Δημογραφικά στοιχεία

Παρ΄όλο που δημογραφικά στοιχεία μπορούν να αντληθούν και από τις φορολογικές και στρατιωτικές απογραφές των αιώνων της Αναγέννησης, οι ιστορικοί στρέφονται κατά κύριο λόγο στα ενοριακά αρχεία για μια αξιόπιστη και πιο λεπτομερή εικόνα. Αποσπασματικά δεδομένα γεννήσεων, γάμων και κηδειών κρατούνται σε πολλές χώρες πριν την Μεταρρύθμιση. Ακόμα όμως και αφότου η καταγραφή αυτών των στοιχείων έγινε υποχρεωτική -στην Αγγλία μετά το 1538 στις καθολικές χώρες μετά τη σύνοδο του Τριδέντου- σπάνια ένας ιερέας ενημέρωνε τακτικά τα αρχεία. του.

Από το 1450 περίπου ο πληθυσμός της Ευρώπης άρχισε να αυξάνεται με τρόπο, όμως, άνισο δεδομένων των σημαντικών διαφορών στη δημογραφική δομή των διαφόρων χωρών. Ο υψηλότερος ρυθμός αύξησης του πληθυσμού σημειώθηκε στον βορρά με μια αύξηση το 1600 της τάξης των δυο τρίτων σε σχέση με τα επίπεδα του 1500 στις σκανδιναβικές χώρες και μία αύξηση μεγαλύτερη του 50% στη Βρετανία και τις Κάτω Χώρες.

Στην Κεντρική Ευρώπη, την Ισπανία και την Ιταλία ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά το ένα τρίτο , στη Γαλλία ίσως κατά το ένα όγδοο. Η πλέον εντυπωσιακή αύξηση ήταν αυτή που σημειώθηκε στα μεγάλα αστικά κέντρα: ο πληθυσμός της Αμβέρσας και της Σεβίλλης διπλασιάστηκε με τη ώθηση του εμπορίου τα πρώτα εβδομήντα χρόνια του 16ου αιώνα. Η Λιόν τετραπλασίασε τον πληθυσμό της από το 1450 ως το 1550, ενώ η Ρουέν τον τριπλασίασε τις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα.

Ενώ το 1500 υπήρχε ένας μικρός αριθμός αστικών κέντρων με πληθυσμό μεγαλύτερο των 100.000 κατοίκων (Παρίσι, Νάπολη, Βενετία, Μιλάνο), το 1600 υπήρχαν τουλάχιστον εννέα (Αμβέρσα, Σεβίλλη, Ρώμη, Λισαβόνα, Παλέρμο, Μεσίνα, Μιλάνο, Βενετία, Αμστερντάμ) και τρία αστικά κέντρα με πληθυσμό μεγαλύτερο των 200.000 κατοίκων (Νάπολη, Παρίσι, Λονδίνο). Το 1700 αυτές οι τρεις πόλεις είχαν πληθυσμό μισού εκατομμυρίου και η Μαδρίτη, η Βιέννη και η Μόσχα είχαν ξεπεράσει και αυτές τους 100.000 κατοίκους.

Τόσο σε μικρή όσο και σε μεγάλη κλίμακα, τόσο στην ύπαιθρο όσο και στα αστικά κέντρα η πληθυσμιακή αύξηση ήταν αναμφισβήτητη. Τα αίτια της δημογραφικής αυτής αύξησης δεν είναι σαφή, μπορεί όμως κανείς να επισημάνει ότι -για τις αρχές του 16ου αιώνα τουλάχιστον- τη σχετική απουσία καταστροφικών πολέμων και επιδημιών. Οι συνέπειες της πληθυσμιακής αύξησης ήταν άμεσες: συνεχής μετακίνηση πληθυσμών, αποικισμός των υπερπόντιων κτήσεων, αυξανόμενη πίεση για την αύξηση των καλλιεργήσιμων γαιών, αύξηση στις τιμές, εν μέρει ως αποτέλεσμα ζήτησης, κρίση στην αγορά εργασίας και στα επίπεδα των εργατικών αμοιβών. Σημειώθηκε επίσης μία δυσανάλογη αύξηση του αστικού πληθυσμού, ο οποίος φαίνεται πως διπλασιάστηκε στην Αγγλία κατά τον 16ο αιώνα.

Στην Ολλανδία ο αγροτικός πληθυσμός αυξήθηκε κατά 58%, την περίοδο 1514-1622, ενώ ο αστικός κατά 471%. Η αστικοποίηση ήταν επομένως ένα ιδιαίτερο γνώρισμα αυτής της περιόδου. Ο πληθυσμός των αστικών κέντρων αυξήθηκε κυρίως μέσω της μετανάστευσης από την ύπαιθρο. Με την διόγκωση του αστικού πληθυσμού αυξήθηκε και η ζήτηση αγαθών με θετικές συνέπιες για την οικονομία. Από την άλλη, οι αρνητικές συνέπειες της αστικοποίησης ήταν η αύξηση των τιμών της γης και των ενοικίων γης και η επιδείνωση των συνθηκών ζωής των κατώτερων τάξεων. Στις αγροτικές περιοχές η πληθυσμιακή αύξηση προκάλεσε αναμφισβήτητα την αύξηση της αγροτικής παραγωγής.

Η περίοδος πληθυσμικής αύξησης, που εγκανιάστηκε γύρω στο 1450, έλαβε τέλος μετά τη δεκαετία του 1580. Σε όλη τη μεσογειακή Ευρώπη οι δεκαετίες μετά το 1580 χαρακτηρίζονται από αναστροφή αυτής της τάσης, η οποία και επιδίδεται κυρίως στις επιδημίες. Στη Γαλλία και τις Κάτω Χώρες καθοριστικό ρόλο έπαιξαν οι πόλεμοι της περιόδου. Στις αρχές του 17ου αιώνα το μεγαλύτερο τμήμα της Ευρώπης είχε εισέλθει σε μία φάση πληθυσμιακής στασιμότητας και σε ορισμένες περιπτώσεις μείωση. Στη νότια Ευρώπη χρειάστηκαν δύο αιώνες για να παρατηρηθεί μία ανάκαμψη στα πληθυσμιακά επίπεδα των αρχών του 16ου αιώνα.

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, Henry Kamen