Οι αριστοκράτες ήταν οι πλούσιοι

Το κύριο γνώρισμα της αριστοκρατίας στη δυτική Ευρώπη τους 16ο και 17ο αιώνες ήταν ο πλούτος της: οι αριστοκράτες ήταν οι πλούσιοι. Παρόλο που για τους θιασώτες της θεωρίας της «αριστοκρατίας του αίματος» θεμελιώδες κριτήριο αριστοκρατικότητας ήταν η ευγενική καταγωγή, η κοινή γνώμη είχε διαφορετική άποψη. Όπως παρατηρεί ένας Ισπανός συγγραφέας της περιόδου ο Arce de Otarola: «Αποτελεί νόμο και έθιμο σε όλη την Ιταλία, τη Γερμανία και τη Γαλλία ότι αυτοί που δεν διάγουν βίο ευγενούς δεν απολαμβάνουν και τα προνόμια της αριστοκρατίας».

Στην Ισπανία διακηρυσσόταν στους αρχαίους νόμους της Καστίλης πως «εάν κάποιος πτωχεύσει και δεν μπορεί να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις που συνεπάγεται η θέση του, και αυτός και οι απόγονοί του εκπίπτουν αυτής». Σε μια εποχή που μεγάλος αριθμός ευγενών περιέπιπταν σε ένδεια δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτοί θα γαντζώνονταν στο ιδεολόγημα πως μια ελίτ του αίματος δεν έπαυε να είναι ελίτ απλά και μόνο επειδή η οικονομική της κατάσταση ήταν δυσχερής.

Όπου βεβαίως η τάξη των ευγενών ήταν τόσο πολυπληθής όσο στην Ισπανία και την Πολωνία, τότε οι φτωχοί hidalgos και szlachta αντίστοιχα ήταν πολυάριθμοι. Στην Ισπανία το μοτίβο του φτωχού ευγενούς αποτελούσε κοινό λογοτεχνικό τόπο. Στη Γαλλία, την εποχή του Λουδοβίκου ΙΓ΄ η επαρχιακή αριστοκρατία αποτελούνταν από ένα τεράστιο αριθμό απόρων ευγενών. Πάρα ταύτα, όμως, οι ευγνείς στο σύνολό τους ήταν πλούσιοι, με έσοδα που προέρχονταν κυρίως από τις γαίες τους.

Στη δυτική Ευρώπη η αριστοκρατία είχε αρχίσει να απομακρύνεται από τις γαίες της, μετατρεπόμενη μάλλον σε μια τάξη απόντων γαιοκτημόνων παρά αγροτικών παραγωγών. Στην ανατολική Ευρώπη, αντίθετα, οι αριστοκράτες στρέφονταν όλο και περισσότερο στην εκμετάλλευση της γης. Στη δυτική και κεντρική Ευρώπη οι πωλήσεις γης, που σημείωναν έκρηξη με την καταλήστευση των εκκλησιαστικών γαιών κατά τη Μεταρρύθμιση, μετέβαλαν τη μορφή των αριστοκρατικών εισοδημάτων και διευκόλυναν την ανάδυση μιας τάξης ευγενών.

Δύο ήταν οι κύριες πηγές χρήματος των ευγενών, τα μισθώματα γης και οικημάτων και οι συντάξεις τους ως αυλικοί. Η ανάδυση των βασιλικών Αυλών αποτελούσε συνέπεια της ανάδυσης της συγκεντρωτικής μοναρχίας. Το αρχέτυπο ήταν η Ρώμη με πλούσιους ευγενείς όπως οι Colonna και οι Orsini, πόλος πατρωνείας του πιο εκτεταμένου γραφειοκρατικού δικτύου στον κόσμο.

Η άνοδος των βασιλικών Αυλών έμοιαζε να σηματοδοτεί την παρακμή της αριστοκρατίας. Παρά την παρακμή όμως κάποιων σημαντικών αριστοκρατικών οικογενειών, άλλες πήραν τη θέση τους. Πολλοί κατώτεροι ευγενείς παρήκμασαν και αντικαταστάθηκαν από νεοανερχόμενους στις τάξεις της αριστοκρατίας. Σε καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν υπήρξε πλήρης παρακμή της τάξης των ευγενών. Τα οικονομικά τους προβλήματα, όμως ήταν πραγματικά όπως: επιδεικτικές δαπάνες, μειούμενα εισοδήματα από τις γαίες τους και αυξανόμενες δαπάνες διογκούμενες και από τον πληθωρισμό.

«Πόσες αριστοκρατικές οικογένειες δεν υπάρχουν που το όνομα τους έχει πλέον χαθεί!», παρατηρει ένας Άγγλος το 1603. «Πόσοι οίκοι που κάποτε ανθούσαν και τώρα έχουν βουλιάξει στη λήθη!» Καθώς το κύριο περιουσιακό στοιχείο που ρευστοποιούσαν οι ευγενείς ήταν η γη, ήταν συχνά οι αστικές ελίτ που επωφελούνταν από αυτές τις αγοραπωλησίες. Στη Νάπολη τη θέsη της παλιάς αριστοκρατίας κατέλαβαν Γενουάτες, Τοσκανοί και Βενετοί έμποροι και Ναπολιτάνοι αστοί και αξιωματούχοι. Στην Ισπανία οι πιστωτές της αριστοκρατίας ήταν αστοί και κυβερνητικοί αξιωματούχοι.

Ένας Νορμανδός ευγενής εξέφρασε το μίσος του για τους αστούς το 1656 διατεινόμενος πως: «τρία πράγματα κατέστρεψαν την αριστοκρατία: η ευκολία εύρεσης χρημάτων, ο πολυτελής βίος και ο πόλεμος. Σε περιόδους ειρήνης οι ευγενείς αναλώνονται στην πολυτελή ζωή, σε περιόδους πολέμου, καθώς δεν διαθέτουν χρηματικά αποθέματα, και ο πλέον εύρωστος οικονομικά ευγενής αναγκάζεται να υποθηκεύσει τα κτήματα και τους μύλους του. Αυτό μπορεί να αποδειχθεί από το γεγονός ότι από το 1492, όταν το διαθέσιμο χρήμα είναι περισσότερο, οι αστοί είχαν προσποριστεί περισσότερα από έξι εκατομμύρια χρυσές λίβρες από έσοδα από τις αριστοκρατικές γαίες, οι οποίες ανήκαν σε ευγενείς που παρείχαν τις στρατιωτικές υπηρεσίες σύμφωνα με τη φύση και την ανωτερότητα του ρόλου τους.[…] Οι αστοί δανείζουν χρήματα και ως αποτέλεσμα όλοι οι γαιοκτήμονες εκδιώκονται από την ύπαιθρο».

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, Henry Kamen