Ετρουσκική Ρώμη

Η άνοδος της Ρώμης οφείλεται σε δύο λόγους: στη γειτνίαση με την Ετρουρία και στην πρόσβαση στις εκβολές του Τίβερη. Χάρη στο δεύτερο πλεονέκτημα η πόλη έγινε γρήγορα κέντρο εμπορικών συναλλαγών. Τα αγαθά εισάγονταν και εξάγονταν μέσω του ποταμού με ελληνικά και φοινοκικά πλοία. Έτσι όμως η Ρώμη μπορούσε να ανταγωνίζεται τις γειτονικές ετουσκικές πόλεις και η Ετρουρία βρέθηκε αναγκασμένη να αντιμετωπίσει σοβαρά το ενδεχοόμενο να εισβάλει στο Λάτιο και να το υποτάξει και να κάνει τη Ρώμη ετρουσκική πόλη.

Είναι βέβαιο πως οι Ετρούσκοι μέσα στον 6ο π.Χ. αιώνα κατέλαβαν ένα σημαντικό τμήμα του Λατίου. Πιθανόν νωρίτερα ακόμη να είχαν εγκατασταθεί σε μερικές πόλεις του, όπως η Πραινέστη και το Τούσκουλο. Ένα από τα κέντρα της Ετρουσκικής κυριαρχίας στο Λάτιο ήταν αναμφισβήτητα η Ρώμη, που για αρκετό διάστημα κυβερνήθηκε από την ισχυρή ημιετρουσκική δυναστεία των Ταρκυνίων. Οι Ετρούσκοι αποτελούσαν την ηγετικη κάστα, από την οποία αποκλειόταν ο γηγενής πληθυσμός, εκτός από τους αριστοκτάτες, τους πλούσιους δηλαδή γαιοκτήμονες που διέθεταν πολλά κτήματα και κοπάδια.

Δεν φαίνεται πιθανό οι Ετρούσκοι να κατάφεραν να κυριαρχήσουν σε όλο το Λάτιο. Είναι όμως βέβαιο πως δεν κατόρθωσαν να επιβάλουν τον πολιτισμό τους στους λατινικής καταγωγής κατοίκους τη Ρώμης. Εκείνη την εποχή το λατινικό έθνος είχε ένα ιδιαίτερο, δικό του πολιτισμό, ίσως και ένα δικό του σύστημα γραφής, και τα δύο ελληνικής προέλευσης.

Ωστόσο η ετρουσκική κυριαρχία ωφέλησε τη Ρώμη, η οποία παύει πια να αποτελεί οικισμό οπλισμένων γεωργών, κτηνοτρόφων και εμπόρων και να εξελίσσεται σε μία πόλη, οπως οι γειτονικές ετρουσκικές και λατινικές κοινότητες. Οχυρώνεται, επεκτείνει και εδραιώνει τις εμπορικές της σχέσεις -ιδιαίτερα με την Καρχηδόνα. Όντας επίσης το σημαντικότερο κέντρο της ετρουσκικής κυριαρχίας, η Ρώμη αρχίζει να ενδιαφέρεται για τον έλεγχο όχι μόνο της πεδιάδας του Λατίου, αλλά και ολόκληρης της χερσονήσου.

Στη διάρκεια της ετρουσκικής κυριαρχίας πραγματοποιήθηκαν ορισμένες μεταβολές στο κοινωνικό και πολιτειακό καθεστώς της Ρώμης. Η αριστοκρατία έγινε ισχυρότερη και περισσότερο κλειστή. Ο πλούτος της αυξήθηκε, ενώ μέρος του πληθυσμού περιέπεσε σε οικονομική εξάρτηση από τις μεγάλες οικογένειες. Στους Ετρούσκους επίσης φαίνεται πως οφείλεται το ίδιο το όνομα της πόλης -Roma προέρχεται από το ετρουσκικό ruma- όπως και η διαίρεση της κοινότητας σε τρεις φυλές με ετρουσκικά ονόματα: Tities, Ramones, Luceres. Την ίδια εποχή οι φατρίες (curiae) έγινε υποδιαιρέσεις αυτών των φυλών (tribus). Κάτω από την ετρουσκική επίσης επίδραση ορίστηκε ακριβέστερα η έκταση των αρμοδιοτήτων του βασιλιά.

Ο ανώτατος άρχοντας είχε το imperial, δηλαδή την ανώτατη πολιτική και θρησκευτική εξουσία, που βασιζόταν στο δικαίωμα του μαθαίνει με τη μαντική (auspicium) το θέλημα των θεών. Σύμβολο αυτής της απόλυτης εξουσίας, χάρη στην οποία ο βασιλιάς μπορούσε να αποφασίζει γαι τη ζωή ή το θάνατο των υπηκόων του, ήταν ένας δικέφαλος πέλεκυς μέσα σε μια δέσμη από ράβδους. Ο βασιλιάς συνοδευόταν πάντα από έξι ή δώδεκα ειδικούς υποστηρικτές του, τους λεγόμενους lictores, που βάδιζαν μπροστά κρατώντας ισάριθμους πελέκεις.Το τυπικό αυτό των επίσημων δημοσίων εμφανίσεων του βασιλιά το έφεραν οι Ετρούσκοι από τη Μικρά Ασία. Εκεί από πολύ παλιά ο πέλεκυς εθεωρείτο σύμβολο της ύψιστης θεότητας. Στην ίδια περίοδο πρέπει να ενταχθεί το αποκλειστικό προνόμιο των μελών της αριστοκρατικής τάξης να υπηρετούν στον στρατό. Συμφέρον φυσικά των ευγενών ήταν να επιτραπεί η στράτευση σε όσο το δυνατόν λιγότερα άτομα που δεν ανήκαν στα αριστοκρατικά γένη.

Η άποψη πως η κυριαρχία των Ετρούσκων καταλύθηκε βίαια, πως εκδιώχθηκαν από το Λάτιο και ακολούθησε πόλεμος, δεν φαίνεται να ευσταθεί. Ακόμη και η παράδοση μιλάει μόνο για μια εσωτερική επανάσταση που έγινε στη Ρώμη: η τοπική αριστοκρατία ανέτρεψε τους βασιλείς αφαιρώντας τους οριστικά την εξουσία. Η παράδοση αναφέρει επίσης τον Ταρκύνιο ως τελευταίο Ετρούσκο βασιλιά της Ρώμης και δεν έχουμε κανένα λόγο να την αμφισβητήσουμε.

Η ανατροπή του Ταρκύνιου από ενωμένους ευγενείς δεν παρουσιάζει τίποτα το εκπληκτικό. Παρόμοια γεγονότα συνέβαιναν συχνά στις ετρουσκικές πόλεις. Πιθανή φαίνεται η άποψη σύμφωνα με την οποία οι ευγενείς αναγκάσθηκαν να πολεμήσουν -χωρίς επιτυχία όμως- εναντίον κάποιας από τις γειτονικές ετρουσκικές πόλεις. Μπορούμε να δεχθούμε πως η επέμβαση της Κύμης στην Καμπανία υπέρ του Λατίου απέτρεψε μια δεύτερη κατάκτησή του.

Προς το τέλος του 6ου π.Χ. αιώνα η Ρώμη ζει με ένα πολίτευμα που δημιουργήθηκε από την εποχή της ετρουσκικής κυριαρχίας. Την ηγετική τάξη σχημάτιζε η τοπική αριστοκρατία, Ετρούσκοι και Ρωμαίοι, μερικές εκατοντάδες οικογένειες μεγάλων γαιοκτημόνων, εμπόρων και κτηνοτρόφων. Η αριστοκρατία αυτή δεν ήταν ούτε καθαρά ετρουσκική, ούτε καθαρά ρωμαϊκή. Ανεξαρτητα πάντως από την καταγωγή τους, τα μέλη της μιλούσαν και έγραφαν Λατινικά, αισθάνονταν πιο στενά δεμένοι με τις λατινικές παρά με τις ετρουσκικές πόλεις. Και αν αυτό ισχύει για τους ευγενείς, δεν υπάρχει αμφιβολία πως και ο υπόλοιπος πληθυσμός στο σύνολό του ήταν καθαρά λατινικός, τόσο στην περιοχή της Ρώμης, όσο και στους μικρούς οικισμούς και στα χωριά της λατινικής πεδιάδας, τα οποία είχε προσαρτήσει η Ρώμη.

Μετά-ετρουσκική Ρώμη

Η ανατροπή της δυναστείας των Ετρούσκων δεν έφερε ριζικές μεταβολές ούτε στο πολιτειακό καθεστώς της Ρώμης, ούτε στις εμπορικές της σχέσεις, ούτε στην επιρροή που ασκούσε στα γειτονικά της φύλα. Ακόμη και στα χρόνια των τελευταίων Ετρούσκων βασιλέων την εξουσία των Ταρκυνίων θα μπορούσαμε ναν τη θεωρήσουμε ως την εξουσία μιας ισχυρής και πλούσιας ετρουσκικής οικογένειας, τα μέλη της οποίας κυβερνούσαν διάφορες λατινικές πόλεις και ο γεροντότερος από αυτούς τη Ρώμη.

Το πολίτευμα παρέμενε σε γενικές γραμμές το ίδιο και μετά την ανατροπή της δυναστείας, που πιθανόν να οφειλόταν ως ένα σημεό στην άρνηση της λατινικής μερίδας μέσα στη ρωμαϊκή αριστοκρατία να δώσει το προβάδισμα στο ετρουσκικό στοιχείο. Λίγο μετά την εκδίωξη των Ταρκυνίων μία άλλη γνωστή οικογένεια, οι Φάβιοι, κυβέρνησαν τη Ρώμη επτά χρόνια συνεχώς, από το 485π.Χ. ως το 479π.Χ. Και αργότερα οι σημαντικότεροι άρχοντες εκλέγονταν σχεδόν αποκλειστικά μέσα από ένα περιορισμένο αρθμό μεγάλων αρχοντικών γενών.

Μετά την ανατροπή των Ταρκυνίων η Ρώμη συνήψε εμπορική συνθήκη με την Καρχηδόνα, στην οποία παρουσιάζεται ως η σπουδαιότερη πόλη του Λατίου. Τους δεσμούς με την Καρχηδόνα βέβαια παρέλαβε από τος Ετρούσκους. Η γενική όμως κατεύθυνση της ρωμαϊκής εξωτερικής πολιτικής είναι τώρα διαφορετική. Η Ρώμη επιδιώκει την αύξηση της επιρροής της στο Λάτιο, ενώ οι σχέσεις της με τους Ετρούσκους γείτονές της βρίσκονται σε ένταση.

Στην παράδοση μαρτυρείται η δημιουργία, ήδη στην εποχή της ετρουσκικής κυριαρχίας, μιας ομοσπονδίας επτά λατινικών πόλεων με πολιτικό και θρησκευτικό χαρακτήρα. Η Ρώμη δεν συμμετείχε από την αρχή στην ομοσπονδία αυτή. Προσχώρησε αργότερα, γεγονός που δείχνει καθαρά την σταθερή αύξηση της δύναμης της ομοσπονδίας. Αντικειμενικός της στόχος ήταν η προετοιμασία του Λατίου, προκειμένου να αντιμετωπίσει με επιτυχία την αναμέτρηση με τους γείτονες του. Άλλωστε στα εδάφη που ασποπούσε η ομοσπονδία από αυτά τα γειτονικά φύλα εγκαθιστούσε αποίκους, με αποτέλεσμα τα όρια της να επεκτείνονται.

Η εξέλιξη αυτή των γεγονότων στο Λάτιο αναχαίτισε τελικά τις κινήσεις των Ετρούσκων προς τα νότια. Χάνουν την Καμπανία, μόλις το Λάτιο αρχίζει να εφαρμόζει μια ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, ενώ παράλληλα όλες οι σημαντικές του πόλεις, μαζί και η Ρώμη, παύουν να αποτελούν μέλη της ετρουσκικής συμμαχίας. Είναι πιθανό πως ό,τι είχε συμβεί στη Ρώμη, συνέβαινε τώρα και σε άλλα απομακρυσμένα σημεία της περιοχής που έλεγχαν οι Ετρούσκοι. Και εκεί οι δεσμοί ανάμεσα στα μέλη της ετρουσκικής συμμαχίας χαλάρωσαν, ο ντόπιος πληθυσμός εξεγέρθηκε και, όπως είχε γίνει στο Λάτιο, έδιωξε τους Ετρούσκους κατακτητές. Έτσι π.χ. στην κοιλάδα του Πάδου, στη Βονωνία (σημ. Μπολώνια), και στην Ουμβρία το τοπικό στοιχείο άρχισε να κάνει αισθητή την παρουσία του.

Τα γεγονότα αυτά μπορούν να εξηγήσουν την επιτυχία της εισβολής των Κελτών ή των Γαλατών από τον Βορρά, των τελευταίων ινδοευρωπαίων εποίκων στην Ιταλία. Σίγουρα οι Κέλτες δεν εμφανίστηκαν στη χερσόνησο αργότερα από τον 5ο π.Χ. αιώνα. Κατάλαβαν σταδιακά όλη την κοιλάδα του Πάδου, εκτός από την περιοχή των Βενετών και ένα σημαντικό τμήμα της Ουμβρίας. Η εμφάνισή τους περιόρισε πολύ τη δραστηριότητα των Ετρούσκων στην Ιταλία. Από τον Νότο τους έχουν αποκλείσει οι Λατίνοι, από τον Βορρά οι Γαλάτες. Δεν φαίνεται μακριά η στιγμή που οι δύο λαοί θα επιτεθούν εναντίον τους.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία