Εξέλιξη της Ρώμης

Η εκδίωξη της ετρουσκικής δυναστείας (περίπου στα τέλη του 6ου π.Χ, αιώνα) δεν έφερε ριζικές αλλαγές στο πολιτειακό καθεστώς της Ρώμης. Η Ρώμη παρέμεινε μια ισχυρή, κυρίως στρατιωτική δύναμη με την αριστοκρατική τάξη να εξουσιάζει πάνω σε ένα πληθυσμό κατά το μεγαλύτερο μέρος του αγροτικό. Η ετρουσκική κυριαρχία είχε παίξει βέβαια ρόλο όσον αφορά την εξέλιξη της Ρώμης: η πόλη μεγάλωσε σε έκταση, έγινε ισχυρότερη, το πολιτιστικό της επίπεδο ανέβηκε, η ζωή άρχισε να παρουσιάζει μεγαλύτερη ποικιλομορφία. Ως κέντρο του κράτους η Ρώμη είχε αποκτήσει μεγάλη εμπορική σημασία.

Γι΄αυτόν τον λόγο πραγματοποιούνται σπουδαιότερες αλλαγές στον κοινωνικό και οικονομικό τομέα από ό,τι στο χώρο των πολιτειακών θεσμών. Η μόνη σημαντική καινοτομία ήταν η ακόλουθη: η νικήτρια αριστοκρατική τάξη κατήργησε το αξίωμα το αιρετού βασιλιά και όρισε στη θέση του δύο αιρετούς άρχοντες, πραίτορες (praetores) ή υπάτους (consules), με μονοετή θητεία και απόλυτη εξουσία σε θέματα στρατιωτικά, πολιτικά, θρησκευτικά. Όταν όμως υπήρχε ανάγκη ήταν δυνατόν να αναβιώσει προσωρινά η βασιλική εξουσία στο πρόσωπο ενός δικτάτορα. Βέβαια για την άσκηση αυτού του έκτακτου αξιώματος προβλεπόταν από το πολίτευμα το περιορισμένο διάστημα των έξι μηνών.

Παράλληλα μεγαλύτερη σημασία αποκτούν η Σύγκλητος και η λαϊκή συνέλευση. Ως τότε οι πολίτες συνέρχονταν γιανα επικυρώσουν απλά τα βασιλικά διατάγματα. Τώρα η συνέλευση του λαού ψηφίζει με ένα «ναι» ή ένα «όχι», όταν οι ύπατοι υποβάλλουν στην κρίση της θέματα όπως: απόφαση αν πρέπει να γίνει πόλεμος ή ειρήνη, αν πρέπει ή όχι να επιβληθεί η θανατική ποινή σε κάποιον Ρωμαίο πολίτη, απόφαση θετική ή αρνητική για την εισδοχή νέων πολιτών στην κοινότητα, αποδοχή ή απόρριψη των προσώπων που οι ετήσιοι άρχοντες προτείνουν για διαδόχους τους.

Στον κοινωνικό τομέα η κυριότερη καινοτομία ήταν η άνοδος της pleds, της τάξης των πληβείων. Ο όρος έχει καθαρά πολιτικό χαρακτήρα, σίγουρα όμως η πολιτική σημασία της plebs ήταν επακόλουθο σταδιακών μεταβολών στις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της ρωμαϊκής ζωής. «Plebs» σημαίνει «πλήθος» και ο όρος δηλώνει το πλήθος των πολιτών που δεν ανήκουν στα ορισμένα γένη των πατρικίων. Οι πληβείοι ήταν βέβαια Ρωμαίοι πολίτες, αλλά πολίτες δεύτερης κατηγορίας.

Η plebs συμπεριελάμβανε και τους «πελάτες» (clientes), ωστόσο δεν μπορούμε να πούμε πως αποτελούνταν αποκλειστικά από αυτούς. Πληβείοι από τα πολύ παλιά χρόνια ήταν τα πρόσωπα εκείνα που οι Ρωμαίοι ευγενείς δεν είχαν κατορθώσει να μετατρέψουν σε «πελάτες» τους. Ανήκαν στους παλαιούς ελεύθερους κατοίκους της Ρώμης και ήταν γνήσιοι Ρωμαίοι Κυρίτες (Quirites). Είναι άγνωστο πόσοι μπόρεσαν να αποφύγουν την κοινωνική και οικονομική εξάρτηση, ιδιαίτερα στα χρόνια της ετρουσκικής κυριαρχίας. Δεν έχουμε όμως κανένα λόγο να αμφισβητούμε το γεγονός πως ακόμη και τότε υπήρχαν στη Ρώμη ελεύθεροι πληβείοι. Σταδιακά ο αριθμός των πολιτών που δεν ανήκαν στη τάξη των ευγενών και ούτε στην τάξη των πληβείων μεγάλωσε.

Ύστερα από την κατάργηση της βασιλείας, στις αρχές του 5ου π.Χ αιώνα, η άρχουσα τάξη προσπαθούσε να διατηρήσει τη ρωμαϊκή κυριαρχία στο Λάτιο, συγχρόνως όμως η Ρώμη είχε να αντιμετωπίσει πολλούς κινδύνους στις σχέσεις με τους γείτονες της. Οι ετρουσκικές πόλεις έβλεπαν με δυσαρέσκεια την ανοδική πορεία του ρωμαϊκού εμπορίου, η οποία άλλωστε είχε οδηγήσει στη σύναψη συνθήκης ανάμεσα στη Ρώμη και στην Καρχηδόνα. Ευνοϊκότερες ήταν οι σχέσεις της Ρώμης με τους κοντινούς γείτονες: οι κάτοικοι του Λατίου αισθάνονταν πως χωρίς την υποστήριξη της ρωμαϊκής δύναμης θα ήταν δύσκολο να αντιμετωπίζουν τη συνεχή πίεση των Ουόλσκων και των Αικούων από τα βουνά ή τον κίνδυνο μιας ετρουσκικής κατάκτησης. Η ύπαρξη των κοινών συμφερόντων οδήγησε στο να εδραιωθεί η συμμαχία όλων των λατινικών κοινοτήτων και η Ρώμη να παίξει πάλι ηγετικό ρόλο στη συμμαχία.

Η Ρώμη ήταν αναγκασμένη να αποκρούει επιθέσεις από τον Βορρά, από τους λόφους των Σαβίνων. Το 449π.Χ. οι Σαβίνοι δέχθηκαν συντριπτική ήττα και οι Ρωμαίοι προσάρτησαν σημαντικό τμήμα του εδάφους τους. Την ίδια εποχή προσχώρησε στη Ρώμη η πλούσια και αριστοκρατική οικογένεια των Κλαυδίων μαζί με όλους τους «πελάτες» της. Οι Σαβίνοι ευγενείς έγιναν δεκτοί στην τάξη των Ρωμαίων πατρικίων. Παρόμοιες προσχωρήσεις από αρκετές λατινικές πόλεις γίνονταν συχνά και όπως ήταν φυσικό, αύξησαν τη δύναμη και το κύρος των Ρωμαίων πατρικίων.

Ωστόσο η φροντίδα των Ρωμαίων την εποχή εκείνη ήταν ο αγώνας τους εναντίον ισχυρότερων γειτόνων, της ετρουσκικής πόλης των Βηίων, του Ουόλσκων και των Αικούων, οι οποίοι έκαναν επιθέσεις στις λατινικές πόλεις από τα βουνά. Περισσότερο επικίνδυνοι ήταν οι Ουόλσκοι, καθώς είχαν στόχο να καταλάβουν την ακτή και να αποκλείσουν το Λάτιο από τη θάλασσα. Οι Ρωμαίοι πολέμησαν σκληρά με αυτούς για την κατοχή της παραλιακής πόλης του Αντίου. Οι αγώνες τους στέφθηκαν από επιτυχία.

Οι Γαλάτες «συμβάλουν» στην εξέλιξη της Ρώμης

Αμέσως μετά την επιτυχία αυτή ένας νέος σοβαρός κίνδυνος άρχισε να απειλεί τη Ρώμη. Οι Γαλάτες άρχισαν να κατακτούν τη μετά την άλλη τις επαρχίες της Βόρειας Ιταλίας και έφτασαν ως τη ρωμαϊκή επικράτεια. Αυτά τα γεγονότα χρονολογούνται στο τέλος του 5ου-αρχές του 4ου π.Χ. αιώνα. Οι Γαλάτες επιτέθηκαν και στην πόλη της Ρώμης και νίκησαν τον στρατό των Ρωμαίων και των Λατίνων στις όχθες του Αλλία, κατέλαβαν, έκαψαν την πόλη και απαίτησαν ένα μεγάλο χρηματικό ποσό.

Οι συνέπειες αυτής της πανωλεθρίας είχαν ανυπολόγιστη σημασία για τη Ρώμη. Έγινε φανερό πως ένας στρατός που αποτελείτο μόνο από τους πατρικίους δεν ήταν σε θέση να ανταποκριθεί στις πολεμικές ανάγκες των καιρών και πως η πόλη έπρεπε να οχυρωθεί με ισχυρά λίθινα τείχη. Ο κίνδυνος από τους Γαλάτες ανάγκασε τις λατινικές πόλεις να συνδεθούν στενότερα με τη Ρώμη, εφόσον καμία άλλη δύναμη δεν ήταν τόσο ισχυρή ώστε να αποκρούσει ενδεχόμενες επιδρομές.

Ο πόλεμος εναντίον των Γαλατών είχε επίσης σημαντικές επιπτώσεις στην εσωτερική πολιτική και οικονομική εξέλιξη της Ρώμης. Καθώς στη διάρκεια του 5ου αιώνα ο πλούτος και η δύναμη της πόλης μεγαλώνουν, το αριστοκρατικό της πολίτευμα, που βασιζόταν στα κληρονομικά δικαιώματα των ευγενών, χάνει συνεχώς τη σταθερότητά του. Οι πληβείοι που ήταν απαλαγμένοι από την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία αποκτούν σημαντικότερη θέση. Στους αδιάκοπους πολέμους του 5ου αιώνα οι ευγενείς αναγκάστηκαν συχνά να ζητήσουν τη βοήθειά τους και να ενισχύσουν έτσι το στρατό τους με πληβείους.

Την εποχή εκείνη πιθανόν να δημιουργήθηκε το στρατιωτικό σύστημα που φέρει το όνομα του Σερβίου Τουλλίου και θεσπίστηκε οριστικά μετά το τέλος των Γαλατικών πολέμων. Με την επέκταση της ρωμαϊκής επικράτειας μεγάλωνε και ο αριθμός των ελεύθερων γαιοκτημόνων που δεν ανήκαν στην τάξη των πατρικίων, εφόσον οι πληβείοι που συμμετείχαν στις πολεμικές εκστρατείες έπαιρναν ύστερα μερίδιο από τα κατακτημένα εδάφη. Με τον ίδιο τρόπο αμείβονταν ίσως και πολλοί «πελάτες» αριστοκρατικών οικογενειών για τις στρατιωτικές τους υπηρεσίες και γίνονταν έτσι οικονομικά ανεξάρτητοι.

Σταδιακά δημιουργήθηκε ανάμεσα στους πληβείους ταυτότητα συμφερόντων και η επιθυμία να οργανωθούν. Βρήκαν και τους εκπροσώπους τους. Ήταν αρχικά οι διοικητές των στρατιωτικών τμημάτων των πληβείων, οι οποίοι στρατολογούνταν με βάση τοπικές υποδιαιρέσεις που ονομάζονταν «φυλές» (tribus). Από τη λέξη tribus ονομάστηκαν και οι εκπρόσωποι αυτοί «tribuni» (δήμαρχοι). Έγιναν οι εκφραστές των αιτημάτων όλων των πληβείων. Αρχικά εκλέγονταν τέσσερις δήμαρχοι με μονοετή θητεία: αντιπροσώπευαν τις τέσσερις περιοχές που είχε χωριστεί η Ρώμη. Αργότερα οι δήμαρχοι έγιναν δέκα.

Την πρώτη τους νίκη έναντι των πατρικίων πέτυχαν οι πληβείοι γύρω στο 450π.Χ. όταν τους υποχρέωσαν, μαζί με τη Σύγκλητο, να συντάξουν και να δημοσιεύσουν ένα κώδικα αστικού δικαίου, τη Δωδεκάδελτο. Ο νόμος του Κανουληίου (lex Canuleia), 445π.Χ., αποτελεί την επόμενη κατάκτηση των πληβείων. Ο νόμος αυτός καταργούσε την πολιτικού και θρησκευτικού χαρακτήρα διάταξη που απαγόρευε τους γάμους ανάμεσα σε πληβείους και πατρικίους. Τέλος, για ένα χρονικό διάστημα πήραν τη θέση των νέω υπάτων έξι στρατιωτικοί «tribuni», μερικοί από τους οποίους είχαν εκλεγεί από την τάξη των πληβείων.

Ρωμαϊκή Ιστορία