Το Ιερό της Δήλου

Αναρριχηθήκαμε ανάμεσα σε χωράφια με κριθάρι, με κατακόκκινες παπαρούνες και περπατήσαμε ανάμεσα σε ανθισμένο τριφύλλι για να φτάσουμε μέχρι το Ιερό της Δήλου.

Το Ιερό της Δήλου
Ο στεγασμένος με ογκόλιθους γρανίτη χώρος, όπου γεννήθηκαν οι δύο θεοί στον Κύνθο της Δήλου

Αν ο ίδιος ο Όμηρος ήταν εδώ για να τραγουδήσει στις μεγάλες συνάξεις των Ιώνων και όντως τραγούδησε αυτόν τον ύμνο της Δήλου, βρήκε σίγουρα τα άνθη του και την ευωδία του, αν όχι και το φοίνικα του. Και στο σημείο αυτό η προσευχή της Χρυσηίδας θα μπορούσε να έχει διαμορφωθεί στο μυαλό του. Ενώ ο Κύνθος δεν είναι παρά ένας χωματόλοφος ανάμεσα σε βουνά, για το μάτι του νου όμως κανένα επιβλητικό βουνό στη Γη δεν προσφέρει πλατύτερο ορίζοντα από αυτό το παρατηρητήριο στη μικρή Δήλο. Αν κάποιος θέλει να γοητευτεί από το Αιγαίο και τις ιστορίες που το συνοδεύουν, πρέπει να βρεθεί σε εκείνο το μέρος. Στρογγυλά σαν δαχτυλίδια, τα νησιά σχηματίζουν έναν κύκλο που υψώνεται από τον ορίζοντα. Τα νησιά αυτά που σχηματίζουν ένα κύκλο, «Κυκλάδες», ήταν το παλιό ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα «Τα μαργαριτάρια της Ελλάδος» -και κατά τον ποιητή Καλλίμαχο «ένας χορός που χόρευε γύρω από την εύοσμη Αστερία», όπως ονομαζόταν η Δήλος σε παλαιότερους χρόνους.

Το Ιερό της Δήλου είναι ο βωμός στη μεγάλη πλατιά ορχήστρα του Αιγαίου. Σε αυτή θάλασσα που φουσκώνει ελαφρά και τρεμοφέγγει, έχεις την εντύπωση μιας ρυθμικής κίνησης των νησιών. Και παρ΄όλο που ο Κύνθιος βάρβιτος έχει σιωπήσει από καιρό, υπάρχει μια αίσθηση λεπτής μελωδίας των πρωινών άστρων.

Τα ερείπια των ναών που κάποτε ήταν αφιερωμένοι στον Κύθνιο Δία ή την Αθηνά σε αυτήν την κορυφή του λόφου. Αλλά τα λίγα υπολείμματα ενός φράγκικου κάστρου στη θέση αυτή δείχνουν ότι κατά το Μεσαίωνα η Δήλος δεν ήταν έρημος τόπος, όπως υπήρξε για δεκαοχτώ αιώνες. Ο Παυσανίας τη βρήκε να κατοικείται από έναν μόνο άνθρωπο που φύλασσε τον Ιερό της Δήλου και ένας ποιητής, έναν αιώνα πριν, είχε γράψει: «Ποιος θα περίμενε να είναι πιο έρημη από την Τήνο;». Σήμερα το σύνολο του πληθυσμού του ιερού του νησιού, όταν δεν αυξάνεται από άτομα που βρίσκονται σε καραντίνα λόγω πανώλους, σε περιοχές της Ανατολής αποτελείται από τον έφορο των μαρμάρινων ερειπίων και δύο κοπάδια από κατσίκια από τη Μύκονο, που είναι πράγματι κάτοικοι της Δήλου μόνο όταν υπάρχει βοσκή.

Αλλά πρέπει να πας στην Τήνο αν θέλεις να δεις τους Έλληνες να συγκεντρώνονται από τρεις ηπείρους εκεί τώρα, όπως παλαιότερα συνωστίζονταν στη Δήλο, και αν ήθελες να ακούσεις τους κανονιοβολισμούς. Και μια ματιά στα μάρμαρα της Δήλου που έχουν χρησιμοποιηθεί για το χτίσιμο της εκκλησίας, του προσκυνήματος θα εξηγήσει σε μεγάλο βαθμό την ερείπωση της Δήλου.

Irving Manatt

Ο Σιμωνίδης ο Κείος (556π.Χ.-468π.Χ.)

Ο Σιμωνίδης από την Κέα έζησε από το 556 π.Χ. έως το 468π.Χ. και στάθηκε από τους πιο επιφανείς λυρικούς της αρχαιότητας. Πολλά χρόνια της ζωής του τα πέρασε στις αυλές των τυράννων ή των βασιλιάδων διαφόρων ελληνικών πόλεων γράφοντας ποιήματα με αμοιβή. Φιλοξενήθηκε από τους Πεισιστρατίδες στην Αθήνα και από τους Αλευάδες και τους Σκοπάδες στη Θεσσαλία. Στην Αθήνα, όπου ζούσε τα χρόνια των Περσικών πολέμων, έγραψε τις φημισμένες ελεγείες του καθώς και τα επιγράμματα του για τους νεκρούς του πολέμου. Δέχθηκε πολλές τιμές και κέρδισε τη φιλία του Θεμιστοκλή.

Στα 476π.Χ., καλεσμένος από τον τύραννο των Συρακουσών Ιέρωνα, ο Σιμωνίδης πήγε στη Σικελία. Εκεί κατάφερε να συμφιλιώσει τον Ιέρωνα με τον Θήρωνα, τον τύραννο του Ακράγαντα, που ήταν έτοιμοι να συγκρουστούν. Πέθανε στη νησί της Σικελίας το 468π.Χ. σε βαθιά γεράματα. Το έργο του, από το οποίο ένα πολύ μικρό μέρος σώζεται, περιελάμβανε ύμνους, εγκώμια, θρήνους, επινίκια, ελεγείες, επιγράμματα και άλλα. Η ποίηση του, που γενικά είχε κέντρο τον άνθρωπο, διαδόθηκε πάρα πολύ και έγινε πανελλήνια. Ο Πλάτων τον κατατάσσει στους επτά σοφούς.

Ο Σιμωνίδης ο Κείος
Ο Σιμωνίδης ο Κείος

Ο Σιμωνίδης γράφει

Εκείνων που σκοτώθηκαν στις Θερμοπύλες

Εκείνων που σκοτώθηκαν στις Θερμοπύλες

ένδοξη η τύχη, ωραίος ο θάνατος τους,

κι ο τάφος τους βωμός

ανάμνηση τους πρέπει και όχι γόοι

κι εγκώμιο είναι γι΄αυτούς το μοιρολόι.

Τέτοιος εντάφιος στολισμός

ποτέ τη λάμψη δε θα χάσει

απ΄τον καιρό τον παντοδαμαστή

κι ούτε σκουριά ποτέ θα τον σκεπάσει.

Στο μνήμα των αντρείων ετούτο το ιερό

η δόξα της Ελλάδας έχει θρονιαστεί

το μαρτυρά κι ο βασιλιάς της Σπάρτης ο Λεωνίδας,

που αφήνει στολίδι πίσω του αρετής τρανό

κι ένα όνομα που αμάραντο θα μείνει.

Η Αρετή

Ένας λόγος λέει: Σε βράχια

η Αρετή δυσκολοπάτητα φωλιάζει

κι έναν τόπο θείο και πάναγνο αφεντεύει,

δεν μπορούν του καθενός θνητού τα μάτια

να τη δουν, την αντικρίζει μόνο εκείνος

που από μέσα του ο ιδρώτας σπαραγμός

της καρδιάς του, θ΄ αναβρύσει,

μόνο εκείνος που ως τ΄ ακρόκορφο θα φτάσει

της αντρείας.

Κέα και Κύθνος (1600π.Χ.-…)

Με κοινή γεωλογική και ιστορική πορεία, εδώ και 35 εκατομμύρια χρόνια, η Κέα (Τζια) και η Κύθνος αποτελούν το βορειοδυτικό «σύνορο» των Κυκλάδων, πολύ κοντά στην Αττική.

Κέα και Κύθνος
Κέα και Κύθνος

Μόλις δώδεκα μίλια χωρίζουν την Κέα από την ηπειρωτική χώρα. Πρωτεύουσα της Κέας είναι η Ιουλίς ή Χώρα, στη θέση της ομώνυμης αρχαίας (πατρίδας του λυρικού ποιητή Σιμωνίδη), στο εσωτερικό του νησιού, 6,5 χλμ από το λιμάνι της Κορησσίας. Οικισμοί της Κέας είναι: οι Βουρκάρι, Κούνδουρος, γειτονικά στην αρχαία Καρθαία, Οτζιάς και Πήσσες.

Η πρωτεύουσα της Κύθνου, Μεσαριά ή Χώρα, είναι χτισμένη στο εσωτερικό του νησιού, στην πλαγιά λόφου, όπως και το κεφαλοχώρι, Δρυοπίδα. Λιμάνι του νησιού είναι ο Μέριχας, στη δυτική ακτή, 7 χλμ από τη χώρα. Παράλιοι οικισμοί της Κύθνου είναι οι: Άγιος Δημήτριος, Άγιος Στέφανος, Λεύκες, Λουτρά, Παναγιά Κανάλα.

Η Κέα και η Κύθνος κατοικημένες από τη εποχή του Λίθου (5000π.Χ.), ανέπτυξαν αξιόλογο πολιτισμό στα πρώιμα χρόνια. Η Κέα ήταν αρκετά ανεπτυγμένη κατά τη διάρκεια της Μεσοκυκλαδικής περιόδου, όπως φανερώνουν τα ευρήματα στην Αγία Ειρήνη όπου εντοπίστηκε ύψους 1,5 μ. πήλινο άγαλμα που πρέπει να παριστάνει γυναικεία θεότητα.

Στην περιοχή έδρασε ο μυθικός Αρισταίος, γιος του θεού Απόλλωνα και της νύμφης Κυρήνης (κόρης του ποταμού Πηνειού) που ανατράφηκε με αμβροσία και νέκταρ από τις Ώρες και τις Χάριτες. Επινόησε τη μελισσοκομία και τις ελαιοφυτείες κι έσωσε τα νησιά από την ξηρασία, προσφέροντας πλούσιες θυσίες στον αρχηγό των θεών, Δία. Αυτού γιος ήταν ο κυνηγός Ακταίονας που είχε την κακοτυχία να δει γυμνή την θεά Άρτεμη. Η θεά τον μεταμόρφωσε σε ελάφι και τον κατασπάραξαν τα σκυλιά του, τα οποία δεν μπορούσαν να τον αναγνωρίσουν.

Τον 16ο π.Χ. αιώνα, στο νησί έφτασαν και εγκαταστάθηκαν Αρκάδες. Σε αυτούς πρέπει να ανήκουν ο ναός της πρώιμης Υστεροελλαδικής περιόδου, ερείπια πολυγωνικών τειχών και ο προϊστορικός οικισμός που έχουν εντοπιστεί στο νησί. Τον ίδιο καιρό, Δρύοπες με αρχηγό τον Κύθνο αποίκισαν το γειτονικό νησί που από τότε πήρε το όνομα του οικιστή.

Γύρω στον 12ο π.Χ. αιώνα, Λοκροί από τη Ναύπακτο με αρχηγό τον Κέω έφτασαν στην Τζιά που, από τότε ονομάστηκε Κέα. Στην Κύθνο εγκαταστάθηκαν Ίωνες και ίδρυσαν πόλη που έγινε πρότυπο καλά οργανωμένης πολιτείας.

Την μεγάλη της ακμή η Κέα τη γνώρισε στους κλασικούς χρόνους, αν και έγινε γνωστή για τον περιβόητο νόμο «Κείων νόμιμον» που επέβαλε στους κατοίκους να αυτοκτονούν πίνοντας κώνειο, μόλις έφταναν στην ηλικία των εβδομήντα χρόνων.

Στα βυζαντινά χρόνια, η Κέα περιέπεσε σε παρακμή. Στα 1296, την κατέλαβαν οι Βενετοί. Εξελίχθηκε σε φωλιά πειρατών που λυμαίνονταν το Αιγαίο. Η Κύθνος γνώρισε τον μεσαίωνα περίοδο ακμής ως φέουδο Φράγκων. Στα 1500 την χτύπησε πανώλης, αλλά συνήλθε γρήγορα.

Κέα και Κύθνος μετείχαν στην επανάσταση του 1770 κι από τις πρώτες στον ξεσηκωμό του 1821. Περιήλθαν στο ελληνικό κράτος με την αναγνώριση της ανεξαρτησίας του, το Φεβρουάριο του 1830.

Στα 1862, η Κύθνος έγινε τόπος θυσίας αντιμοναρχικών πατριωτών που αντιμάχονταν την δεσποτισμό του Όθωνα. Στο νησί είχαν μεταφερθεί εξόριστοι, πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι. Τον Φεβρουάριο, μετά από επανάσταση που εκδηλώθηκε στη Σύρο, μια ομάδα αντιμοναρχικών έχοντας επικεφαλής τον υπολοχαγό Νικόλαο Λεωτσάκο, διοικητή φρουράς Σύρου, βγήκε στην Κύθνο με σκοπό να απελευθερώσει τους αντιμοναρχικούς. Στη μάχη με τον κυβερνητικό στρατό που ακολούθησε σκοτώθηκαν τρεις και ανάμεσα τους ο Λεωτσάκος. Η εξέγερση πνίγηκε. Έμεινε στην ιστορία με το όνομα «Κυθνιακά».

Στην Κέα γεννήθηκε ο λυρικός ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος. Έγραψε ελεγείες, επιγράμματα και άλλα. Απαθανάτισε τη νίκη των Ελλήνων έναντι των Περσών το 490 π.Χ. Δικό του είναι και το επίγραμμα που ύμνησε τη θυσία του Λεωνίδα και των 300 στις Θερμοπύλες «Ω ξειν αγγέλειν Λακεδαιμονίοις ότι τήδε κείμεθα τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι». Ανηψιός του Σιμωνίδη ήταν ο Βακχυλίδης, λυρικός ποιητής, που επίσης είχε γεννηθεί στην Κέα.

Το 330π.Χ., στην Κέα, γεννήθηκε ο Ερασίστρατος. Έγινε περίφημος γιατρός, δίδαξε στη Συρία και την Αίγυπτο, υπήρξε ένας από τους ιδρυτές της Αλεξανδρινής Σχολής και πρώτος αυτός, μαζί με τον Εύδημο και τον Ηρόφιλο, ασχολήθηκε με την ανατομία.

Προσκύνημα στην Τήνο

Δύο φορές το χρόνο μπορεί να μπαρκάρει κανείς για Τήνο από σχεδόν κάθε ελληνικό λιμάνι. Γιατί το νησί αυτό έχει παραγκωνίσει την Ιερή Δήλο ως τόπο προσκυνήματος και εκεί στη μεγάλη και μικρή πανήγυρη τον Μάρτιο και τον Αύγουστο εναλλάξ, συρρέουν Έλληνες από τρεις ηπείρους. Πείστηκα για αυτό το γεγονός, όταν ταξίδεψα για πρώτη φορά με τον μικρό Αττικό Σιδηρόδρομο από Αθήνα για Λαύριο: κάθε ενδιάμεσος σταθμός ήταν ασφυκτικά γεμάτος με γραφικούς χωρικούς με τις καλές τους φορεσιές και φορτωμένους με όλα τα εφόδια νομαδικών φυλών. Το τρένο ήταν μακρύ, αλλά όχι αρκετό για ολόκληρο τον πληθυσμό, και πολλοί χωρικοί αφήνονταν να περιμένουν το επόμενο. Όταν το τρένο έφτασε στο Λαύριο, ξεφόρτωσε το πολύχρωμο φορτίο του στα βρώμικα μικρά ατμόπλοια που ήδη σφύριζαν για την αναχώρηση. Ήταν το ανοιξιάτικο προσκύνημα στην Τήνο.

Προσκύνημα στην Τήνο
Χαλκογραφία της Τήνου

Μέσα από τα ελικοειδή σοκάκια κατευθύνθηκα προς την εκκλησία του 15ου αιώνα που συνέρρεαν οι πιστοί. Ήταν γεμάτη με κόσμο που μπαινόβγαινε και σταματούσε μόνο για να ανάψει ένα κερί και να ασπαστεί τις εικόνες των Αγίων. Το φως από τα κεριά, τα θυμιατά και το λιβάνι, οι παπάδες με το ράσο τους και οι ευσεβείς προσκυνητές, συνδυάζονταν σε μια σκηνή αλλόκοτη και σοβαρή.

Προχωρήσαμε προς τη μεγάλη εκκλησία του προσκυνήματος. Ο δρόμος ήταν μια πλατιά ανηφορική λεωφόρος στρωμένη με χοντροκομμένες μαρμάρινες πλάκες και με πάγκους ξύλινους στη σειρά, αριστερά και δεξιά. Είχε κατεύθυνση προς το Βορρά και κατέληγε στις πύλες του τεράστιου και ακανόνιστου τετραγώνου που βρίσκεται περίπου 800μ. από τη θάλασσα και αρκετά πιο ψηλά από την πόλη. Μπροστά από τις πύλες αυτού του αυλόγυρου, στις δύο πλευρές ενός ημικυκλικού προαυλίου στρωμένου με βότσαλα, υπήρχε μια μαρμάρινη κρήνη και ένα μικρό άλσος. Κατά μήκος του ανοιχτού περιστυλίου περπατούσαμε προσεκτικά ανάμεσα σε εκατοντάδες ξαπλωμένους ανθρώπους, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, που είχαν απλωθεί για να περάσουν τη νύχτα, και άλλους που έκαναν άγαρμπες μετάνοιες. Μετά τους ξαπλωμένους υπήρχαν καταλύματα που ήταν πιασμένα από τους προνομιούχους προσκυνητές. Ένα παρεκκλήσι ήταν ασφυκτικά γεμάτο, ενώ ακόμη και τα σκαλοπάτια ταλαιπωρούνταν από ανθρώπους που ροχάλιζαν.

Το σκηνικό δεν είναι νέο. Τα αρχαία χρόνια στη Δήλο και στην Επίδαυρο οι θεοί λατρεύονταν σε ανοιχτό χώρο, όπως εδώ η Παρθένος. Όχι πολύ πριν τις ένδοξες μέρες της Δήλου, αυτό το ίδιο σημείο ήταν τόπος συγκέντρωσης του λαού των νησιών της Ιωνίας: εδώ στη μέση του ιερού κήπου υψωνόταν επιβλητικός ο ναός του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης, με χώρους γευμάτων και αναψυχής για όσους συνέρρεαν στη μεγάλη γιορτή του θεού.

Πώς όμως συμβαίνει η αρχαία Ελλάδα να επαναλαμβάνεται στο ίδιο ακριβώς σημείο; Στην περίπτωση της Τήνου υπάρχει μια γνωστή ιστορία. Η ιστορία λέει ότι το 1823 μια μοναχή ονειρεύτηκε ότι υπήρχε εδώ μια εικόνα της Παναγίας. Η πιστή έσκαψε και τη βρήκε. Το θαύμα διαδόθηκε πέρα από το νησί. Πιστοί κατέφθαναν από την Ανατολή για Προσκύνημα στην Τήνο. Για να γιορτάσουν τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου.

Με τα δώρα και τον απλήρωτο μόχθο των Τηνίων, πριν ακόμη τελειώσει ο πόλεμος της Ανεξαρτησίας, χτίστηκε η μεγάλη μαρμάρινη εκκλησία. Τα έσοδα με τον καιρό αυξήθηκαν και προστέθηκαν τμήματα για τον κλήρο, καταλύματα για τους προσκυνητές, ένα σχολείο και ένα νοσοκομείο. ολόκληρο το ίδρυμα συντηρείται χωρίς να επιβάλλεται κανένας φόρος στο λαό της Τήνου. Στην πραγματικότητα η εκκλησία έχει χτίσει και συντηρεί την πόλη. Έχει φτιάξει τους μόλους, έχει στρώσει τους δρόμους, έχει φτιάξει δίκτυο ύδρευσης και έχει ενθαρρύνει τις τέχνες.

Το πανηγύρι στο νησί δεν είναι απλά ένα προσκύνημα στην Τήνο, είναι πατριωτική εκδήλωση. Στο λιμάνι δύο ελληνικά πλοία χαιρετούσαν με κανονιοβολισμούς, καθώς η εορταστική πομπή, που συνοδευόταν από στρατιωτικό άγημα, έφτασε στη μικρή πλατεία και σταμάτησε για να απαντήσει στους κανονιοβολισμούς με τον Εθνικό Ύμνο. Εδώ οι Έλληνες της Αιχμαλωσίας από όλη την Ανατολή έρχονται να φιλήσουν το χώμα της ελεύθερης Ελλάδας. Και η ελεύθερη Ελλάδα φρόντισε να τους συναντήσει με μια θαυμάσια εκδήλωση. όπως η Αθήνα συνήθιζε να στέλνει τος λαμπρές «θεωρίες» στη Δήλο, έτσι τώρα στέλνει τις φρεγάτες στην Τήνο, και πιο ευχάριστη από τη μονότονη λειτουργία, ακόμη και από τον Εθνικό ύμνο, ήταν για το μακρινό προσκυνητή η μουσική των ελληνικών κανονιών.

Ακούγοντας αυτή τη μουσική και βλέποντας αυτή την ετερόκλητη πομπή, που όμως έχει το ίδιο αίμα και την ίδια πίστη, αναρωτιέται κανείς γιατί δεν θα μπορούσε να γίνει εδώ στην Τήνο μια νέα Συμμαχία της Δήλου.

Irving Manatt

Στη Νάξο, το «λατινικό» νησί

Στη Νάξο υπάρχει ένα κάστρο, το οποίο βρίσκεται στο πιο ψηλό σημείο της πόλης. Είναι κυκλικό με μεγάλους πύργους στα άκρα του, ανάμεσα στους οποίους υπάρχει ένα μεγάλος, τετράγωνος με παχιά τοιχώματα και ο οποίος ήταν κάποτε το παλάτι των δουκών. Οι απόγονοι των Λατίνων ευγενών που εγκαταστάθηκαν στο νησί υπό την αρχηγία αυτών των πριγκίπων κατέχουν ακόμη την τοποθεσία του κάστρου.

Στη Νάξο, το «λατινικό» νησί
Χαλκογραφία με το Κάστρο της Νάξου

Οι Έλληνες, οι οποίοι είναι πολύ περισσότεροι, κατέχουν όλη την περιοχή από το κάστρο μέχρι τη θάλασσα. Η έχθρα μεταξύ των Ελλήνων και των Λατίνων της μικρής αριστοκρατίας είναι αγεφύρωτη: οι Λατίνοι προτιμούσαν να κάνουν δεσμό με τη φτωχότερη αγρότισσα παρά να παντρευτούν Ελληνίδες κυρίες -πράγμα το οποίο τους έκανε να εξασφαλίσουν άδεια από τη Ρώμη να παντρευτούν ξαδέλφια τους από τη Γερμανία.

Οι Τούρκοι αντιμετωπίζουν όλους αυτούς τους ευγενείς των δύο πλευρών με τον ίδιο τρόπο. Με την άφιξη του ταπεινότερου μπέη μιας γαλιότας, ούτε οι Λατίνοι, ούτε οι Έλληνες τολμούν να εμφανιστούν παρά μόνο με κόκκινα φέσια σαν τους κοινούς δούλους μιας γαλέρας και τρέμουν μπροστά στον κατώτατο αξιωματούχο.

Μόλις αποσυρθούν οι Τούρκοι η ευγενική τάξη της Νάξου ανακτά το αγέρωχο ύφος, δεν βλέπει κανείς παρά βελούδινα καπέλα και δεν ακούει παρά μόνο για γενεαλογικά δέντρα. Μερικοί θεωρούν ότι είναι απόγονοι των Παλαιολόγων και των Κομνηνών. Άλλοι ότι κατάγονται από τους Ιουστινιάνι και τους Γκριμάλντι.

Ο σουλτάνος δεν πρέπει να φοβάται πιθανή εξέγερση σε αυτό το νησί: τη στιγμή που ξεσηκώνεται ένας Λατίνος, οι Έλληνες το αναφέρουν στον καδή. Και αν ένας Έλληνας ανοίξει το στόμα του, ο καδής ξέρει τι θέλει να πει πριν το κλείσει.

Οι αρχόντισσες εδώ είναι ματαιόδοξες μέχρι γελοιότητας. Θα δει κανείς να επιστρέφουν από την ύπαιθρο μετά τον τρύγο με συνοδεία 30-40 γυναικών, οι μισές με τα πόδια και οι άλλες μισές πάνω στα γαϊδούρια, ή μία να έχει στο κεφάλι της μία ή δύο βαμβακερές πετσέτες, ή ένα μεσοφόρι της κυράς της. Άλλη περπατάει κρατώντας ένα ζευγάρι κάλτσες, ένα πέτρινο τσουκάλι ή μερικά πήλινα πιάτα.

Όλα τα έπιπλα του σπιτιού γίνονται δημόσιο θέαμα και η κυρία, αξιοθρήνητα θρονιασμένη πάνω στο γάιδαρο, κάνει την είσοδο της στην πόλη θριαμβευτικά, στην κεφαλή αυτής της πομπής. Τα παιδιά είναι στο μέσον αυτής της καβαλαρίας και ο σύζυγος συνήθως ουραγός.

Οι ευγενείς της Νάξου μένουν όλοι στην ύπαιθρο, στους πανέμορφους τετράγωνους πύργους τους και επισκέπτονται σπάνια ο ένας τον άλλον. Η κυριότερη ασχολία τους είναι το κυνήγι. Όταν τους επισκέπτεται ένα φιλικό πρόσωπο, διατάζουν έναν υπηρέτη να φέρει το πρώτο ζυγούρι ή μοσχάρι που μπορεί να βρεθεί στο κτήμα τους: το ζώο που πιάνεται είναι αδέσποτο, κατάσχεται και σφάζεται σύμφωνα με το έθιμο της περιοχής και ακολουθεί γλέντι με το σφαχτό.

Μερικά χρόνια πριν 12 οικογένειες στη Νάξο ασπάστηκαν τον μωαμεθανισμό: οι χριστιανοί της λατινικής κοινότητας έβαλαν τους κουρσάρους να τους αρπάξουν και να τους μεταφέρουν στη Μάλτα. Από εκείνη τη στιγμή και μετά δεν πέρασε από το μυαλό κανενός να γίνει μωαμεθανός στη Νάξο.

Joseph Pitton de Tournefort

Σίφνος ή Σίφαντος

30 μίλια από τη Μήλο βρίσκεται η Σίφνος, ή Σίφαντος. Τη Σίφνο συναντήσαμε κάτω από έναν όμορφο ουρανό ακόμη πιο γοητευτικό από της Μήλου. Στη Σίφνο συναντούμε γερόντους εκατόν είκοσι ετών. Ο αέρας, τα νερά, τα φρούτα, το θήραμα, τα πουλερικά, όλα άριστης ποιότητας. Τα σταφύλια της είναι υπέροχα, όμως η γη που τα παράγει είναι πολύ σκληρή και τα κρασιά της δεν είναι εκλεκτά. Γι΄αυτό το λόγο πίνουμε Μήλου και Σαντορίνης.

Σίφνος ή Σίφαντος
Κάτοικος της Σίφνου

Παρ΄ότι η Σίφνος καλύπτεται από πετρώματα μαρμάρου και γρανίτη, ωστόσο είναι από τα πιο γόνιμα και τα καλύτερα καλλιεργημένα νησιά του Αρχιπελάγους. Προμηθεύει τους σημερινούς ευγενικούς κατοίκους της αρκετούς καρπούς. Τα ήθη των προγόνων τους είναι πολύ υποτιμημένα. Όταν μέμφονταν κάποιον ότι ζει με τρόπο σιφαντίνικο και ότι ο λόγος του είναι σιφαντίνικικος ισοδυναμούσε με μεγάλη ύβρι.

Οι κάτοικοι προσπαθούν να αξιοποιήσουν το λάδι και την κάππαρη τους. Επίσης, το μετάξι τους είναι πολύ όμορφο, αλλά παράγεται σε μικρή ποσότητα και τα βαμβακερά υφάσματα, αρκετά περιζήτητα, είναι δύο ειδών: το σκαμίτι είναι υφασμένο ενιαία, το δίμιτο είναι ύφασμα δίκλωστο, σταυρωτό, ωραιότερο, πιο γερό και μεγαλύτερης κατανάλωσης. Έτσι, καταναλώνεται όχι μόνο το βαμβάκι του νησιού, αλλά και αυτό των γειτονικών νησιών. Τα υπόλοιπα εμπορεύσιμα είδη της Σίφνου είναι τα σύκα, τα κρεμμύδια, το κερί, το μέλι, το σουσάμι. Εργάζονται στην παραγωγή ψάθινων καπέλων που πωλούνται σε όλο το Αρχιπέλαγος με το όνομα καστόρι της Σίφνου.Το νησί αυτό, όπου μετράμε πάνω από 5.000 ψυχές, φορολογείται προς 1.700 ως 4.000 τάλιρα για κεφαλικούς και άμεσους φόρους.

Εκτός από το Κάστρο, που βρίσκεται στο βράχο της άκρης της θάλασσας και ίσως χτίστηκε στα ερείπια της αρχαίας Απολλωνίας, υπάρχουν πέντε χωριά, ο Αρτέμωνας, το Σταβρί, η Κατεβατή, τα Εξάμπελα και το Πεταλί, τέσσερις μονές καλογέρων, της Βρύσης ή Πηγής, του Μουγκού, του Αγίου Χρυσοστόμου και του Προφήτη Ηλία, δύο μονές καλογραιών, η μία με περίπου 20 κοπέλες και η άλλη με 40, στον οικισμό που φέρει το όνομα Καμάρες. Τα κορίτσια έρχονται μερικές φορές από τα νησιά του Αρχιπελάγους για να κάνουν το τάμα τους. Όσο για τα παρεκκλήσια, υπάρχουν γύρω στα πεντακόσια και οι εξήντα παπάδες τα λειτουργούν μόνο μια φορά ετησίως, την ημέρα του Αγίου τους.

Τα λιμάνια του νησιού είναι ο Φάρος, το Βαθύ, η Κιτριανή, η Χερσόνησος, και του Κάστρου. Ο Φάρος σίγουρα διατήρησε το όνομα κάποιου παλαιού φάρου που χρησίμευε ως οδηγός των πλοίων. Τα λιμάνια της Σίφνου ήταν αρκετά πολυσύχναστα πριν από πολλά χρόνια.

Η Σίφνος άλλοτε ήταν πασίγνωστο και πλούσιο νησί χάρη στα μεταλλεία χρυσού και αργύρου. Σήμερα ίσα που γνωρίζουν που βρίσκονται. Στο νησί είναι ιδιαίτερα συνηθισμένος και ο μόλυβδος. Οι βροχές τον αποκαλύπτουν σχεδόν παντού. Το μεταλλείο είναι γκριζόχρωμο, στιλπνό και αποδίδει μολύβι που πλησιάζει τον κασσίτερο. Όταν οι αγρότες θέλουν να κυνηγήσουν, τον παίρνουν από τα χωράφια και τον λιώνουν για να φτιάξουν σκάγια. Το μολύβι αυτό, που είναι σαν φυσικό ψιμύθιο, υαλοποιείται εύκολα, γεγονός που κάνει άριστης ποιότητας τις χύτρες του νησιού.

Ο Θεόφραστος, ο Πλίνιος, ο Ισίδωρος βεβαιώνουν ότι στη Σίφνο σμίλευαν κάποια πέτρα μαλακή και έφτιαχναν πήλινες χύτρες οι οποίες, αφού τις περιέχυναν με κάποιο λάδι, γίνονταν μαύρες και πολύ σκληρές. Πολύ καλά θεωρούνταν και τα ποτήρια που έφτιαχναν στο νησί.

Οι Εβραίοι της Σίφνου

Πριν από περίπου πενήντα χρόνια έφτασαν στη Σίφνο Εβραίοι απεσταλμένοι της Υψηλής Πύλης για να εξετάσουν τα μεταλλεία μολύβδου. Όμως οι αστοί του νησιού, φοβούμενοι μήπως τους εξαναγκάσουν να εργαστούν σε αυτά, πλήρωσαν τον καπετάνιο της γαλέρας, που είχε φέρει τους Εβραίους και την είχαν φορτώσει με μετάλλευμα, να τους οδηγήσει στην Θεσσαλονίκη. Ο ανωτέρω αξιωματικός έριξε σε ξέρα το πλοίο του και ενώ αυτό βυθιζόταν αυτός διασώθηκε με τη βάρκα του, Κάποιοι Εβραίοι που ξαναήρθαν στη Σίφνο με την ίδια αποστολή δεν φάνηκαν καλύτεροι έμποροι.

Οι Σίφνιοι για να απαλλαγούν από αυτούς μια και καλή, έδωσαν ένα ποσόν σε κάποιον Προβηγκιανό πειρατή που βρισκόταν στη Μήλο και αυτός τρύπησε με κανονιοβολισμούς μία δεύτερη γαλέρα φορτωμένη με μετάλλευμα από τους Εβραίους. Το αποτέλεσμα της επίθεσης ήταν τόσο καλό, που Τούρκοι και Εβραίοι εγκατέλειψαν αυτήν την προσπάθεια τους.

Ο Τούρκοι δεν τολμούσαν και πολύ να εμφανιστούν στα νησιά πριν από την πλήρη αναχώρηση των Γάλλων, οι οποίο έφευγαν συχνά για να τους συλλάβουν και να τους αιχμαλωτίσουν στη συνέχεια στις κορυφές των γύρω βουνών. Οι Έλληνες διευκόλυναν ατές τις βιαιοπραγίες, ωστόσο παρηγορούσαν τους μουσουλμάνους και τους δάνειζαν χρήματα για την πληρωμή των λύτρων.

Η Σίφνος αλλάζει χρήση στους αρχαίους τάφους

Οι αρχαιότητες του νησιού είναι παραμελημένες. Στο δρόμο από το λιμάνι προς το κάστρο υπάρχει ένας αρχαίος τάφος που χρησιμεύει σαν σκάφη για να πίνουν νερό τα ζώα. Είναι ένα κομμάτι μάρμαρο υψηλής αισθητικής με μήκος έξι πόδια κι οκτώ ίντσες, επί δύο πόδια και οκτώ ίντσες φάρδος και δύο πόδια και τέσσερις ίντσες ύψος. Ο τάφο φέρει φύλλα ακάνθου, μηλοέλατου και άλλων καρπών. Πολύ κοντά στο μνημείο αυτό βρίσκεται μία άλλη μαρμάρινη πέτρα ενσωματωμένη στον τοίχο, λείψανο ενός άλλου τάφου.

Στους πρόποδες ενός λόφου, λίγο μακρύτερα από εκεί, βρίσκονται τα ερείπια ενός αρχαίου ναού, που θα μπορούσε να είναι του θεού Πάνα, ο οποίος λατρευόταν στο νησί κατά την αρχαιότητα. Επίσης, βλέπουμε έναν μαρμάρινο τάφο οκτώ πόδια μήκος και τέσσερις ίντσες ύψος και δύο πόδια και οκτώ ίντσες φάρδος, όμως τα κτερίσματα είναι πενιχρά και φαίνονται μικροτεχνήματα. Απεικονίζουν παιδιά που κρατούν στεφάνια από όπου κρέμεται ένα μεγάλο τσαμπί σταφύλι.

Στο μοναστήρι της Βρύσης ή Πηγής, υπάρχει ένας τάφος από μάρμαρο με πολύ διαφορετική χρήση από αυτήν που προοριζόταν, αφού πλέον χρησιμοποιείται σαν ποτίστρα. Αυτός ο τάφος έχει ύψος τρία πόδια και οκτώ ίντσες και μολονότι τα κτερίσματα του είναι κατεστραμμένα, ο χρόνος δεν άφησε τα σημάδια του σε τρία παιδιά στην πρόσοψη του, που μαρτυρούν ότι όλο είχε γίνει από εξαιρετικό τεχνίτη. Τα παιδιά κρατούν την άκρη ενός στεφανιού.

Πάνω στην πύλη της Χώρας, στην έξοδο με κατεύθυνση το λιμάνι, είναι εντοιχισμένα τμήματα δύο μορφών από μάρμαρο, μέτριας τεχνικής. Η μία είναι γυμνή και η άλλη καλυμμένη. Σε μια γωνιά ενός τετραγώνου πύργου, στα αριστερά της πύλης του Κάστρου, διακρίνεται ένα ανάγλυφο από μάρμαρο που το αναφέρουν ως ιστορία του Tobie. Γνώμη μου είναι ότι πρόκειται για λείψανο κάποιου τάφου. Στον ίδιο τοίχο, έχουν χτίσει ό,τι απέμεινε από ένα λιοντάρι, ενώ φαίνεται μόνο το κεφάλι και το στήθος του.

Οι Λατίνοι της Σίφνου

Η Σίφνος έχει διαχωριστεί από το δουκάτο της Νάξου. Είναι βέβαιο ότι ο Μάρκος Σανούδος το κυρίευσε και το προσάρτησε στο δουκάτο αυτό υπό τον Ερρίκο Β’, Λατίνο αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης. Η οικογένεια των Γοζαδίνι κατείχε τη Σίφνο μέχρι την περίοδο που ο Μπαρμπαρόσα έγινε κυρίαρχος υπό τον Σουλεϊμάν Β’. Η οικογένεια αυτή σήμερα έχει περιοριστεί σε τρία αδέλφια, τα οποία σχεδόν όλο το χρόνο είναι στο κρεβάτι, αφού όλα υποφέρουν από βαριές παθήσεις.

Joseph Pitton de Tournefort

Μήλος, το νησί των Σανούδων

Η Μήλος είναι ένα όμορφο νησί σχεδόν στρογγυλό, με περίπου 60 μίλια περίμετρο. Η Μήλος είναι ένα νησί ιδιαίτερα καλλιεργημένο. Το λιμάνι της, ένα από τα καλύτερα και μεγαλύτερα της Μεσογείου χρησιμεύει για καταφύγιο όλων των πλοίων που πηγαίνουν στην ανατολική Μεσόγειο, ή που επιστρέφουν από εκεί, επειδή βρίσκεται στην είσοδο του Αρχιπελάγους, το οποίο οι παλαιότεροι γνωρίζουν με το όνομα Αιγαίο.

Μήλος, το νησί των Σανούδων
Γυναίκα της Μήλου

Η Μήλος γνώρισε την ίδια τύχη με τα άλλα νησιά του Αρχιπελάγους, δηλαδή υπέκυψε στην κυριαρχία των Ρωμαίων, των Βενετών και των Τούρκων. Ο Μάρκος Σανούδος, ο πρώτος δούκας του Αρχιπελάγους, προσάρτησε το νησί στο δουκάτο της Νάξου, υπό τον αυτοκράτορα Ερρίκο της Φλάνδρας Βελγίου, αδελφό του αυτοκράτορα Μπουντουέν. Η Μήλος διαχωρίστηκε από το παραπάνω δουκάτο από τον Ιωάννη Σανούδο, έκτο δούκα του Αρχιπελάγους, ο οποίος την παραχώρησε στον αδελφό του πρίγκιπα Μάρκο και ο τελευταίος με τη σειρά του το έδωσε ως προίκα στην αδελφή του Φιορέντσα, σύζυγο του Φρανσουά Κρίσπο.

Η Χώρα της Μήλου, με τους 5.000 κατοίκους της, είναι αρκετά καλά δομημένη αλλά ανυπόφορα βρώμικη. Όταν χτίζουν ένα σπίτι, αρχίζουν από το χώρο των γουρουνιών, ο οποίος είναι κάτω από μια αψίδα στο ισόγειο ή ίσως χαμηλότερα για να βλέπει πάντα στο δρόμο. Τα σκουπίδια που συγκεντρώνονται, σε συνδυασμό με τους ατμούς των αλυκών που βρίσκονται στην ακροθαλασσιά, τις αναθυμιάσεις των ορυκτών που μολύνουν το νησί, την έλλειψη υγιεινών υδάτων, δηλητηριάζουν τον αέρα της Μήλου, και προξενούν επικίνδυνες αρρώστιες.

Τα σπίτια της Μήλου είναι διώροφα με ταράτσα, με πολύ καλή τοιχοποιία και αρκετά ομαλή πέτρα, παρόμοια με ελαφρόπετρα αλλά σκληρή, μαυριδερή, ελαφριά που αντέχει στον αέρα και είναι κατάλληλη να ακονίζει κάθε είδους μεταλλικό φράγμα. Οι ταράτσες της Μήλου είναι της ίδιας τεχνοτροπίας με αυτές των άλλων νησιών του Αιγαίου. Πρόκειται για ένα απλό στρώμα από χώμα καλά πατημένο, που με τις πρώτες βροχές σχίζεται και το νερό πέφτει από παντού. Ωστόσο όσο εμποτίζεται και οι ρωγμές κλείνουν λίγο λίγο τόσο παγιώνεται.

Οι Γάλλοι καπουτσίνοι είναι αρκετά καλά εγκατεστημένοι στην είσοδο της πόλης. Πριν από μερικά χρόνια το μοναστήρι είχε γκρεμιστεί από τους Τούρκους, που τους καταμαρτυρούσαν ότι φύλαγαν τη λεία των πειρατών. Το κτίσμα ανεγέρθηκε και πάλι και είναι η καινούργια εκκλησία είναι πολύ όμορφη. Ο σουλτάνος πρόσφερε 1.000 τάλιρα για την ανοικοδόμηση της. Οι Γάλλοι έμποροι, οι καπετάνιοι των πλοίων, ακόμη και οι πειρατές συνεισέφεραν ανάλογα με τις δυνατότητες τους, αφού όπως παντού οι καπουτσίνοι είναι φτωχοί. Από τους δύο μοναχούς της μονής της Μήλου, ο ένας λειτουργεί το ελληνικό σχολείο και ο άλλος το ιταλικό.

Ο Μήλιοι είναι καλοί ναύτες χάρη στη χρήση και τη γνώση των περιοχών του Αιγαίου και χρησιμεύουν ως οδηγοί στα περισσότερα ξένα πλοία. Οι κυρίες που δεν είναι λιγότερο κοκέτες από εκείνες της Κιμώλου, μακιγιάρονται με μια πούδρα από ένα θαλάσσιο φυτό με την οποία τρίβουν τα μάγουλα τους για να κοκκινίσουν. όμως το χρώμα αυτό φεύγει γρήγορα και τελικά η χρήση αυτής της πούδρας χαλάει το χρώμα του προσώπου και καταστρέφει την επιδερμίδα. Οι γυναίκεες των δύο αυτών νησιών ντύνονται με τον ίδιο τρόπο.

Στη Μήλο υπάρχουν μόνο Έλληνες με εξαίρεση τον Τούρκο δικαστή. Ο βοεβόδας είναι συνήθως κάποιος Έλληνας που απαιτεί την είσπραξη του άμεσου φόρου, αλλά διατηρεί να τιμωρεί ή να διατάζει ραβδισμό, όπως ο αγάς των γενιτσάρων στις πόλεις της Τουρκίας. Το 1700 ο άμεσος φόρος έφτανε τα 5.000 τάλιρα και πλήρωνα στο Μεζομόρτο καπουδάν πασά το ίδιο ποσό για κεφαλικό φόρο.

Κάθε χρόνο διορίζουν τρεις προξένους στη Μήλο. Ονομάζονται επίτροποι. Όσοι υπηρετούν έχουν τη διοίκηση των εισοδημάτων της πόλης, εισοδήματα από τους δασμούς, τις αλυκές και τις μυλόπετρες. Όλα αυτά μισθώνονται για 1.000 τάλιρα μόνο. Στο τελωνείο πληρώνουν 3% για κάθε εμπόρευμα. Οι χειροκίνητοι μύλοι που φτιάχνουν στο νησί είναι πολύ καθαροί και η πέτρα άριστη. Την εξάγουν στην Κωνσταντινούπολη, την Αίγυπτο, τον Μοριά, τη Ζάκυνθο, την Κεφαλλονιά και ακόμη στον Αγκώνα.

Στο νησί υπάρχουν δύο επίσκοποι, ο ένας Έλληνας και ο άλλος Λατίνος. Ο Λατίνος έχει μόνο έναν ιερές κοντά του, αν και επίσκοπος Μήλου, Κιμώλου και Σίφνου, όπου διατηρεί απλούς βικάριους. Το 1700 η έδρα ήταν κενή και πίστευαν ότι ο Πάπας κρατούσε εκεί απλά έναν αποστολικό βικάριο, επειδή η Εκκλησία της Μήλου έχει εισοδήματα μόνο 150 τάλιρα. Παλαιότερα είχε 500 τάλιρα, αλλά όταν ο σουλτάνος μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο αναγνώρισε τα νησιά και εξέτασε τους τίτλους ιδιοκτησίας, ο Λατίνος επίσκοπος της Μήλου, που χάρη στην ευγενή παραχώρηση των Βενετών διέθετε το νησί Καμένη, βρέθηκε χωρίς τίτλους. Έτσι, το νησί αυτό που βρίσκεται κοντά στην Κίμωλο, μπήκε σε πλειστηριασμό και πουλήθηκε 500 τάλιρα. Ο τελευταίος επίσκοπος πέθανε τόσο φτωχός που είχε υποθηκεύσει το δισκοπότηρο, τη μίτρα και όλο το διάκοσμο της εκκλησίας του. Λέγεται ότι θα πέθαινε από την εξαθλίωση χωρίς τον μισθό που ο (Γάλλος) βασιλιάς του είχε παραχωρήσει και τις προσφορές που η εξοχότητα του μοίραζε στους Λατίνους που ζουν στην ανατολική Μεσόγειο. Η Επισκοπική Εκκλησία είναι υπό την σκέπη του Αγίου Κοσμά και του Αγίου Δαμιανού. Παλαιότερα ήταν ελληνική εκκλησία που πουλήθηκε στους Λατίνους. Η κατοικία του επισκόπου είναι πολύ όμορφη. Ο επίσκοπος αυτός δεν έχει κάτι να διεκδικήσει από τον Έλληνα ομόλογο του όσον αφορά τα εισοδήματα.

Η κύρια εκκλησία της Μήλου είναι η Παναγία του Λιμανιού. Άλλη εκκλησία είναι ο Άγιος Χαράλαμπος, ερημίτης του όρους Σινά. Οι Έλληνες τον ονομάζουν και Άγιο Καράλοβο, όπως θα ονομαζόταν κάποιος Άγιος που τον επικαλούμαστε ενάντια στη λέπρα. Καρά σημαίνει μαύρο και λοβός, λέπρα. Υπάρχουν ακόμη και οι εκκλησίες: Μέγας Γεώργιος, Άγιος Γεώργιος ο ερημίτης, Ευαγγελισμός, Άγιος Αντώνιος, Άγιος Δημήτριος, Αρχάγγελος Μιχαήλ, Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής, Μέγας Άγιος Νικόλαος, Μικρός Άγιος Νικόλαος, Αγίου Πνεύματος, Άγιος Αθανάσιος, Άγιος Σπυρίδωνας, Παναγία, Άγιοι Σαράντα, Άγιος Πολύκαρπος, Άγιος Ελευθέριος. Οι εκκλησίες αυτές αποτελούν ισάριθμες ενορίες και έχουν καθεμιά τον ιερέα της.

Στην ιεραρχία μετά τον επίσκοπο, ο οικονόμος αποτελεί το μεγαλύτερο κληρικό αξίωμα και τοποθετείται στα δεξιά του προαναφερόμενου ιεράρχη. Είναι κάτι σαν υποκατάστατο του ή μεγάλος βικάριος του. Ο σκευοφύλακας βρίσκεται στην αριστερά του επισκόπου, ενώ αμέσως μετά ακολουθεί ο αρχειοφύλακας. Ο επίσκοπος έχει την ευθύνη όλων αυτών, αλλά έχει και τριάντα ιερείς υπό τις οδηγίες του.

Εκτός από πολλές εκκλησίες η Μήλος έχει και δώδεκα μοναστήρια: το μοναστήρι της Παναγίας του Κάστρου, της Αγίας Ελένης, της Παναγίας του Πέπλου, το μοναστήρι του Χριστού, του Αγίου Σάββα, του Αγίου Ιωάννη του Σιδήρου, της Παναγίας του Βουνού, της Παναγίας της Φανερωμένης, της Παναγίας των Κήπων, του Προφήτη Ηλία, του Αγίου Γεωργίου του Γυμνού, της Αγίας Μαρίνας.

Η μονή της Αγίας Μαρίνας είναι η ομορφότερη του νησιού, με πολύ καλό κρασί. Έχει περισσότερα ελαιόδεντρα από όσα όλη η Μήλος μαζί. Η πηγή που ποτίζει τους κήπους της μονής είναι όμορφη και κυλά προς τον πυθμένα ενός πηγαδιού. Οι πορτοκαλιές και οι κέδροι θα ήταν τέλειας ομορφιάς αν δεν έσπευδαν να τα καλλιεργήσουν. Οι γύρω από το οίκημα περιοχές είναι ευχάριστες και καλύπτονται από μαστιχόδεντρα και ακανθώδεις θάμνους σπάνιους σε άλλα μέρη.

Joseph Pitton de Tournefort

Κίμωλος, ο επικίνδυνος σκόπελος του Αρχιπελάγους

«Κίμωλος» είναι το νησί που πήρε το όνομα του από την Αρζεντιέρα τον καιρό που βρέθηκαν ορυχεία αργύρου. Βλέπουμε ακόμη τα υπολείμματα εργαστηρίων και φούρνους όπου επεξεργάζονταν το μέταλλο αυτό.

Κίμωλος, ο επικίνδυνος σκόπελος τους Αρχιπελάγους
Γυναίκα της Κιμώλου

Σήμερα ποιος θα τολμούσε να ξαναρχίσει τις εργασίες χωρίς την άδεια των Τούρκων. Και οι Τούρκοι, με το πρόσχημα ότι οι κάτοικοι του νησιού θα αποκόμιζαν κέρδη, δε δίστασαν να τους γονατίσουν με φόρους. Οι κάτοικοι της Χώρας πιστεύουν ότι τα ορυχεία βρίσκονται προς την πλευρά που βλέπει τα Πολλώνια, ένα μικρό λιμάνι της νήσου Μήλου. Τα νησιά αυτά είναι σε απόσταση ενός μιλίου από ακρωτήρι σε ακρωτήρι, σύμφωνα με τους γεωγράφους, ενώ η διαδρομή είναι διπλάσια. Το λιμάνι της Κιμώλου είναι μικρό και όχι αρκετά βαθύ για τα μεγάλα πλοία που μένουν αρόδο νοτιοανατολικά του νησιού Πολίνος, γνωστό στους Φράγκους με το όνομα Καμένη.

Υπάρχει μόνο ένα κακοφτιαγμένο χωριό μέσα στην Κίμωλο, ενώ το νησί, που είναι πολύ ξερό και με άγονα βουνά τριγύρω, έχει μόλις δεκαοχτώ μίλια περιφέρεια. Σπέρνουν κριθάρι και βαμβάκι μόνο στα περίχωρα του χωριού. Πίνουν κρασί από τη Μήλο και νερό από στέρνες, επειδή δεν υπάρχει ούτε μία πηγή σε όλο το νησί, εκτός από μερικά άχρηστα πηγάδια. Τα αμπέλια δίνουν σταφύλια μόνο για φαγητό. Οι Βενετοί έκοψαν όλα τα ελαιόδεντρα στους πολέμους τους με τους Τούρκους.

Το νησί έγινε πάμφτωχο από τότε που ο σουλτάνος δεν ανέχεται πια Γάλλους κουρσάρους στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Κίμωλος ήταν τόπος συνάντησης τους και ξόδευαν σε γλέντια ό,τι είχαν λεηλατήσει από τους Τούρκους. Η Κίμωλος είναι ο επικίνδυνος σκόπελος του Αρχιπελάγους, αλλά πρέπει να είναι κανείς πολύ ανίκανος για να ναυαγήσει εξαιτίας του.

Όλη η επιχειρηματικότητα του νησιού στρέφεται γύρω από αυτό το χωρίς λεπτότητα είδος διασκέδασης που δεν αρμόζει παρά μόνο σε ναύτες. Οι γυναίκες ασχολούνται μόνο με την παραγωγή βαμβακερών καλτσών και τον έρωτα. Οι κάλτσες τους, αν και όχι ιδιαίτερα καλές, τροφοδοτούν τα γειτονικά νησιά. Οι άντρες αφιερώνονται στη θάλασσα και γίνονται καλοί καπετάνιοι.

Όσο για τη θρησκεία, σχεδόν όλοι οι κάτοικοι της Κιμώλου είναι της ελληνικής πίστης και οι εκκλησίες τους διαθέτουν μια εικοσάδα από μικρές καμπάνες, προνόμιο καθόλου ευκαταφρόνητο σε εδάφη Τούρκων. Οι Λατίνοι είναι λίγοι σε αριθμό σε αυτό το μικρό νησί και δεν είναι καλύτεροι από τους Έλληνες.

Η Λατινική Εκκλησία εξυπηρετείται από ένα βικάριο του επισκόπου Μήλου, της οποίας η Κίμωλος είναι το προάστιο. Η Δικαιοσύνη απονέμεται από έναν μετακινούμενο δικαστή που είναι ο μόνος μουσουλμάνος στην Χώρα. Συνήθως δεν έχει ούτε υπηρέτη ούτε υπηρέτρια και δεν θα τολμούσε να υψώσει τον τόνο της φωνής του από φόβο μη βάλουν πειρατές να τον απαγάγουν.

Για την Κίμωλο δεν αναφέρεται τίποτα στην αρχαία ιστορία.Το νησί ακολουθούσε πάντα τη μοίρα της Μήλου. Κατά την ανατροπή της αυτοκρατορίας των Ελλήνων από τους Λατίνους, ο Μάρκος Σανούδος, Ενετός ευγενής, την ένωσε με το δουκάτο της Νάξου και μερικά άλλα γειτονικά νησιά. Στη συνέχεια ενεπλάκη μέσα στις κτήσεις ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα.

Παρά τη φτώχεια της Κιμώλου σήμερα οι Τούρκοι εισπράττουν χίλια τάλιρα για κεφαλικό φόρο και για άμεσο φόρο που συνιστά το 1/4 του συνόλου των προϊόντων. Εκτός αυτών των φόρων, οι κάτοικοι δίνουν ακόμη 300 ή 400 αξιωματικούς του καπουδάν πασά που έρχονται να απαιτήσουν τόσο το κεφαλικό φόρο όσο και τον άμεσο.

Δύο πράγματα ενδιαφέρουν τη φυσική ιστορία σε αυτό το νησί: η κιμωλική γη και τα φυτά. Για τα ορυχεία αργύρου δεν γίνεται πια λόγος. η κιμωλική γη, που ενδιέφερε τόσο τους αρχαίους, και που έφερε το όνομα του νησιού, είναι μία άσπρη κιμωλία, αρκετά βαριά και άγευστη, γεμάτη από λεπτή άμμο που γίνεται αισθητή κάτω από το δόντι. Είμαι σίγουρος ότι αυτό το είδος κιμωλίας δεν διαφέρει από αυτήν που βρίσκεται στα περίχωρα του Παρισιού, παρά το ότι η τελευταία είναι περισσότερο λιπαρή και σαπουνοειδής. Για το λόγο αυτό απορρυπαίνει και λευκαίνει τα ρούχα. Το καθάρισμα είναι-δεν είναι αρκετά καλό, αλλά κάνει οικονομία στο σαπούνι. Νομίζω ότι οποιαδήποτε κιμωλία θα καθάριζε το ίδιο καλά. Η μόνη προφύλαξη αναφορικά με αυτή της Κιμώλου, θα ήταν η αφαίρεση της χοντρής άμμου και των χαλικιών που τρυπούν τα ρούχα. Τελικά οι νησιώτες δεν έχουν άλλο απορρυπαντικό, ενώ και η χρήση του είναι πανάρχαια στην πατρίδα τους. Ο Πλίνιος βεβαιώνει ότι το χρησιμοποιούσαν για να πλένουν τα υφάσματα.

Joseph Pitton de Tournefort

Ο Βακχυλίδης (5ος αιώνας π.Χ.)

Ως το 1896 ήταν γνωστό ότι ο Βακχυλίδης, ανηψιός του Σιμωνίδη, είχε γεννηθεί στην Κέα (Τζια), έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ. και ήταν αντίτεχνος του Πίνδαρου. Από τα ελάχιστα μικρά αποσπάσματα του έργου του, που είχαν σωθεί, δεν μπορούσαμε να σχηματίσουμε γνώμη γι΄αυτόν.

Όμως το 1896 βρέθηκε πάπυρος με 20 περίπου χορικά του. Μπορούμε λοιπόν τώρα να συμπληρώσουμε την εικόνα της χορικής ποίησης: αφού θεμελιώθηκε με τον Αλκμάνα, τον Αρίονα, τον Τέρπανδρο και έφτασε στο αποκορύφωμα της με τον Πίνδαρο, διατηρώντας πάντοτε τη δωρική αυστηρότητα και μεγαλοπρέπεια, στα χέρια του Ίωνα Βακχυλίδη γίνεται πιο ελεύθερη, πιο ανάλαφρη, πιο χαριτωμένη και η μορφή της γίνεται πιο διάφανη, πλησιάζει τα χορικά των δραματικών ποιητών της Αθήνας.

Ο Βακχυλίδης
Ο Βακχυλίδης

Ο Βακχυλίδης γράφει

Ο διθύραμβος για το Θησέα

-Ω, της ιερής Αθήνας βασιλιά,

των αβροδίαιτων κυβερνήτη Ιώνων,

τι ΄ταν η πολεμόκραχτη φωνή

που η σάλπιγγα η χαλκόστομη, να, τώρα δα, έχει βγάλει:

Της χώρας μας τα σύνορα

ξένου, εχθρικού στρατού αρχηγός μην ήρθ΄ εδώ και τα ΄ζωσε:

Άγριοι μην πλάκωσαν ληστές

και βάζουν μπρος κοπάδαι αρνιά

καταπονώντας τους βοσκούς;

Ή την καρδιά σου τι άλλο την ταράζει;

Απ΄τον καθέναν πιότερο, θαρρώ,

μπορείς εσύ, της Κρέουσας γιε και του Πανδίονα, να ΄χεις

νιους αντρειωμένους για νοηθούς

γι΄ αυτό, μη στέκεις, έλα μίλησε μας.

-Μαντατοφόρος ήρθε απ΄τον Ισθμό,

πεζός τον τόσο δρόμο, και για εξαίσια

έργα μας είπε ενός παλικαριού

το Σίνη, χεροδύναμον όσο θνητός κανένας,

γιο του Λυταίου που σειεί τη γη,

τον σκότωσε, και στις λακκιές

του Κρεμμυώνα ξέκαμε

το φονικόν αγριόχοιρο

έπειτα και το Σκίρωνα

τον άνομο κι ανάγκασε

τον Κερκυόνα να πάψει να παλεύει

μα και του Πολυπήμονα η βαριά

απ΄του Προκρούστη πια έπεσε, η ασήκωτη, τα χέρια,

βρήκε άλλον δυνατότερο.

Τι θα βγει απ΄ όλ΄ αυτά; Δεν ξέρω, τρέμω.

-Ποιο παλικάρι να΄ναι κι από που;

και τι στολή φορεί; τι λέει ο κράχτης;

Πολύ στρατό οπλισμένον οδηγεί

ή μόνος, μ΄ένα δυο οπαδούς, γυρνά στα ξένα μέρη

ταξιδευτής περαστικός;

Δύναμη να ΄χει κι αντοχή

και θα΄ναι απόκοτος πολύ,

για να μπορεί τοσων αντρών

τη γεροσύνη να νικά,

ίσως ακόμα ένας θεός

να τον κεντά, για να παιδεύει εκείνους

που κάνουν το κακό, δεν είναι δα

κι εύκολο, σε άλλους συμφορές σαν φέρνεις, να μην πάθεις

κάποια κι εσύ, με τον καιρό

τα πράγματα όλα βρίσκουν ένα τέλος.

-Έχει, έτσι, λέει, δυο μόνο συνοδούς,

απ΄τους λαμπρούς τους ώμους κρεμασμένο

σπαθί με φιλντισένια τη λαβή,

πελεκητά στα χεριά του κρατά δυο ακόντια, κράνος

καλόφτιαχτο,

λακωνικό,

σκέπει τα ρούσα του μαλλιά,

στο στήθος γύρω, πορφυρός

χιτώνας και θεσσαλική

σγουρή χλαμύδα, λάμπουνε

τα μάτια σαν από λημνιά

κόκκινη φλόγα, κι είναι, λένε αγόρι

νιούτσικο ακόμα, αλλά πολεμικά

παιχνίδια πάντα μελετά, στους μπρούτζινους της μάχης

βρόντους ο νους του αδιάκοπα.

Και στη λαμπρή ζητά να φτάσει Αθήνα.

Η Μύκονος αλλιώς (4000π.Χ.-…)

Γεωλογικά, η Μύκονος είναι η πιο νεαρή προέκταση της ελληνικής κεντρικής ραχοκοκαλιάς, η μακρινή δισεγγονή της Βόρειας Εύβοιας: η πελαγονική οροσειρά ξεκίνησε να ανορθώνεται μέσα από τη θάλασσα πριν από 140 εκατομμύρια χρόνια. Μια στενή καμπούρα που ξεκινούσε από τη σημερινή περιοχή στα βόρεια του ποταμού Αξιού, περνούσε τον Όλυμπο και στη σημερινή Ανατολική Θεσσαλία κι έφτανε ως τη Βόρεια Εύβοια.

Ακολούθησαν η Αττική με τη Νότια Εύβοια κι ενωμένη μαζί της η Άνδρος και με αυτήν η Τήνος. Στα 35 εκατομμύρια χρόνια πριν από την εποχή μας εμφανίστηκε τελευταία στη σειρά η Μύκονος. Με έδαφος τραχύ και άνυδρο. Με κοιτάσματα μαγγανιούχου σιδήρου, χαλκού και γαληνίτη. Με πυριτική άμμο.

Το λευκό και ο ασίγαστος άνεμος χαρακτηρίζουν την πρωτεύουσα Μύκονο ή Χώρα που από μόνη της είναι ένα ατελείωτο αξιοθέατο, καθώς ο παραδοσιακός κυκλαδίτικος χαρακτήρας έχει προστατευτεί ως διατηρητέος οικισμός: ανεμόμυλοι, εκκλησάκια, σπιτάκια, στενά δρομάκια, όλα λευκά.

Η ιστορική πορεία των κατοίκων του νησιού είναι συνδεδεμένη με αυτή των λοιπών Κυκλάδων. Ευρήματα πείθουν ότι το νησί ήταν κατοικημένο από την τελευταία τουλάχιστον χιλιετία της Εποχής του Λίθου (4000π.Χ.). Ως τώρα δεν έχουν βρεθεί μαρτυρίες ικανές να μας διαφωτίσουν για την ακριβή της θέση στον ευρύτερο Κυκλαδικό πολιτισμό της Εποχής του Χαλκού.

Ο μυθικός Άνιος που στάλθηκε από τον Ραδάμανθυ να αποικίσει τη Δήλο, φέρεται να είχε γιο τον Μύκονο που έδωσε το όνομα του στο νησί. Η μυθολογική σύνδεση της με τον Ηρακλή και τη Γιγαντομαχία, καθώς και η γειτνίαση της με τη Δήλο επιβεβαιώνουν ότι αργότερα κατοικήθηκε από τους Ίωνες.

Στην κλασική εποχή διέθετε τουλάχιστον δύο αξιόλογες πόλεις: τη Μύκονο στη θέση της σημερινής χώρας και την Πάνορμο. Από την εποχή των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου και της ρωμαϊκής κατάκτησης σώζονται ερείπια τριών πύργων ενώ κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας υπήρξε ορμητήριο πειρατών, χωρίς αυτό να εμποδίσει δύο μοναχούς από την Εκατονταπυλιανή της Πάρου να ιδρύσουν μοναστήρι στην περιοχή της Άνω Μεριάς (Παναγία Τουρλιανή, 1542).

Η εξέλιξη των πειρατικών πλοίων έφερε τους Μυκονιάτες να διαθέτουν ακμαία ναυτιλία τις παραμονές της Ελληνικής Επανάστασης. Από τους πρώτους που επαναστάτησαν στα νησιά, προσέφεραν στον Αγώνα 22 πολεμικά πλοία με 130 πυροβόλα. Εντάχθηκαν στη μοίρα του Υδραίου Γιακουμάκη Τομπάζη.

Η Μύκονος των Μαυρογένηδων

Η Μύκονος ήταν ο τόπος αποκατάστασης του ονόματος των Μαυρογένηδων που έτυχε να συνδεθούν με το νησί από την εποχή της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης. Η αριστοκρατική οικογένεια των Μαυρογένηδων καταγόταν από το Βυζάντιο. Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, τα μέλη της οικογένειας έφυγαν για την Πελοπόννησο, την Πάρο και τη Μύκονο.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας βρήκαν τρόπο να προσεγγίσουν τους σουλτάνους και να τους υπηρετήσουν με το αζημίωτο. Γύρισαν στο Φανάρι. Ο Νικόλαος Μαυρογένης έγινε ηγεμόνας της Βλαχίας και της Μολδαβίας και αντιστράτηγος των Τούρκων στον πόλεμο κατά των Ρώσων. Ήταν μισητός στους Έλληνες αλλά αυτό δεν τον εμπόδισε τον σουλτάνο να τον αποκεφαλίσει (1790), όταν νικήθηκε.

Ο Στέφανος Μαυρογένης ήταν μεγάλος λογοθέτης και διερμηνέας του τουρκικού στόλου, στα 1821, όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση. Αποκεφαλίστηκε στις διώξεις. Ο Σπυρίδων Μαυρογένης ήταν, ως το 1902, προσωπικός γιατρός του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ. Και ο γιος του Αλέξανδρος, το 1902, διορίστηκε από τους Τούρκους ηγεμόνας της Σάμου.

Δεν ήταν, όμως, όλοι οι Μαυρογένηδες προσκυνημένοι. Εγγονή του Στέφανου Μαυρογένη, η Μαντώ ζούσε στην Τεργέστη με τον πατέρα της Νικόλαο, όταν ξέσπασε η Επανάσταση. Πλούσια, νέα και όμορφη, δεν έπαυε να είναι φλογερή πατριώτισσα. Μάζεψε όσα χρήματα μπορούσε και έφυγε στη Μύκονο όπου ζούσαν οι συγγενείς της. Εξόπλισε δύο πλοία και συγκρότησε δικό της στρατιωτικό σώμα. Το νησί φλογιζόταν από τον ενθουσιασμό της.

Ο Καπουδάν πασάς ενοχλήθηκε ιδιαίτερα όταν έμαθε τι γινόταν. Όχι να ξεσηκώνουν τους ραγιάδες και οι γυναίκες. Έστειλε τον τουρκικό στρατό να πνίξει την επανάσταση στο νησί. Η τουρκική απόβαση στη Μύκονο έγινε στις 3 Οκτωβρίου του 1822. Πρώτοι βγήκαν στη στεριά 100 αλγερινοί πειρατές, ο φόβο και ο τρόμος των θαλασσών. Σάστισαν όταν είδαν μια γυναίκα με το γυμνό σπαθί στο χέρι να οδηγεί τους άνδρες εναντίον τους.

Η Μαντώ και οι δικοί της ρίχτηκαν πάνω τους με τόση ορμή, ώστε τους έριξαν στα νερά. Την ίδια τύχη είχαν κι όσοι Τούρκοι ακολούθησαν. Κάτω από τις ξέφρενες ιαχές των Ελλήνων, ο εχθρός έκρινε πως ήταν πιο φρόνιμο να αποχωρήσει. Η Μαντώ έγινε σύμβολο του Αγώνα. Η δημοσιότητα που δόθηκε ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσε να περιμένει κάποιος, στην προσπάθεια να προωθηθεί η ελληνική υπόθεση. Για την ίδια τη Μαντώ, η απόβαση στη Μύκονο αποτελούσε μόνο την αρχή. Με τους άνδρες της, πέρασε στην ηπειρωτική Ελλάδα και συνέχισε να πολεμά όπου χρειαζόταν. Η απελευθέρωση τη βρήκε δοξασμένη και πάμφτωχη.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας την εγκατέστησε στο Ναύπλιο και της απένειμε τον τίτλο της επίτιμης αντιστρατήγου. Το σπίτι της βρισκόταν κοντά στο σπίτι του Δημητρίου Υψηλάντη. Ένα ειδύλλιο αναπτύχθηκε ανάμεσα τους αλλά δεν κράτησε πολύ, λόγω ψευδών φημών από μέρους πολιτικών αντιπάλων του Δημητρίου Υψηλάντη.

Ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε και η Μαντώ εξορίστηκε στη Μύκονο, το 1832. Έζησε στην Πάρο ως το 1848. Πολλοί συγγενείς της συνέχισαν να πλουτίζουν υπηρετώντας τους σουλτάνους.