Ελληνική ταυτότητα

Τι είναι η ελληνική ταυτότητα και πότε εμφανίζεται; Είναι γνωστό ότι τα πρώτα δείγματα της ελληνικής γλώσσας πάνε πίσω χρονολογικά, στη 2ηχιλιετία, στα κείμενα της γραμμικής Β των μυκηναϊκών ανακτόρων που καταγράφουν μία πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας. ∆υστυχώς όμως, με δεδομένο ότι πρόκειται για κείμενα γραφειοκρατικού χαρακτήρα που απλά καταγράφουν μια σειρά από συναλλαγές και υλικό που υπάρχει στα ανάκτορα, είναι αδύνατο να καταλήξουμε σε συμπεράσματα από αυτά τα κείμενα για την ταυτότητα των κοινοτήτων που τα παρήγαγαν. Με άλλα λόγια, ο όρος «Μυκηναίοι» είναι ένας σύγχρονος όρος που δημιούργησαν οι αρχαιολόγοι τον 19ο αιώνα. Δεν έχουμε ιδέα πώς αυτοί οι άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονταν.

Αναγκαστικά, λοιπόν, τα πρώτα τεκμήρια για να αποφασίσουμε πότε δημιουργείται η ελληνική
ταυτότητα είναι τα πρώτα κείμενα της ελληνικής λογοτεχνίας, με άλλα λόγια τα Ομηρικά Έπη, η
Ιλιάδα και η Οδύσσεια. Αν μελετήσει κανένας προσεκτικά αυτά τα κείμενα, υπάρχουν δύο πολύ
σημαντικά συμπεράσματα που προκύπτουν: Το πρώτο είναι ότι ο Όμηρος πουθενά δεν αποκαλεί τους ήρωές του, τον Αχιλλέα, τον Αγαμέμνονα τον Οδυσσέα κ.λ.π. ως Έλληνες. Χρησιμοποιεί τρία άλλα επίθετα: τους αποκαλεί Αχαιούς, τους αποκαλεί Αργείους και τους αποκαλεί ∆αναούς. Άρα ένα πρώτο
ενδιαφέρον πράγμα είναι ότι οι ήρωες που περιγράφει ο Όμηρος, και που στη συνέχεια θα
αποτελέσουν πρότυπα της ελληνικής ταυτότητας, πουθενά δεν περιγράφονται ως Έλληνες, αλλά περιγράφονται με εναλλακτικά επίθετα.

Το δεύτερο έχει να κάνει με τους αντιπάλους των Αχαιών στα Ομηρικά Έπη. Οι Τρώες, που είναι οι βασικοί αντίπαλοι, εμφανίζονται από πολλές απόψεις πανομοιότυποι με τους Αχαιούς. Πολεμούν με τον ίδιο τρόπο, έχουν λίγο-πολύ τα ίδια ήθη κι έθιμα, μιλάνε την ίδια γλώσσα και λατρεύουν τους ίδιους θεούς. Στην πραγματικότητα, η αντίθεση ανάμεσα στην ελληνική ταυτότητα και τη βαρβαρική ταυτότητα που θα αποτελέσει τόσο σημαντικό χαρακτηριστικό του κλασικού ελληνικού πολιτισμού και των επόμενων περιόδων, είναι σε γενικές γραμμές απούσα από τα κείμενα του Ομήρου.

Αυτό δεν είναι ένα συμπέρασμα που το έβγαλαν για πρώτη φορά οι σύγχρονοι ιστορικοί. Στην
πραγματικότητα πάει πίσω ήδη στην κλασική εποχή, στον Θουκυδίδη που στον πρόλογο του διάσημου έργου του, την λεγόμενη «Αρχαιολογία», αφενός διαπιστώνει ότι ο Όμηρος πουθενά δεν αποκαλεί τους ήρωές του Έλληνες κι αφετέρου ότι η λέξη «βάρβαρος» απουσιάζει από το κείμενο του Ομήρου. Και το συμπέρασμα που βγάζει είναι ότι την εποχή που γράφονται τα Ομηρικά Έπη δεν υπάρχει ακόμα ελληνική ταυτότητα, αλλά δημιουργείται στη συνέχεια στη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής. Και πολλοί σύγχρονοι ιστορικοί συμφωνούν με τον Θουκυδίδη και αποδέχονται μια παρόμοια αντίληψη για τη σταδιακή εμφάνιση της ελληνικής ταυτότητας στη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής.

Η ελληνική ταυτότητα οικοδομήθηκε στη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής και αποτελείται από διάφορα και πολλαπλά επίπεδα. Το πρώτο, το επίπεδο της γλώσσας, προφορικής και γραπτής, της λογοτεχνίας που βασίζεται πάνω σε αυτή τη γλώσσα και της μυθολογίας που αποτελεί συστατικό στοιχείο της λογοτεχνίας. Αυτό το πρώτο επίπεδο υπάρχει τουλάχιστον από τις απαρχές της αρχαϊκής εποχής, τουλάχιστον από τα έργα του Ομήρου και πολύ πιθανά πάει αρκετούς αιώνες πιο πίσω. Ένα δεύτερο επίπεδο είναι η εμφάνιση των πανελλήνιων ιερών όπως η Ολυμπία, οι ∆ελφοί κ.λπ. στη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής. Και ένα τρίτο επίπεδο είναι η εμφάνιση αυτού που λέμε «πανελλήνια κοινότητα», που εμφανίζεται μόλις στο τέλος της αρχαϊκής εποχής με τους Περσικούς πολέμους.