Μεσογειακή κινητικότητα

Με τον όρο «μεσογειακή κινητικότητα» εννοούμε την μετακίνηση των λαών γύρω από τη Μεσόγειο, η οποία ενισχύεται από τον κόσμο των δικτύων και τον κόσμο των αποικιών στη Μεσόγειο αλλά και τη Μαύρη Θάλασσα και τις διαπολιτισμικές σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και Βαρβάρων που δημιούργησαν αυτοί οι δύο κόσμοι.

Η Μεσόγειος, ως θάλασσα, έχει μια σειρά από ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Τρία είναι τα πολύ βασικά χαρακτηριστικά της που έχουν τεράστια επίδραση στο είδος των ιστορικών διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα εντός της θάλασσας αυτής: Το πρώτο, είναι ο τεράστιος κατακερματισμός των τοπίων της, η συνύπαρξη παρά πολύ διαφορετικών τοπίων, σχεδόν το ένα πάνω στο άλλο. Για παράδειγμα η Κρήτη, όπου στην παραλία της Φαιστού συνυπάρχουν ο θαλάσσιος χώρος με την κοιλάδα της Μεσσαράς και την οροσειρά του Ψηλορείτη και των Αστερουσίων, σε ελάχιστη απόσταση λίγων χιλιομέτρων ο ένας από τον άλλο. Ή στην περιοχή των Χανίων, πως μπορεί να βρει κανείς σχεδόν αλπικά τοπία, μετακινούμενος στα ανατολικά του νησιού, μπορεί να βρει τοπία που θυμίζουν περιοχές όπως είναι η Συρία.

Μέσα στο ίδιο νησί συνυπάρχουν τόσο δραματικά διαφορετικά τοπία, με πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά, με πολύ διαφορετικά προϊόντα, με πολύ διαφορετικές δυνατότητες αλλά και περιορισμούς που δημιουργεί το καθένα. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό της Μεσογείου που πάει πίσω εκατοντάδες χιλιάδες και εκατομμύρια χρόνια. Η Μεσόγειος είναι μια έντονα σεισμική ζώνη, οπότε αυτές οι δραστηριότητες έχουν δημιουργήσει αυτή την τεράστια πολυμορφία και τον τεράστιο κατακερματισμό των τοπίων της.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό της Μεσογείου, που είναι πιο πρόσφατο, είναι αποτέλεσμα των
τελευταίων χιλιάδων χρόνων, είναι η αστάθεια και η αβεβαιότητα του κλίματος της λεκάνης της
Μεσογείου. Από χρονιά σε χρονιά, η βροχόπτωση, οι κλιματικές συνθήκες, μπορεί να διαφέρουν δραματικά. Τη μια χρονιά μπορεί να υπάρχει τεράστια ξηρασία, την επόμενη χρονιά μπορεί να υπάρχει πολύ μεγάλος αριθμός βροχοπτώσεων. Οι βροχοπτώσεις μπορεί να πέφτουν σε τελείως ακανόνιστα διαστήματα και ακανόνιστες ποσότητες, δεν μπορεί κανένας να ξέρει τι θα του επιφυλάσσει ο καιρός από τη μία χρονιά στην άλλη.

Το τρίτο χαρακτηριστικό της Μεσογείου, που είναι ακόμα πιο πρόσφατο, είναι η μεγάλη ευκολία
επικοινωνίας και διασύνδεσης που δημιουργεί η θάλασσα. Προφανώς προκειμένου αυτό το
χαρακτηριστικό να ισχύει, είναι απαραίτητη να υπάρχει η δυνατότητα διάπλευσης διαμέσου της
θαλάσσης. Και παρ’ ότι οι άνθρωποι για χιλιάδες χρόνια είχαν τη δυνατότητα να διασχίζουν τη
θάλασσα, για πολύ μεγάλο διάστημα το μόνο μέσο που είχαν στα χέρια τους ήταν, φυσικά, σχετικά
μικρές βάρκες και άλλα πολύ μικρά πλεούμενα, και αυτό βάζει πολύ μεγάλα όρια στο τι μπορεί να
μετακινήσει κανένας αλλά και σε τι αποστάσεις μπορεί να μετακινηθεί.

Όμως, στη διάρκεια της τρίτης χιλιετίας, θα εμφανιστεί ένα νέο τεχνολογικό μέσο που είναι τα μεγάλης κλίμακας καράβια, αρχικά στην Αίγυπτο και στην ανατολική Μεσόγειο. Στη διάρκεια της δεύτερης χιλιετίας θα εμφανιστούν στον χώρο του Αιγαίου, και από τα τέλη της δεύτερης χιλιετίας και στην πρώτη χιλιετίαθα επεκταθεί, αυτό το τεχνολογικό μέσο, και στη δυτική Μεσόγειο. Το αποτέλεσμα θα είναι να υπάρξει πλέον στη διάρκεια της πρώτης χιλιετίας μια δραματική επέκταση της επικοινωνίας και της διασύνδεσης διαμέσου της θάλασσας.

Αυτά τα τρία βασικά χαρακτηριστικά δημιουργούν τρία πολύ σημαντικά φαινόμενα της μεσογειακής ιστορίας: Το πρώτο είναι η τεράστια ποικιλομορφία των υλών και των διαδικασιών που βρίσκει κανένας στα μεσογειακά οικοσυστήματα. Οι άνθρωποι στη Μεσόγειο αναζητούν την ποικιλία και συλλέγουν τα πιο διαφορετικά πράγματα που υπάρχουν σε περιβάλλοντα που υπάρχουν το ένα δίπλα στο άλλο.

Το δεύτερο βασικό φαινόμενο είναι αυτό της αποθήκευσης. Συλλέγει κανείς το πλεόνασμα της
καλής χρονιάς, για να αντιμετωπίσει την ένδεια της κακής χρονιάς, που δεν θα βρέξει, που δεν θα
πετύχουν τα σπαρτά, που θα χρειαστεί κανένας να χρησιμοποιήσει το αποθηκευμένο πλεόνασμα
προηγούμενων χρόνων.

Και το τρίτο είναι η αναδιανομή. Οι μεσογειακές κοινότητες χρειάζονται την αναδιανομή των
προϊόντων που υπάρχουν σε πολύ διαφορετικές περιοχές, προκειμένου με αυτόν τον τρόπο να
καταφέρουν να αντιμετωπίσουν τις δύσκολες συνθήκες αλλά και να πετύχουν τη συγκέντρωση
πλεονασμάτων, τη βελτίωση της ζωής, καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.

Στη διάρκεια της πρώτης χιλιετίας, παρατηρείται μία δραματική επέκταση των δικτύων επικοινωνίας ανάμεσα στις διάφορες κοινότητες πέριξ της Μεσογείου. Αυτό καταρχάς βασίζεται σε μια μεγάλης κλίμακας ανθρώπινη κινητικότητα. Η μεσογειακή διασύνδεση βασίζεται σε χιλιάδες ανθρώπους που μετακινούνται ως ναυτικοί, ως έμποροι, ως τεχνίτες, ως διανοούμενοι, ως μισθοφόροι, ως μετανάστες, ως εποχικοί εργάτες, ως πρόσφυγες, προκειμένου να αναζητήσουν μία καλύτερη μοίρα.

Είναι ένα φαινόμενο που θα μπορούσε να περιγράψει κανείς ως «μαζικός τυχοδιωκτισμός». «Μαζικός» από την άποψη ότι περιλαμβάνει πολύ μεγάλους αριθμούς ανθρώπων, «τυχοδιωκτισμός» από την άποψη ότι οι άνθρωποι αυτοί μετακινούνται προκειμένου να διεκδικήσουν μια καλύτερη μοίρα, να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής τους, να ζήσουν ζωές που δεν μπορούν να ζήσουν στον τόπο τους, να γνωρίσουν καινούργια πράγματα.

Αυτός ο μαζικός τυχοδιωκτισμός δημιουργεί ταυτόχρονα πολύ διαφορετικές συνθήκες στο επίπεδο της κατανάλωσης. Θα μπορούσε να πει κανένας ότι οι πρώτες καταναλωτικές κοινωνίες εμφανίζονται ακριβώς και μαζικοποιούνται στη διάρκεια της πρώτης χιλιετίας, σε όλη τη Μεσόγειο. Τα πιο διαφορετικά προϊόντα, από τις πιο διαφορετικές περιοχές, σε πολύ σημαντικές ποσότητες, είναι πλέον διαθέσιμα σε κοινότητες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Μεσογείου.

Οι εμπορικοί αμφορείς είναι βασικό μέσο και βασικός μάρτυρας της μεταφοράς προϊόντων σε όλα τα πλάτη και ταμ ήκη της Μεσογείου. Οι αμφορείς για τη μετακίνηση υγρών προϊόντων, όπως είναι το λάδι και το κρασί εμφανίζονται, όπως και τα μεγάλα πλεούμενα, στη διάρκεια της τρίτης χιλιετίας, στην Αίγυπτο και την ανατολική Μεσόγειο. Στη διάρκεια της δεύτερης χιλιετίας εμφανίζονται στον χώρο του Αιγαίου και, στη διάρκεια της πρώτης χιλιετίας πραγματικά εκτινάσσονται και σε αριθμούς και σε έκταση. Η τυποποίηση των αμφορέων και οι τεράστιοι αριθμοί με τους οποίους τους βρίσκουμε, είναι η καλύτερη ένδειξη του πώς τα δίκτυα της μεσογειακής κινητικότητας, της αναδιανομής και της αποθήκευσης, επεκτείνονται σε δραματική κλίμακα στη διάρκεια της πρώτης χιλιετίας.