Γυναίκα και θρησκεία

Σε ολόκληρη την Ευρώπη η γυναίκα έπαιζε σημαντικό ρόλο στο χώρο της θρησκείας. Ο πρώτος και σημαντικότερος ρόλος ήταν αυτός που αφορούσε στην εκπλήρωση των θρησκευτικών καθηκόντων της οικογένειας και στην προάσπιση των οικογενειακών αξιών. Κατά συνέπεια έπαιζαν σημαντικό ρόλο και στη συλλογική θρησκευτική πρακτική της κοινότητας. Στο σπίτι φρόντιζαν την ανατροφή των παιδιών, στην κοινότητα συμμετείχαν ενεργά στις εορταστικές τελετές και ήταν συνήθως αυτές που αναλάμβαναν τον καθαρισμό και τον στολισμό των ναών. Ο εκκλησιασμός φαίνεται ότι θεωρούνταν γυναικείο καθήκον. Τουλάχιστον στην μεσογειακή ύπαιθρο οι άνδρες έμεναν εκτός του ναού παίζοντας ζάρια και περιμένοντας την έξοδο των γυναικών.

Η Μεταρρύθμιση είχε αμφιλεγόμενες συνέπειες για τη θέση των γυναικών στην οικογένεια και την θρησκεία. Στην πρωτοπορία του προτεσταντικού κινήματος βρέθηκαν πολλές γυναίκες, οι οποίες διεκδίκησαν δυναμικά το δικαίωμα ισότιμης συμμετοχής με τους άνδρες στον αγώνα αυτό. «Έχουμε μήπως δύο ευαγγέλια», διαμαρτύρεται η πρώην μοναχή Marie Dentière, «ένα για τους άνδρες, ένα για τις γυναίκες;». Παρά την ανδρική αντίσταση οι γυναίκες προσδιόρισαν σε μεγάλο βαθμό την πορεία της Μεταρρύθμισης.

Στη Γαλλία έπαιξαν σημαντικό ρόλο στις θρησκευτικές αλλαγές. Η Μαργαρίτα της Ναβάρας και η Jeanne d’ Albret παρείχαν την υποστήριξή τους στους Καλβινιστές. Ήταν φυσικά αναπόφευκτο να ασκήσουν οι γυναίκες ευγενείς σημαντική επιρροή. Με όρους, όμως, ψυχικού και σωματικού κόστους οι γυναίκες των κατώτερων στρωμάτων έπαιξαν πιο ηρωικό ρόλο: το 1/3 των Μαριανών Διώξεων στην Αγγλία ήταν γυναίκες. Η κατάργηση από τους Προτεστάντες της αγαμίας των κληρικών και των κλειστών μοναστηριών εμπλούτισε τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών με μια νέα διάσταση, χωρίς απαραίτητα να τον βελτιώνει.

Υπήρχαν όμως πολλές αρνητικές εξελίξεις. Στην παραδοσιακή κοινωνία οι γυναίκες δραστηριοποιούνταν στις θρησκευτικές εορτές, τις λιτανείες και τις άλλες κοινοτικές τελετές. Η κατάργηση των εορτασμών αυτών από τους Προτεστάντες μείωσε δραστικά τις δημόσιες περιστάσεις, στις οποίες μπορούσαν να συμμετέχουν οι γυναίκες.

Η ίδια αμφισημία ανιχνεύεται και στον καθολικό χώρο, με τη σημαντική διαφορά πως οι Καθολικοί δεν κατήργησαν σειρά παλαιότερων πρακτικών -όπως έκαναν οι Προτεστάντες με την αγαμία των κληρικών- και δραστηριοποιούνταν μέσα στα παραδοσιακά πλαίσια. Οι καθολικές αγροτικές κοινότητες συνέχισαν να αποδέχονται την ανάγκη των κληρικών να προσλαμβάνουν «οικονόμους» ερωμένες, εν μέρει διότι πίστευαν πως οι γυναίκες αυτές συνεισέφεραν την πρακτική τους εμπειρία στον συχνά προστατευμένο κόσμο των άγαμων ανδρών.

Η ακραία πατριαρχική Εκκλησία της μετατριδεντικής περιόδου περιθωριοποίησε τις γυναίκες κατά έναν τρόπο, από την άλλη, όμως, αναγνώρισε πως έπαιζαν ένα ρόλο κλειδί στην ενοριακή ζωή. Οι γυναικείες οργανώσεις αποτελούσαν τους κύριους φορείς πλήθους εκκλησιαστικών δραστηριοτήτων. Και το σημαντικότερο, οι γυναίκες αποτελούσαν και την πλειοψηφία των εκκλησιαζομένων. Ο ξεχωριστός ρόλος των καθολικών γυναικών ανιχνεύεται στη γαλλική Αντιμεταρρύθμιση, που παρήγε ένα μεγάλο αριθμό αγιοποιημένων γυναικών ευγενών, διακεκριμένων πνευματικών φυσιογνωμιών και έναν αριθμό εξαιρετικά επιτυχημένων γυναικείων θρησκευτικών ταγμάτων.

Υπήρχαν, βέβαια, και κάποιες αρνητικές τάσεις στην καθολική πλευρά. Η προτεραιότητα που δόθηκε σε ένα αποκλειστικά ανδρικό σώμα κληρικών πιθανώς επέδρασε αρνητικά στον σημαντικό ρόλο που έπαιζαν στο παρελθόν οι γυναίκες στη θρησκευτική ζωή της κοινότητας. Η Εκκλησία, επίσης, μετά το Τριδέντο αποπειράθηκε να ελαχιστοποιήσει το ρόλο των γυναικών στις θρησκευτικές τελετές. Οι θρησκευτικές μεταρρυθμίσεις επέβαλαν κάποια τάξη στον χαοτικό κόσμο των γυναικείων μοναστηριών, η επιβολή όμως, ενός αυστηρά μοναστικού κανόνα πιθανώς απέκλεισε τις γυναίκες από τη δημόσια θρησκευτική σφαίρα.

Τα παραπάνω, όμως, αντισταθμίζει η σημαντική συνεισφορά των πολλών νέων γυναικείων θρησκευτικών ταγμάτων, όπως και μεμονομένων καθολικών γυναικών σαν τη Mary Ward (Αγγλίδα Καθολική αδελφή, της οποίας οι δραστηριότητες οδήγησαν στην ίδρυση του Ινστιτούτου της Παναγίας, πιο γνωστών ως Αδελφές του Λορέτο), που παίρνοντας ως υπόδειγμα τους Ιησουίτες προσέφεραν αξιόλογο πνευματικό και κοινωνικό έργο. Η Ward υποστήριζε ότι δεν έβλεπε «κάποια διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναικών ώστε να μην μπορούν να κάνουν και αυτές μεγάλα έργα». Το μέγιστο επίτευγμα ήταν, όμως, αυτό της Teresa της Avila, που η επιρροή της διαφαίνεται στις θρησκευτικές μεταρρυθμίσεις τόσο της Ισπανίας όσο και της Γαλλίας και που στη συνέχεια ανακηρύχθηκε προστάτιδα αγία του έθνους της.

Τόσο στην προτεσταντική όσο και στην Καθολική Ευρώπη, η θρησκευτικότητα ήταν ένα όχημα μέσω του οποίου οι γυναίκες επιτύγχαναν την έκφραση των μεταφυσικών τους αγωνιών και η συμβολή τους ήταν πολύ ιδιαίτερη. Αυτό δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει. Στην προνεωτερική Ευρώπη οι γυναίκες είχαν μια ξεχωριστή θέση στη λαϊκή μνήμη ως ερημίτισσες και οραματίστριες, ρόλο που συνέχιζαν να παίζουν σε κάθε κοινωνικό στρώμα.

Οι άγιες γυναίκες ασκούσαν έντονη πνευματική επιρροή στις τοπικές κοινότητες και, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, αναδεικνύονταν σε συμβούλους βασιλέων με προνομιακή θέση. Η Maria de Agreda, μοναχή από μια μικρή πόλη της Αραγονίας, δέχτηκε την επίσκεψη του Φιλίπου Δ΄ της Ισπανίας το 1643 και έφτασε να ασκεί μεγάλη επιρροή στο βασιλιά, παίζοντας ρόλο συμβούλου του στα σημαντικότερα κρατικά ζητήματα.

Οι ευλαβείς αυτές γυναίκες ήταν, επίσης, ιδίω δικαιώματι φορείς εξουσίας: πολλά γνωστά μοναστήρια διοικούνταν από ηγουμένες με μεγάλη επιρροή, και οι γυναίκες ευγενείς έπαιζαν έναν ιδιαίτερο ρόλο, ως προστάτιδες της θρησκείας και των θρησκευτικών ταγμάτων. Αυτές οι θετικές διαστάσεις συνυπήρχαν με τη συνήθη άνιση θέση των γυναικών στην οικογενειακή και οικονομική ζωή. Οι επαναστατικές θρησκευτικές αλλαγές του 16ου αιώνα πολύ απλά αναπαρήγαγαν αυτή την αμφισημία των γυναικείων ρόλων.

Από τον 17ο αιώνα οι γυναίκες βρέθηκαν στην πρωτοπορία μέσω των δραστηριοτήτων τους σε μειοψηφικές θρησκευτικές ομάδες που είχαν αυτονομηθεί από τις εδραιωμένες θρησκευτικές δομές. Πρωτοπόρο στο πεδίο αυτό ήταν το κίνημα των Κουακέρων στην Αγγλία και η πιο δραστήρια των πρώτων γυναικών του κινήματος ήταν η Margaret Fell, σύζυγος ενός μέλους του Μακρού Κοινοβουλίου. Οι γυναίκες συμμετείχαν μεν στις πλέον ριζοσπαστικές των δραστηριοτήτων του κινήματος, όπως στα δημόσια κηρύγματα, αλλά και στη στήριξη του ζηλωτή James Nayler. Στα μέσα του 17ου αιώνα οι Κουακέρισσες ήταν αρκετά οργανωμένες, ώστε «πλέον των 7.000 γυναικών» να αιτηθούν στο Κοινοβούλιο την κατάργηση της δεκάτης.

Σε όλη την Ευρώπη η θρησκεία στην περίοδο μετά τη Μεταρρύθμιση εξελίχθηκε σταδιακά σε σχεδόν αποκλειστικό γυναικείο χώρο. Στην Ισπανία ήταν οι γυναίκες εκκλησιάζονταν και συμμετείχαν σε ιεραποστολικές δραστηριότητες και όχι οι άνδρες. Με όχημα το ρόλο τους μέσα στη χριστιανική οικογένεια και παρά την ύπαρξη ενός εκκλησιαστικού οργανισμού που παρέμενε σχεδόν αποκλειστικά υπό τον έλεγχο των ανδρών, οι γυναίκες διαμόρφωναν και προσδιόριζαν τις δυτικοευρωπαϊκές θρησκευτικές αντιλήψεις.

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, Henry Kamen