Ο «ευρετής» της ζωγραφικής

Σύμφωνα με τον Θεόφραστο, μαθητή του Αριστοτέλη και διάδοχό του στην περιπατητική σχολή του, ο «ευρετής» της ζωγραφικής είναι ο Πολύγνωτος ο Θάσιος. Είναι πρόδηλο πως ο Θεόφραστος δεν μπορεί να αγνοούσε ότι και πριν από τον Πολύγνωτο οι Έλληνες ήξεραν να ζωγραφίζουν, είναι μάλιστα πολύ πιθανό ότι είχε δει ο ίδιος παλαιότερα ζωγραφικά έργα. Η πληροφορία του λοιπόν μπορεί να αποτελεί αξιόλογη κρίση και να σημαίνει πως δεν θεωρούσε τα αρχαϊκά έργα άξια να ενταχθούν μέσα στα όρια της ζωγραφικής, όπως τη γνώρισε ο ίδιος ύστερα από τις κατακτήσεις των ζωγράφων του 4ου π.Χ. αιώνα.

Πραγματικά, μέσα στον 5ο και τον 4ο αιώνα φαίνεται ότι η ελληνική ζωγραφική κατόρθωσε να προσχωρήσει τόσο πολύ ώστε να δημιουργήσει έργα όχι μόνο ισάξια, αλλά κάποτε και ανώτερα από τις δημιουργίες της γλυπτικής. Μπορούμε να πούμε ότι σε ορισμένες φάσεις η ζωγραφική κέρδισε την πρωτοπορία και επηρέασε βασικά ολόκληρη την τέχνη.

Στο μεταίχμιο ανάμεσα στην αρχαϊκή εποχή και στα πρώιμα κλασικά χρόνια (στην περίοδο του «αυστηρού ρυθμού») στέκονται τα μοναδικά δείγματα ελληνικής ζωγραφικής που βρέθηκαν στην Ποσειδωνία της Ιταλίας. Πρόκειται για τοιχογραφίες που στόλιζαν τις τέσσερις πλευρές και την οροφή-κάλυμμα ενός τετράπλευρου τάφου, που χρονολογείται γύρω στο 480π.Χ. Η παράσταση του καλύμματος που έδωσε και το όνομα στον τάφο («τάφος του βουτηχτή»), εικονίζει ένα κολυμβητή τη στιγμή που έχει πηδήξει από την υψηλή εξέδρα και κάνει βουτιά προς τη θάλασσα. Η απόδοση του νεανικού κορμιού με την ελαστικότητα της τεντωμένης χορδής που σπαθίζει τον αέρα, η απαλή γαλάζια θάλασσα και το μικρό δέντρο στην ακρογιαλιά συνθέτουν μια απροσδόκητη για τις γνώσεις μας εικόνα.

Πιο οικείες μας είναι οι τοιχογραφίες στις πλευρές του τάφου με την παράσταση συμποσίου, αλλά οι γνώριμες από τις αγγειογραφίες μορφές έχουν εδώ ασυνήθιστη δύναμη και στη σύνθεση και στο σχέδιο και στην έκφραση, που επιτείνεται και από τη χρησιμοποίηση περισσότερων χρωμάτων. Ωστόσο οι παραστάσεις εξακολουθούν να μένουν μέσα στα όρια που έθετε η αρχαϊκή ζωγραφική και ουσιαστικά πειθαρχούν στις αρχές που γνωρίζουμε από τη σύγχρονή τους αγγειογραφία.

Ο «ευρετής» της ζωγραφικής Πολύγνωτος θα προχωρήσει σε νέους δρόμους. Στάθηκε ο πιο σημαντικός και δημιουργικός ζωγράφος της εποχής του, δίπλα σε άλλους μεγάλους, τον Μίκωνα και τον Πάναινο. Από τις γραπτές πηγές μαθαίνουμε πως εργάστηκαν λίγο πριν τα μέσα του 5ου π.Χ. ααιώνα στην Αθήνα, στους Δελφούς, στις Πλαταιές, στις Θεσπιές. Τα σπουδαιότερα από αυτά τα έργα ήταν οι τοιχογραφίες του Πολύγνωτου και στη Λέσχη των Κνιδίων στους Δελφούς: η Ιλίου πέρσις και η Νέκυια.

Από την περιγραφή του Παυσανία καταλαβαίνουμε κάποια σπουδαιότατη κατάκτηση του Πολύγνωτου που μαζί με την ευγένεια των μορφών και την έκφραση του πάθους τον τοποθέτησε στην πρώτη θέση της ελληνικής ζωγραφικής. Πρόκειται για την απόδοση του χώρου, του βάθους μέσα στο οποίο τοποθετούνται οι μορφές. Παύει η παρατακτική διάταξη, όπως στη ζωφόρο, και η τοποθέτηση των μορφών γίνεται υψηλότερα και χαμηλότερα, που σημαίνει μπρος και πίσω, σε βάθος μέσα στον χώρο.

Με πληροφορίες από: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους