Οικία και χαρά στο Μεσαίωνα

Η οικία είναι η ύστατη εκδήλωση της κοινωνικής διαφοροποίησης. Το αγροτικό σπίτι είναι από αχυρολάσπη ή από ξύλο και η πέτρα, όταν χρησιμοποιείται, δεν ξεπερνά τα θεμέλια. Το σπίτι περιορίζεται συνήθως σε ένα μοναδικό δωμάτιο και δεν έχει άλλο τζάκι από μία τρύπα στο πάτωμα. Φτωχικά επιπλωμένο και εξοπλισμένο δεν μπορεί να κρατήσει τον αγρότη. Η φτώχεια του σπιτιού συντρέχει στην κινητικότητα του μεσαιωνικού αγρότη.

Οι πόλεις παραμένουν ξύλινες κυρίως. Προσφέρουν εύλοκη λεία στις πυρκαγιές. Η φωτιά είναι η μεγάλη μάστιγα του Μεσαίωνα. Η Ρουέν καίγεται έξι φορές ανάμεσα στο 1200 και το 1225. Η Εκκληησία δεν δυσκολεύεται να πείσει τους ανθρώπους ότι είναι προσκυνητές σε αυτή τη γη. Ακόμη και όταν είναι μόνιμα εγκατεστημένοι, σπάνια έχουν τον καιρό να συνδεθούν με το σπίτι τους.

Δεν ισχύει το ίδιο για τους πλούσιους. Ο πύργος είναι σύμβολο ασφάλειας, ισχύος και γοήτρου. Τον 11ο αιώνα ορθώνονται τα καταφύγια και υπερισχύει η έγνοια της προστασίας. Παραμένοντας καλά υπερασπισμένα, τα κάστρα παραχωρούν περισσότερη θέση στη στέγαση και αναπτύσουν εγκαταστάσεις κατοικίας στο εσωτερικό των τειχών. Αλλά η ζωή παραμένει συγκεντρωμένη στην κεντρική αίθουσα. Τα έπιπλα είναι περιορισμένα, τα τραπέζια είνα συνήθως λυόμενα και τα μαζεύουν μετά το γεύμα. Κανονικό έπιπλο είναι το μπαούλο ή το σεντούκι όπου τακτοποιούν τα ρούχα ή τα επιτραπέζια σκεύη. Τα τελευταία είναι η υπέρτατη πολυτέλεια, ακτινοβολούν αλλά αποτελούν επίσης και οικονομικό απόθεμα.

Εφόσον η ζωή των αρχόντων παραμένει περιοδεύουσα, οι αποσκευές πρέπει να μπορούν να μεταφέρονται εύκολα. Στη σταυροφορία ο Ζουανβίλ δεν μεταφέρει μόνο κοσμήματα αλλά και λείψανα. Άλλη μια πολυτέλεια είναι τα χαλιά, τα οποία επίσης είναι χρηστικά: όταν τα απλώνουν δημιουργούν κουρτίνες που χωρίζουν τα δωμάτια. Τα μεταφέρουν από κάστρο σε κάστρο και στον πολεμικό αυτό λαό θυμίζουν την κατεξοχήν κατοικία: την σκηνή.

Η πέτρα είναι σύμβολο γοήτρου και πλούτου όπως και οι πύργοι που επιστεγαάζουν το κάστρο. Μιμούμενοι, οι πλούσιοι αστοί κάνουν το ίδιο στις πόλεις. Αλλά ο αστός θα συνδεθεί με το σπίτι του και θα το επιπλώσει. Και εδώ ακόμη θα αφήσει το ίχνος του στην εξέλιξη της φιλοκαλίας και θα εφεύρει την άνεση.

Σύμβολο της ισχύος ενός ατόμου ή μιας οικογένειας, το κάστρο συχνά ισοπεδώνεται όταν ο κάτοχος του νικιέται. Παρομοίως, στην πόλη ο πλούσιος που εξορίζεται βλέπει το σπίτι του να γκρεμίζεται ή καίγεται: πρόκειται για το γκρέμισμα ή την καύση του σπιτιού.

Έξω από την οικία βρίσκεται η χαρά

Αφού ικανοποιηθούν οι βασικές ανάγκες επιβίωσης, και για τους ισχυρούς, αφού ικανοποιηθούν και οι όχι λιγότερο βασικές ανάγκες γοήτρου, ελάχιστα απομένουν στους ανθρώπους του Μεσαίωνα. Αδιάφοροι για την άνεση, όταν τους παρέχεται η δυνατότητα θυσιάζουν τα πάντα για το φαίνεσθαι. Οι μοναδικές βαθιές και ανιδιοτελείς χαρές τους είναι η γιορτή και το παιχνίδι, αν και για τους ισχυρούς η γιορτή είναι πάλι πάλι επίδειξη και προσβολή.

Τα κάστρα, η εκκλησία και η πόλη είναι θεατρικά σκηνικά. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μεσαίωνας δεν γνωρίζει ένα ειδικό μέρος για το θέατρο. Εκεί όπου υπάρχει μια εστία κοινωνικής ζωής, εκεί αυτοσχεδιάζουν σκηνές και παραστάσεις. Στην εκκλησία, οι θρησκευτικές λειτουργίες είναι γιορτές, είναι απλώς το θεάτρο του λειτουργικού δράματος. Στο κάστρο συμπόσια, τουρνουά, θεάματα με τροβαδούρους, ταχυδακτυλουργούς, χορευτές διαδέχονται το ένα το άλλο.

Στην πόλη στήνουν σκηνές των γελωτοποιών και παρουσιάζουν τις «παραστάσεις του φυλλώματος». Όλες οι κοινωνικές τάξεις μετατρέπουν τις οικογενειακές γιορτές σε πολυέξοδες τελετές: οι γάμοι αφήνουν τους αγρότες πιο φτωχούς για χρόνια και τους άρχοντες πιο φτωχούς για μήνες. Σε αυτήν την αλλοτριωμένη κοινωνία τα παιχνίδια ασκούν μοναδική γοητεία.

Ο σκλάβος της φύσης αφήνεται στην τύχη: τα ζάρια κυλάνε πάνω σε όλα τα τραπέζια. Φυλακισμένη μέσα σε άκαμπτες κοινωνικές δομές, η κοινωνία αναδεικνύει την ίδια την κοινωνική δομή σε παιχνίδι: το σκάκι, που το παραδίδει η Ανατολή τον 11ο αιώνα ως βασιλικό παιχνίδι, το φεουδαρχοποιεί υποβιβάζοντας την εξουσία του βασιλιά και το μεταμορφώνει σε κοινωνικό καθρέφτη, αφού τον 13ο αιώνα ο δομινικανός Ιάκωβος της Σεσσόλ της διδάσκει να το «ηθικοποιεί». Προβάλλει και εξιδανικεύει τις επαγγελματικές της ενασχολήσεις σε συμβολικά και μαγικά παιχνίδια: τουρνουά και στρατιωτικά αθλήματα εκφράζουν την ουσία της ιπποτικής ζωής, φολκλορικές γιορτές εκφράζουν την ύπαρξη των αγροτικών κοινοτήτων.

Η Εκκλησία αναγκάζεται να αποδεχθεί την μεταμφίεσή της στη Γιορτή των Τρελών. Η μουσική κυρίως, το παιχνίδι και ο χορός παρασύρουν όλες τις κοινωνικές ταξεις. Εκκλησιαστικά άσματα, περίτεχνοι χοροί στους πύργους, κυκλοτερείς λαϊκοί χοροί των αγροτών. Ολόκληρη η μεσαιωνική κοινωνία παίζει με τον εαυτό της.

Για τούτη τη μεσαιωνική χαρά ο Άγιος Αυγουστίνος έδωσε ένα ορισμό: αγαλλίαση, «κραυγές χαράς χωρίς λόγια». Τότε πέρα από τις καταστροφές, τις βαιότητες και τους κινδύνους οι άνθρωποι του Μεσαίωνα ξεχνούν, εφησυχάζουν και αφήνονται στη μουσική που τυλίγει τον πολιτισμό τους. Αγαλλιάζουν.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff