Βασιλική που εγκαινιάστηκε το 415. Ο δεύτερος ναός καταστράφηκε από πυρκαγιά στη Στάση του Νίκα το 532.

Αγία Σοφία
Κάτοψη της Αγίας Σοφίας

Αμέσως μετά ο Ιουστινιανός αποφάσισε να χτίσει το μοναδικό αυτό αρχιτεκτόνημα, που υπήρξε σταθμός στη βυζαντινή ναοδομία. Ο ναός ολοκληρώθηκε μέσα σε πεντέμισι χρόνια και εγκαινιάστηκε την 27η Δεκεμβρίου 537. Αρχιτέκτονες, «μηχανοποιοί» ήταν ο Ανθέμιος από τις Τράλλεις και ο Ισίδωρος από τη Μίλητο. Και οι δύο ασχολούνταν περισσότερο με την θεωρία της στατικής, της κίνησης και τα μαθηματικά. Δεν είχαν μεγάλη πρακτική πείρα για την οργάνωση ενός τόσο μεγάλου έργου. Έγιναν αρχιτέκτονες όταν κλήθηκαν να εκτελέσουν τα σχέδια και τη στατική μελέτη ενός σύνθετου οικοδομήματος, που ποτέ μέχρι τότε δεν είχε γίνει απόπειρα να εκτελεστεί σε τόσο μεγάλη κλίμακα. σύνθετος αρχιτεκτονικός συνδυασμός δεν είχε καμιά στενή συγγένεια με προηγούμενους. Συνίσταται από στοιχεία που χρησιμοποιούνταν μεμονωμένα αλλά ποτέ μέχρι τότε δεν είχε γίνει προσπάθεια τέτοιας μορφής, να συνδεθούν μεταξύ τους. Τούτο δε θα συμβεί και μετά. Πράγματι ποτέ η Αγία Σοφία δεν αποτέλεσε αντικείμενο πιστής μίμησης στο σύνολο της, παρά μόνο σε επιμέρους στοιχεία.

Στη σημερινή μορφή του ο ναός της του Θεού Σοφίας δεν ακριβώς το ίδιο κτίριο που εγκαινιάστηκε το 537. Ο αρχικός τρούλλος ήταν, που ήταν 6μ. χαμηλότερος κατέρρευσε το 558. Ανακατασκευάστηκε με ψηλότερες αναλογίες από τον Ισίδωρο τον Νεότερο και τελείωσε το 563. Τότε επήλθαν και αλλαγές στη βάση του και ξαναχτίστηκαν οι τοίχοι του φωταγωγού κάτω από τα πλευρικά τόξα, ενώ προστέθηκαν και οι πλάγιες αντηρίδες. Ο τρούλλος ξανάπεσε το 989 και επισκευάστηκε από τον Αρμένιο Trdat. Για τελευταία φορά κατέρρευσε το ανατολικό του τμήμα το 1346. Το σχέδιο όμως του Ισίδωρου του Νεότερου δεν αλλοιώθηκε ουσιαστικά . Οι Τούρκοι προσέθεσαν μετά την Άλωση στις τέσσερις γωνίες μιναρέδες.

Το σχέδιο της Αγίας Σοφίας

Η κάτοψη του ναού είναι σχεδόν τετράγωνη (71Χ77μ). Μέσα στο τετράγωνο αυτό υψώνονται τέσσερις μεγάλοι πεσσοί, που συνδέονται ανά δύο με τόξα. Αυτά στη βόρεια και νότια πλευρά είναι απλά τόξα και μεταξύ των πεσσών διαμορφώνονται κιονοστοιχίες σε δύο ορόφους από τέσσερις κίονες κάτω και έξι επάνω, οι οποίοι στηρίζουν μεγάλο τύμπανο διάτρητο από τοξωτά παράθυρα. Στην ανατολική και δυτική πλευρά τα τόξα που συνδέουν τους πεσσούς αποτελούν τα μέτωπα δύο μεγάλων κογχών που απολήγουν σε τεταρτοσφαίριο. Τα δύο αυτά τεταρτοσφαίρια διευρύνονται κάτω με δύο διώροφες ημικυκλικές κόγχες που στηρίζονται στους μεγάλους πεσσούς, και σε μικρότερους κοντά στο ανατολικό και δυτικό τοίχο αντιστοίχως. Μεταξύ των μικρότερων κογχών διαμορφώνεται ανατολικά η αψίδα του Ιερού Βήματος και δυτικά η κύρια είσοδος στο ναό. Τα τεταρτοσφαίρια μεταφέρουν ένα μέρος των ωθήσεων του τρούλλου στους δευτερεύοντες πεσσούς, που βρίσκονται κοντά στους εξωτερικούς τοίχους.

Ο πελώριος τρούλλος, διαμέτρου 32μ., εδράζεται επάνω στα τέσσερα τόξα που συνδέουν τους τέσσερις μεγάλους κεντρικούς πεσσούς. Μεταξύ των τόξων διαμορφώνονται τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα ή «λοφία», που βοηθούν στη μετάβαση από το κεντρικό τετράγωνο, το οποίο ορίζουν οι πεσσοί, στην κυκλική βάση του τρούλλου. Ο τρούλλος δεν έχει κυλινδρικό τύμπανο, είναι απλώς ένα ημισφαίριο που πατά κατ΄ευθείαν επάνω στα τόξα. Στη βάση του τρούλλου μεταξύ των νευρώσεων ανοίγονται σαράντα τοξωτά παράθυρα, από όπου το διαχεόμενο φως δίνει την εντύπωση ότι ο τρούλλος αιωρείται.

Με την κάλυψη του κεντρικού τμήματος του ναού από το γιγαντιαίο τρούλλο και τα τεταρτοσφαίρια των κάτω από αυτόν ορόφων, που υποβαστάζονται με στηρίγματα απωθημένα προς τους εξωτερικούς τοίχους του ναού, επιτυγχάνεται ενότητα χώρου και ήρεμη ανάταση με τις επάλληλες καμπύλες επιφάνειες των οροφών. Η ενότητα αυτή επεκτείνεται και στα πλάγια κλίτη με τη ρυθμική αλληλουχία των τοξωτών ανοιγμάτων που γεφυρώνουν τα μεταξύ των ογκωδών πεσσών διαστήματα και επιτρέπουν την ήρεμη κίνηση του βλέμματος προς όλα τα σημεία του τεράστιου οικοδομήματος. Οι χώροι συγχέονται, το πραγματικό τους μέγεθος και ο όγκος της κατασκευής των στηριγμάτων κρύβεται κάτω από πολύχρωμη ορθομαρμάρωση και το παιχνίδισμα του φωτός που ξεχύνεται άπλετο σε κάθε σημείο του ναού από το πλήθος των παραθύρων και έτσι ο όγκος των στηριγμάτων εξαϋλώνεται.

Στη δυτική πλευρά του ναού υπήρχε αίθριο με τρεις στοές που στηρίζονταν σε πεσσούς, μεταξύ των οποίων παρεμβάλλονταν ανά δύο κίονες. Στο αίθριο υπήρχε η κρήνη όπου ήταν χαραγμένη η επιγραφή:«ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ».

Στη ΝΔ γωνία του ναού υπήρχε το οκταγωνικό εσωτερικά βαπτιστήριο, ενώ στη ΒΑ υπήρχε το κυκλικό σκευοφυλάκιο.

Εντοίχια Ψηφιδωτά στην Αγία Σοφία

Τον 6ο αιώνα οι χριστιανικοί ναοί είχαν ανεικονικό διάκοσμο. Τον τρούλλο της Αγίας Σοφίας κοσμούσε μόνο ένας μεγάλος σταυρός και τον υπόλοιπο χώρο κάλυπταν φυτικά και γεωμετρικά θέματα, από τα οποία σήμερα σώζονται ελάχιστα.

Το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας κοσμήθηκε κατά τη διάρκεια των αιώνων με λαμπρά ψηφιδωτά. Δύο περίπου δεκαετίες μετά τη λήξη της εικονομαχίας το τεταρτοσφαίριο της αψίδας διακοσμήθηκε με μνημειακή παράσταση της Παναγίας ένθρονης, βρεφοκρατούσας. Στο εσωράχιο του τόξου του βήματος απεικονίστηκα οι Αρχάγγελοι. Σήμερα σώζεται μόνο ο Γαβριήλ και ίχνη της μορφής του Μιχαήλ. Η παράσταση της Αψίδας συνδέεται με μια ομιλία του Φωτίου που εκφωνήθηκε στις 29 Μαρτίου 867, οπότε χρονολογείται γύρω στα 867.

Την περίπου εποχή, πιθανότατα μετά στο σεισμό του 869, αντοκαταστάθηκε ο σταυρός της τρούλλου με τη μορφή του Χριστού Παντοκράτορα. Αυτή η εικόνα δε σώζεται σήμερα. Από επίγραμμα «αψίδι χειρών ως θρόνω των σων κάθη» πιθανολογείται ότι ο Χριστός απεικονιζόταν ολόσωμος καθισμένος πάνω σε ουράνιο τόξο. Το ψηφιδωτό αυτό θα επισκευάστηκε τουλάχιστον δύο φορές αφού ο τρούλλος, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, κατέρρευσε εν μέρει το 989 και το 1346.

Την παράσταση του Παντοκράτορα περιέβαλλαν τέσσερα εξαπτέρυγα στα σφαιρικά τρίγωνα από τα οποία σήμερα διατηρούνται τα δύο των ανατολικών λοφίων. Τα δύο τεράστια τύμπανα του ναού, προς Βορρά και Νότο τα οποία διατρυπώνται από δύο σειρές παραθύρων και φέρουν στο κάτω τμήμα μια ζώνη από τυφλές κόγχες, διακοσμήθηκαν με ολόσωμες μορφές.

Πάνω από την είσοδο του νοτιοδυτικού διαμερίσματος εικονίζεται η Παναγία ένθρονη βρεφοκρατούσα ανάμεσα στους αυτοκράτορες Κωνσταντίνο και Ιουστινιανό που της προσφέρουν ο πρώτος την Κωνσταντινούπολη και ο δεύτερος την Αγία Σοφία.

Το εικονογραφικό πρόγραμμα της Αγίας Σοφίας που εκπροσωπεί ένα από τα πρώτα μεταεικονομαχικά προγράμματα – προσαρμοσμένο ωστόσο σε ένα παλαιοχριστιανικό ναό – περιελάμβανε τον Παντοκράτορα στον τρούλλο, την Παναγία στην αψίδα, μορφές αγγέλων, προφητών, ιεραρχών και αποστόλων στο ναό καθώς και ελάχιστες ευαγγελικές σκηνές.

Η διακόσμηση του ναού έγινε τον 9ο και 10ο αιώνα. Μέχρι τον 14ο αιώνα ο ναός εξακολουθούσε να διακοσμείται με ψηφιδωτά. Πρόκειται για επισκευές ή για μεμονωμένους αναθηματικούς πίνακες των αυτοκρατόρων.

Η Κάλυμνος (3000π.Χ.-…)

Η Κάλυμνος είναι το τέταρτο σε έκταση νησί των Δωδεκανήσων με ορεινό έδαφος. Βρίσκεται ανάμεσα στην Λέρο και τη Κω, βορειοδυτικά της Ρόδου, σε απόσταση 183 μιλίων από τον Πειραιά. Περιβάλλεται από πλήθος μικρών νησιών. Πρωτεύουσα του νησιού είναι η Πόθια ή Ποθαία ή Κάλυμνος, λιμάνι στον μυχό ενός κόλπου στα νοτιοανατολικά του νησιού. Υπάρχουν ακόμη τα χωριά Χώρα, Βαθύ, Εμπορειός, Μασούρι, Μυρτιές και Πάνορμος.

Η Κάλυμνος
Λιθογραφία του 1880 που παρουσιάζει τη διαδικασία αλιείας των σφουγγαριών

Το μεγάλο βυζαντινό κάστρο, με εννιά ολόλευκα εκκλησάκι και ερείπια σπιτιών προβάλλει επιβλητικό πάνω από την παλιά πρωτεύουσα, Χώρα. Η περιοχή είναι γεμάτη κάστρα. Το Καστέλι κοντά στο Μασούρι και το ερειπωμένο βυζαντινό στην Τέλενδο «συνδέονται» καθώς ο θρύλος μιλά για το «βασιλόπουλο» του Καστελιού και την αγαπημένη του στο κάστρο της Τελένδου.

Άλλος θρύλος αναφέρεται στο μοναστήρι-κάστρο της κυρά-Ψηλής που χτίστηκε πάνω από το Καλύμνιο Ρούσο. Τον είχαν πάρει οι Τούρκοι με το παιδομάζωμα, είχε γίνει γενίτσαρος και μετά πασάς με το όνομα Γκιουλ Αχμέτ, πέρασε από το νησί, θυμηθηκε τη γενιά του, αναγνώρισε τον πατέρα του και έφτιαξε το μοναστήρι. Υπάρχουν ακόμα και το τιτανικό Καστρί των νεολιθικών χρόνων στον Εμπορειό και το κάστρο της Παναγίας Χρυσοχεριάς που χτίστηκε από τους Ιωαννίτες Ιππότες.

Στην «ευθύνη» της Καλύμνου ανήκουν και οι βραχονησίδες Ίμια, όπου συνέβη το θερμό επεισόδιο τον Ιανουάριο του 1996.

Ευρήματα Νεολιθικά και της Νεοανακτορικής περιόδου (μετά το 1700π.Χ.) μαρτυρούν της απώτερους χρόνους κατοίκησης του νησιού. Η ιστορική διαδρομή των νησιωτών είναι όμοια με εκείνη των υπολοίπων Δωδεκανησίων.

Η ιδιαιτερότητα των Καλυμνίων είναι η ζύμωση τους με τους βυθούς των θαλασσών Σκληροτράχηλοι και τολμηροί σφουγγαράδες, δημιούργησαν έπος, από όταν η σπογγαλιεία αποτελούσε το πιο επικίνδυνο επάγγελμα που θαλασσινός θα μπορούσε να ακολουθήσει. Αν επιβίωνε στους βυθούς δύσκολα ξέφευγε από τη «νόσο των δυτών».

Τα σφουγγάρια είναι ζώα της θάλασσας από τα πιο ατελή. Ανήκουν στο γένος των κοιλεντερωτών και περιλαμβάνουν πάρα πολλά είδη απλωμένα στις θερμές και εύκρατες θάλασσες κυρίως της Μεσογείου. Περισσότερο μοιάζουν με φυτά, έχουν ακανόνιστο σώμα, συνήθως κυπελλοειδές ή σχεδόν σφαιρικό μαλακό και γεμάτο πόρους. Ο σκελετός τους αποτελείται από ελαστικές ίνες. Το χρώμα τους είναι καφέ πάνω και σταχτοκίτρινο κάτω, Πιο διαδεδομένα είναι τα φαρμακευτικά σφουγγάρια και η τσιμούχα. Η Μεσόγειος (Αιγαίο, Αδριατική), η Ερυθρά θάλασσα και η Φλόριντα των Ηνωμένων Πολιτειών είναι οι τόποι όπου οι σφουγγαράδες τα βρίσκουν.

Παλαιότερα η αναχώρηση των σφουγγαράδων αποτελούσε το γεγονός της χρονιάς για την Κάλυμνο. Γινόταν τέλη Απριλίου με αρχές Μαΐου, αφού προηγουμένως όλο το νησί συμμετείχε στη [γιορτή της αγάπης» με κοινό τραπέζι, γλέντι και χορό. Η γιορτή επιβιώνει τη Πόθια, ως αναβίωση της παράδοσης μεταφερόμενη στην κεντρική πλατεία το Πάσχα και συμπληρωμένη με αναπαράσταση της δουλειάς των σφουγγαράδων με το σκάφανδρο και την καύση βεγγαλικών.

Για την αλίευση των σφουγγαριών οι σφουγγαράδες πρέπει να φτάσουν ως το βυθό της θάλασσας σε βάθος 91 μέτρα και μισό (πενήντα οργιές). Σήμερα, η αλίευση γίνεται με σύγχρονο εξοπλισμό. Στην Κάλυμνο λειτουργεί η μοναδική κρατική σχολή δυτών.

Παλιά, η δουλειά ήταν πολύ σκληρή και αρκετά επικίνδυνη και γινόταν με σκάφανδρο, μια αδιάβροχη και αεροστεγής στολή που κάλυπτε ολόκληρο το σώμα ως το λαιμό και άφηνε γυμνές μόνο τις παλάμες των χεριών. Πάνω από τη στολή ο δύτης φορούσε παπούτσια από μολύβι, με μολυβένιες πλάκες για να μπορεί εύκολα να βυθιστεί. Στο άνοιγμα του λαιμού, βιδωνόταν βαρύ μεταλλικό κράνος με γυάλινα φινιστρίνια, που επέτρεπαν στο δύτη να βλέπει. Στο πίσω μέρος του μεταλλικού κράνους προσαρμοζόταν σωλήνας, του οποίου το άλλο άκρο βρισκόταν σε αντλία πάνω στο σφουγγαράδικο.

Πριν βγουν στο εμπόριο τα σφουγγάρια υφίστανται ειδική επεξεργασία για να απαλλαγούν από το γλοιώδες υγρό που κουβαλούν. Στην Κάλυμνο λειτουργούν ειδικά εργαστήρια.

Σόλων, ο ποιητής (639π.Χ.-559π.Χ.)

Ο Σόλων δε στάθηκε μόνο ο μεγάλος πολιτικός και νομοθέτης, αλλά και ο πρώτος Αθηναίος ποιητής. Την ποίηση του χρησιμοποίησε περισσότερο για να διατυπώσει τις πολιτικές του σκέψεις, όπως οι μεταγενέστεροι του πολιτικοί δημοσίευαν τους ρητορικούς λόγους τους. Αποσπάσματα από το έργο του Σόλωνα εκφράζουν τις σκέψεις του για τη ζωή και τη μοίρα του ανθρώπου. Ο Σόλων παροτρύνει τους πολίτες σε ομόνοια και νομιμοφροσύνη, ενώ σε άλλα ποιήματα ο νομοθέτης λογοδοτεί για το έργο του ή απαντά σε επικρίσεις.

Ο Σόλων
Ο Σόλων

Ευνομία

Τούτα η ψυχή μου να τα πω μου λέει στους Αθηναίους:

Μύριες στην πόλη συμφορές η ανομία γεννάει,

ενώ όμορφα όλα κι εύτακτα η ευνομία τα κάνει

και των αδίκων και κακών δένει συχνά τα χέρια.

Τ΄ άγρια γλυκαίνει, σταματάει τον κόρο, ταπεινώνει

τον άνομο, και τους βλαστούς ξεραίνει της κακίας,

βρίσκει που κρύβεται άδικο, την περηφάνια ρίχνει,

πνίγει, την κάθε εξέγερση, πνίγει και της διχόνοιας,

της αγριεμένης την οργή, και με τη δύναμη της,

στον κόσμο είν΄ όλα γαληνά και φρόνιμα και τέλεια.

Η πόλη και οι Τύραννοι

Από ένα σύννεφο πέφτει με ορμή και χαλάζι και χιόνι,

απ΄ αστραψιά λαμπερή ξάφνω ξεσπά μια βροντή,

έτσι χαλιέται απ΄ ανθρώπους τρανούς ένα κράτος, και πέφτει

απ΄ αμυαλιά του ο λαός σ΄ ενός μονάρχη σκλαβιά

όταν πολύ θα υψωθεί, δεν είν΄ εύκολο πια να τον ρίξεις

πρέπει απ΄ την πρώτη στιγμή να ΄χουμε σε όλα το νου.

Από δική μας δειλία κι αμυαλιά σας χτυπούν οι φουρτούνες

όχι μομφές στους θεούς δεν είναι φταίχτες εσείς

οι ίδιοι αρματώσανε τούτους εδώ και τρανέψανε τόσο

έτσι, απ΄ αυτά, στην πικρή πέσατε τώρα σκλαβιά

ίδια αλεπού πονηρή περπατάει ο καθένας σας χώρια

μα όλοι σαν πάτε μαζί, τότε σας πιάνει αμυαλιά

οι γαλιφιές σας πλανεύουν και δίνετε πίστη στα λόγια

όμως καμιά προσοχή στα έργα δε δίνετε εσείς.

Το έργο του νομοθέτη

Σαν ποιο άφησα στη μέση απ΄ όσα μ΄ έκαναν

να συγκαλέσω το λαό σε σύναξη;

Μπρος στου Καιρού το δικαστήριο μάρτυρα

άριστον έχω την τρανή μητέρα εγώ

των θεών του Ολύμπου, τούτη δω τη μαύρη Γη

που πάνωθε της πέτρες σήκωσα πολλές,

χρεών σημάδια, σκλάβα πρώτα αυτή ήτανε

και τώρα λεύτερη είναι. Κι Αθηναίους πολλούς

που δίκια ή άδικα έχουν πουληθεί μακριά,

στη θεόχτιστη πατρίδα τους ξανάφερα,

άλλοι, που χρέη αβάσταχτα τους πιέζανε,

μόνοι είχαν φύγει και, γυρνώντας δω κι εκεί,

την αττική τους γλώσσα είχαν ξεχάσει πια,

κι απ΄ της σκλαβιάς άλλοι υποφέραν την ντροπή

εδώ στον τόπο, μπρος στο αγρίεμα τρέμοντας

των αφεντάδων. Όλους τους λευτέρωσα.

Και βία μαζί και δίκιο συνταιριάζοντας

τα ΄φερα τούτα εγώ ως την άκρη δυνατά,

έτσι όπως είχα τάξει. Νόμους όρισα

ίδιους για τους μεγάλους και για τους μικρούς

το δίκιο δρόμο στον καθένα δείχνοντας.

Αν τη βουκέντρα κάποιος άλλος έπιανε,

άνθρωπος φιλοχρήματος, κακόβουλος,

αντίς για με, το λαό δε θα τον δάμαζε,

γιατί αν παραδεχόμουν όσα θ΄ άρεσε

σ΄ αυτούς εδώ να πάθουνε οι αντίπαλοι

κι όσα για τούτους βάζαν οι άλλοι με το νου,

η πόλη απ΄ άντρες πλήθος θα ΄μενε ορφανή.

Γι΄ αυτό άμυνα κρατούσα απ΄όλες τις μεριές,

λύκος ζωσμένος από σκυλολόι πυκνό.

Και στο λαό εγώ λέω, αν πρέπει να τα πω

έξω απ΄ τα δόντια: αυτά που τώρα απόχτησαν

ούτε και στ΄ όνειρο τους δεν θα το ΄βλεπαν.

Όσο για τους μεγάλους και τους δυνατούς,

πρέπει να με δοξάζουν και να μ΄ αγαπούν,

τ΄ αξίωμα τούτο αν κάποιος άλλος το ΄παιρνε,

να συγκρατήσει δε θα μπόρειε το λαό

και δε θα σταματούσε, ώσπου, ταράζοντας

το γάλα, θα ΄βγαζε όλο το καϊμάκι του,

εγώ όμως μες στη μέση στάθηκα των δυο

μερίδων σύνορο τους.

Για τον Σόλωνα διαβάστε ακόμη: Ο Σόλων, ο Κροίσος και το βήμα της χήνας

Η Κως (3000π.Χ.-…)

Η Κως βρίσκεται στα βορειοδυτικά της Ρόδου ανάμεσα στην Κάλυμνο και τη Νίσυρο, πλάι στις ακτές της Μικράς Ασίας, στο στόμιο του κόλπου της Αττάλειας, 220 μίλια από τον Πειραιά. Είναι το δεύτερο σε μέγεθος νησί των Δωδεκανήσων, πεδινό και εύφορο. Οι αλυκές του συγκαταλέγονται στις καλύτερες της Μεσογείου.

Η Κως
Χαλκογραφία με τον πλάτανο του Ιπποκράτη στην Κω

Πρωτεύουσα και λιμάνι είναι η πόλη της Κω, χτισμένη κατά μήκος του μυχού ενός κόλπου, στα βορειανατολικά του νησιού, στη θέση της αρχαίας πόλης που δημιουργήθηκε το 366π.Χ. Καταστράφηκε από σεισμό στα 142μ.Χ. αλλά και στα 469 και 554μ.Χ. Ο σεισμός του 1933 έδωσε την ευκαιρία στους Ιταλούς να χτίσουν μια καινούργια πόλη με σύγχρονο οδικό ιστό και ταυτόχρονα αποκάλυψε την αρχαία κάτω από τα ερείπια των σπιτιών που τότε κατέρρευσαν.

Η ιστορική διαδρομή των κατοίκων της Κω, από την εποχή του Λίθου ως τη λήξη του Πελοποννησιακού πολέμου ήταν κοινή με των άλλων νησιών του συμπλέγματος. Η μοναδικότητα της εμφανίστηκε τον 4ο και 3ο π.Χ. αιώνα όταν έφτασε στην πιο μεγάλη της ακμή.

Η φήμη του Ασκληπιού και η διδασκαλία του Ιπποκράτη μετέτρεψαν την γύρω περιοχή σε αστικό κέντρο. Στα ιερά του θεού Ασκληπιού προσέρχονταν καθημερινά ασθενείς για να τους «θεραπεύσει ο θεός». Από τα 300 που γνωρίζουμε να υπήρχαν, αρχαιότερο ήταν της Τρίκκης (Τρίκαλα Θεσσαλίας) και σπουδαιότερο της Επιδαύρου. Στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. άρχισε να αποκτά φήμη και το Ασκληπιείο της Κω, που τότε δημιουργήθηκε. Διέθετε θειούχες ιαματικές πηγές και γρήγορα ξεπέρασε όλα τα άλλα σε σπουδαιότητα, καθώς οι εκεί θεραπευμένοι αποτελούσαν την ακαταμάχητη ζωντανή διαφήμιση.

Το διηύθυνε ένας μεγάλος ιερέας σε συνεργασία με έναν πυροφόρο (βοηθό). Ακόμη, υπήρχαν πολλοί ιερομνήμονες (νοσοκόμοι), νωεκόροι και ιερείς. Οι προσευχόμενοι, πρώτα λούζονταν, μετά προσέφεραν τα αφιερώματα τους κι έπειτα θεραπεύονταν από ιερέα, είτε πρακτικά είτε με υποβολή.

Εκείνο τον καιρό συνέπεσε να ιδρυθεί στον ίδιο χώρο και ιατρική σχολή που είχε την τύχη να φιλοξενεί διδάσκαλο τον Ιπποκράτη.

Ο μεγάλος Κώος επιστήμονας και φιλόσοφος γεννήθηκε το 460π.Χ. και είναι αυτός που θεμελίωσε την ιατρική επιστήμη. Μελέτησε τον ανθρώπινο οργανισμό και τις ιδιότητες, τις αρρώστιες και τις θεραπευτικές αγωγές. Προσήγαγε τις ειδικότητες παθολογία, διαγνωστική, χειρουργική, γυναικολογία και μαιευτική.

Παρόλο που δίδασκε μέσα σε χώρο ιερού, απάλλαξε την ιατρική από τον εμπειρικό και τον ιερατικό της χαρακτήρα. Με το όνομα του σώζονται 72 συγγράμματα στην ιωνική διάλεκτο.

Ο συνδυασμός Ασκληπιείου-Ιπποκράτη έκανε εκατοντάδες χιλιάδες προσκυνητές από όλη την Ελλάδα και τη Μικρά Ασία να προσέρχονται στην περιοχή με αποτέλεσμα να ξεφυτρώνουν πανδοχεία, μαγαζιά και όλα εκείνα τα επαγγέλματα που συντηρούνταν από τους ταξιδιώτες. Ο πληθυσμός συνεχώς αυξανόταν. Το νησί έφθασε κάποια στιγμή να αριθμεί 160.000 κατοίκους.

Στα 366π.Χ., οι γύρω από το λιμάνι οικισμοί ενώθηκαν και δημιούργησαν την πόλη της Κω, ενώ, στα νότια του νησιού, η εκεί Αστυπάλαια (σημερινά Παλάτια) έχασε τα πρωτεία.

Με το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου η Κως εντάχθηκε πρώτα στο κράτος του Αντίγονου. Με τη συνθήκη του 311π.Χ. ο Αντίγονος την παραχώρησε στον Πτολεμαίο. Στο διάστημα αυτό η ιατρική σχολή συνέχισε να λειτουργεί με δασκάλους κάποιους άξιους μαθητές του Ιπποκράτη και άλλους σπουδαίου γιατρούς στη συνέχεια. Η φήμη του Ασκληπιείου μεγάλωνε. Μαζί και η έκταση του. Είχε διαμορφωθεί σε τρία επίπεδα, με το μεσαίο να φιλοξενεί τον αρχαιότερο απλό ναό του Ασκληπιού και τον βωμό. Στο κάτω επίπεδο, όπου βρίσκονταν το θεραπευτήριο και οι πηγές, είχαν εγερθεί προπύλαια, κόγχες που φιλοξενούσαν αγάλματα, κτίσματα και στοές. Στο πάνω επίπεδο κτίστηκε επιβλητικός ναός του Ασκληπιού. Ογδόντα σκαλοπάτια οδηγούν από το κάτω επίπεδο στο επάνω.

Την εποχή των Πτολεμαίων, το νησί αναδείχθηκε σε θέρετρο της αριστοκρατίας. Άλλωστε, δύο μόλις χρόνια μετά την απόκτηση του, ο Πτολεμαίος Α’ είδε να γεννιέται εκεί ο γιος του, μετέπειτα Πτολεμαίος Β’ ο Φιλάδελφος.

Στα 190π.Χ. η Κως πέρασε στη ρωμαϊκή επικράτεια, αγαπημένο νησί των αυτοκρατόρων. Ανάμεσα τους ο Κλαύδιος την επισκεπτόταν στα χρόνια 41 με 51 μ.Χ., οπότε τον δηλητηρίασε η δεύτερη γυναίκα του Αγριππίνα, ώστε να περάσει ο θρόνος στο γιο της Νέρωνα.

Όπως και τα άλλα Δωδεκάνησα, με τον χωρισμό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η Κως πέρασε στη δικαιοδοσία του μετέπειτα Βυζαντινού κράτους. Στα 431 έγινε έδρα επισκόπου.

Ακολούθησε την κοινή μοίρα των Δωδεκανήσων και το 1315, έξι χρόνια μετά τη Ρόδο έγινε τμήμα του ιπποτικού κράτους των Ιωαννιτών. Η σπουδαιότητα που απέκτησε το νησί την εποχή των ιπποτών αντικατοπτρίζεται στα σπουδαίο οχυρωματικά έργα του κάστρου και του τείχους στο λιμάνι, καθώς και του κάστρου στην Αντιμάχεια.

Οι Οθωμανοί προσπάθησαν να κυριεύσουν την Κω στα 1452, μια χρονιά πριν πέσει η Κωνσταντινούπολη και στα 1477. Αποκρούστηκαν και τις δύο φορές. Την πήραν μόνο όταν οι Ιωαννίτες παρέδωσαν τη Ρόδο. Την κράτησαν ως το 1912 όποτε τα Δωδεκάνησα καταλήφθηκαν από τους Ιταλούς. Το 1948 η Κως ενσωματώθηκε στην Ελλάδα.

Η Κως γέννησε τη Νίσυρο

Το αίμα του Ουρανού, όταν τον ακρωτηρίασε ο Κρόνος, έπεσε στη Γη και τη γονιμοποίησε. Έτσι γεννήθηκαν οι Γίγαντες, όντα τεράστια και ρωμαλέα, που θέλησαν κάποια στιγμή να διεκδικήσουν την εξουσία του Σύμπαντος από τους θεούς του Ολύμπου. Ξεκίνησε πόλεμος φοβερός, η Γιγαντομαχία. Γράφει ο Απολλόδωρος: «Τον Γίγαντα Πολυβώτη τον κυνήγησε ο Θεός Ποσειδώνας μέσα στο Αιγαίο, τον πρόφτασε στα νοτιοανατολικά, έκοψε με την τρίαινα ένα κομμάτι από την Κω και με αυτό πλάκωσε τον Γίγαντα. Έτσι σχηματίστηκε η Νίσυρος και από κάτω της είναι θαμμένος ο Πολυβώτης». Οι καπνοί που βγαίνουν από τον κρατήρα του ηφαιστείου είναι η ανάσα του του.

Σχεδόν κυκλικό νησί, ανάμεσα στην Τήλο και τη Κω, σε απόσταση 202 μιλίων από τον Πειραιά. η Νίσυρος είναι στην πραγματικότητα η πάνω από τη θάλασσα κορυφή του ηφαιστείου που ακόμα αχνίζει. Ο κρατήρας του έχει διάμετρο 4χλμ. και είναι προσιτός στον επισκέπτη. Κατά τη μετάβαση εκεί η μυρωδιά από το θειάφι γίνεται όλο και πιο έντονη. Λιμάνι και πρωτεύουσα το νησιού είναι το Μανδράκι, με τη θερμή ιαματική αλιπηγή.

Πάνω από το Μανδράκι στέκονται η ακρόπολη με τα καλοδιατηρημένα τείχη και τα ερείπια του κάστρου των Ιωαννιτών Ιπποτών (1315). Κοντά τους Παναγία Σπηλιανή (1600) με πλούισα βιβλιοθήκη. Ο ορεινός οικισμός Εμπορειός βρίσκεται στο δρόμο προς το ηφαίστειο, ενώ τα Νικιά ακόμη ψηλότερα.

Δυο μίλια βορειοδυτικά από τη Νίσυρο υπάρχει το νησί Γυαλί, όπου σήμερα συνεχίζεται η εξόρυξη ελαφρόπετρας. Στην αρχαιότητα εκεί έβγαζαν οψιανό για να τον χρησιμοποιήσουν για λεπίδες. Ακόμη και σήμερα υπάρχουν αποθέματα. Η ιστορία του νησιού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη Ρόδο.

Η Σαπφώ (630π.Χ.-570π.Χ)

Η Σαπφώ, η αρχαία Ελληνίδα ποιήτρια με τη μεγαλύτερη φήμη και τα πλουσιότερα ποιητικά χαρίσματα, γεννήθηκε στην Ερεσό της Λέσβου. Στη Μυτιλήνη είχε ιδρύσει ένα είδος σχολής λυρικής ποίησης, στην οποία φοιτούσαν νέες κοπέλες που προετοιμάζονταν για τη μουσική εκτέλεση των ωδών της. Σημαντικό μέρος της ζωής της πέρασε στη Σικελία, εξόριστη από τον Πιττακό, πολέμιο της αριστοκρατικής τάξης, στην οποία ανήκε η ποιήτρια.

Από το πλούσιο έργο της μας έχει σωθεί πολύ μικρό μέρος, αρκετό όμως γι να δικαιολογήσει το θαυμασμό που προκάλεσε σε όλη την αρχαιότητα (την αποκαλούσαν (Δέκατη Μούσα»). Τα ιδιαίτερα γνωρίσματα που που δίνουν την αληθινή ευγένεια στην ποίηση της Σαπφούς είναι το ότι συμμερίζεται ειλικρινά τα συναισθήματα του άλλου και η βαθιά αίσθηση της ομορφιάς της φύσης, που αναδίνεται από κάθε σχεδόν στροφή των ποιημάτων της. .

Η Σαπφώ
Η Σαπφώ

Η ξενιτεμένη φίλη

Συχνά απ΄τις Σάρδεις

σε μας δω πέρα η σκέψη της γυρίζει.

πως ζούσαμε μαζί, τι εφάνταζες μπροστά της

σαν μια θεά, κι η πιο τρανή χαρά της

το δικό σου τραγούδι ήτανε πάντα.

Τώρα μες στις Λυδές γυναίκες ξεχωρίζει,

καθώς σαν πέσει ο ήλιος, η σελήνη

ροδοδάχτυλη λάμπει, τ΄άστρα τ΄άλλα

σκοτεινιάζοντας, κι ίδια γύρω αφήνει

το φως της ν΄απλωθεί, πα σ΄αλμυρά πελάγη

και σε πολύανθες χώρες. Κι έχει πάρει

γλυκιά δροσιά να χύνεται, τα ρόδα

μοσχοβολούν και τ΄απαλό χορτάρι

και το τριφύλλι ολούθε τ΄ανθισμένο.

Κι εκείνη πέρα δώθε τριφυρίζει

την Ατθίδα θυμάμενη, η καρδιά της

η τρυφερή από πόθο πλημμυρίζει

κι απ΄τον καημό βαραίνει μες στα στήθη.

Κι εμάς τις δυο φωνάζει, να βρεθούμε κοντά της.

Όμως…

Προσευχή για τον αδελφό

Κύπρη μου εσύ, κι εσείς Νηρηίδες, κάντε

γερός, εδώ να μου ΄ρθει ο αδελφός μου,

κι όσα καλά η καρδιά του λαχταράει

όλα να γίνουν.

Τα πρωτινά του λάθη να τ΄αφήσει,

έτσι που να΄ναι πια η χαρά των φίλων

κι η πίκρα των εχθρών, μα εχθρός κανένας

πια να μη μας γίνει.

Κι ας το θελήσει να έχει κι η αδελφή του

τιμή απ΄αυτόν, και τα παλιά φαρμάκια,

που τ αφερσίματα του την ποτίσαν,

να ξεχαστούνε.

Αχ, άκουσε με, θεά μου, αν σ΄έχω ευφράνει

με τα τραγούδια, ρίξε στα σκοτάδια

τις συμφορές, και κάθε θλίψη διώξε

από κοντά μας.