Ο Μαρτίνος Λούθηρος

Ο Μαρτίνος Λούθηρος, Martin Luther, ήταν Γερμανός μοναχός, ιερέας, καθηγητής, θεολόγος, ηγέτης της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης του 16ου αιώνα στην Γερμανία και ιδρυτής χριστιανικού δόγματος, του προτεσταντισμού, και της άσκησής του.

«Θεός το φρούριον ημών»: Αυτός ο στίχος του διασημότερου θρησκευτικού ύμνου από όσους έγραψε ο Μαρτίνος Λούθηρος χαρακτηρίζει ολόκληρη τη ζωή του. Ο Μαρτίνος Λούθηρος γεννήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 1483 στη μικρή πόλη Αϊσλέμπεν της Σαξονίας, ως πρωτότοκος γιος του Χανς και της Μαργκαρίτα. Ένα μόλις χρόνο μετά τη γέννησή του η οικογένεια του εγκαταλείπει την αγροτική ζωή και εγκαθίσταται στην γειτονική πόλη Μάνσφελντ, προκειμένου ο πατέρας να εργαστεί ως μεταλλωρύχος, στα τοπικά μεταλλεία σιδήρου και να εξασφαλίσει στο γιο του μια καλή εκπαίδευση.

Σε ηλικία πέντε ετών ο Μαρτίνος εγγράφεται στο αυστηρό λατινικό σχολείο της πόλης, όπου φοιτά εννέα χρόνια. Στα 1497, ο δεκατετράχρονος πλέον Μαρτίνος συνεχίζει τις σπουδές του στη πόλη του Μαγδεμβούργου στο ευσεβές και αυστηρό περιβάλλον του σχολείου της θρησκευτικής οργάνωσης των «Αδελφών της Κοινής Ζωής». Τόσο εκεί όσο και στην πόλη Άιζεναχ της Θουριγγίας όπου θα μετακομίσει τον επόμενο χρόνο για να συνεχίσει τις σπουδές του στη ιερατική σχολή του Αγίου Γεωργίου, ο Μαρτίνος κερδίζει τον επιούσιο ψάλλοντας σε πλανόδιες χορωδίες.

Το 1501 εγγράφεται στο πανεπιστήμιο της πόλης Έρφουρτ, το οποίο εκείνη την εποχή φημιζόταν ως το καλύτερο της Γερμανίας, και παρακολουθεί μαθήματα Φιλολογίας, Λογικής, Ρητορικής και (κυρίως Αριστοτελικής) Φιλοσοφίας.

Ο Μαρτίνος Λούθηρος εξελίσσεται σε ενθουσιώδη οπαδό της νομιναλιστικής φιλοσοφίας, όπως αυτή είχε αναπτυχθεί από τον Άγγλο Φραγκισκανό μοναχό και φιλόσοφο Γουλιέλμο του Όκαμ, και αγωνίζεται κατά των θεωριών του Θωμά Ακινάτη. Πολύ σύντομα γίνεται γνωστός όχι μόνο ως άριστος φοιτητής, αλλά και λόγω της ιδιαίτερης διαλεκτικής ικανότητας και του μουσικού ταλέντου που διαθέτει. Έτσι το 1502 αποκτά το βασικό πτυχίο στη Φιλολογία και το 1505 τον αντίστοιχο μεταπτυχιακό τίτλο.

Προκειμένου να ικανοποιήσει την επιθυμία του πατέρα του, ο Μαρτίνος εγγράφεται στη Νομική Σχολή τον Μάιο του 1505, όμως δύο μήνες αργότερα, στις 2 Ιουνίου, και σε ηλικία 22 ετών, εγκαταλείπει όχι μόνο τις σπουδές αυτές, αλλά απαρνείται και τον κόσμο αποφασίζοντας να γίνει μοναχός στο Τάγμα των Αυγουστίνων Ερημιτών της πόλης Ερφούρτη. Σχετικά με το κατά πόσον η απόφαση αυτή οφείλεται σε αιφνίδια παρόρμηση λόγω προσωπικών βιωμάτων ή είναι αποτέλεσμα ωρίμου σκέψεως υπάρχουν διάφορες εκδοχές μέχρι σήμερα.

Ο ιερέας Μαρτίνος Λούθηρος

Ο Λούθηρος χειροτονείται ιερέας το 1507, ενώ παράλληλα σπουδάζει στο Πανεπιστήμιο της πόλης Βιτεμβέργη και το 1509 παίρνει το πτυχίο της Θεολογίας. Στα 1512, ο Λούθηρος, που εν τω μεταξύ είχε αναγορευθεί σε διδάκτορα της Θεολογίας, διορίζεται έπειτα από εισήγηση του δασκάλου και εξομολογητή του, Γιόχαν φον Στάουπιτζ, καθηγητής στην έδρα της Βιβλικής Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βιτεμβέργης. Παράλληλα κατέχει και τη θέση του ιεροκήρυκα στην εκκλησία της Αγίας Μαρίας στην ίδια πόλη.

Απόλυτα πιστό μέλος της Εκκλησίας ο Λούθηρος δοκιμάζει στο έπακρον κάθε μέσον που του παρέχει η θρησκευτική αγωγή του; νηστεύει εξαντλητικά, κακουχεί το σώμα του, εξομολογείται διαρκώς και επιδίδεται σε κάθε είδους καλές πράξεις, προκειμένου να δώσει απάντηση στο ερώτημα που τον απασχολεί: Πώς μπορεί να σωθεί ο άνθρωπος από την αμαρτία και να αποκτήσει τη βεβαιότητα της σωτηρίας; Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει αναπάντητο και βασανίζει τη συνείδησή του.

Το 1511 στέλνεται για ένα μήνα στη Ρώμη προκειμένου να διεκπεραιώσει κάποια υπόθεση του Τάγματος του. Εκεί το χαμηλό ηθικό επίπεδο και η προσήλωση τους εκκλησιαστικούς τύπους τού προκαλούν βαθιά θλίψη και απογοήτευση. Όμως, η αποφασιστική καμπή στις μέχρι τότε αντιλήψεις του επέρχεται τον χειμώνα του 1512-1513, κατά τη μελέτη της Επιστολής προς Ρωμαίους και συγκεκριμένα του εδαφίου α΄17: «ο δε δίκαιος εκ πίστεως ζήσεται». Η δικαίωση και η σωτηρία οφείλεται μόνο στο έλεος του και τη χάρη του Θεού και αποκτάται μόνο διά της πίστεως και όχι με τα έργα. «Αισθάνθηκα», θα γράψει αργότερα, «ότι ξαναγεννήθηκα».

Ο Λούθηρος αρχίζει πλέον να διαμαρτύρεται ολοένα και εντονότερα και με κάθε αφορμή για την επικράτηση στην εκκλησιαστική ζωή, των ανθρώπινων παραδόσεων και μύθων αντί της διδασκαλίας της Αγίας Γραφής, ενώ κηρύττει από άμβωνος αρκετές φορές την εβδομάδα στη γερμανική γλώσσα. Η φήμη του έχει πλέον υπερβεί τα σύνορα της Βιτεμβέργης και πλήθη φοιτητών έρχονται από ολόκληρη τη Γερμανία, προκειμένου να παρακολουθήσουν τις διαλέξεις του.

Η αφορμή για την έναρξη του κινήματος της Μεταρρύθμισης εντοπίζεται στην έκδοση, τον Μάρτιο του 1517, από τον πάπα Λέοντα Ι΄ της σημαντικότερης από τις «αφέσεις» ή συγχωροχάρτια του. Ο Λέων Ι΄ χρειαζόταν χρήματα για την αποπεράτωση του ναού του Αγίου Πέτρου στην Ρώμη. Έτσι εξέδωσε μια Παπική Βούλα με την οποία παρείχε «ολοκληρωτική άφεση» σε όσους θα συνέβαλλαν οικονομικά στο σκοπό αυτό. Την ίδια περίοδο, ο Άλμπρεχτ, αρχιεπίσκοπος της πόλης Μαγδεβούργο και τοποτηρητής της Αρχιεπισκοπής της πόλης Χάλμπερσταντ διεκδικούσε και την Αρχιεπισκοπή της πόλης Μάινζ. Αποφάσισε σε αντάλλαγμα να πληρώσει αυτός στον Πάπα ένα σεβαστό ποσό, το οποίο δανείστηκε από τον τραπεζικό οίκο Φούγκερ στην πόλη Άουγκσμπουργκ. Ο Λέων Ι΄ δέχθηκε να διευκολύνει τον Άλμπρεχτ στην αποπληρωμή του χρέους αυτού, μοιραζόμενος μαζί του τα έσοδα από την άφεση αμαρτιών του Πάπα και ανέθεσε στον μοναχό Γιόχαν Τέτσελ να «προωθήσει» αυτές τις «αφέσεις».

Η Διαμαρτυρία του Μαρτίνου Λούθηρου

Ο Λούθηρος, ο οποίος είχε εκφράσει την έντονη δυσαρέσκεια του σχετικά με το θέμα των «αφέσεων», εξοργίστηκε ακόμη περισσότερο, όταν διάβασε ο ίδιος ένα αντίγραφο από τις οδηγίες του Άμπρεχτ προς τον Τέτσελ. Έτσι, την παραμονή της γιορτής των Αγίων Πάντων, στις 31 Οκτωβρίου 1517, θυροκολλά ο ίδιος τις περίφημες 95 θέσεις του στην είσοδο της εκκλησίας του κάστρου της Βιτεμβέργης και ανακοινώνει πως είναι έτοιμος να τις υποστηρίξει δημόσια. Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα όμως ότι η θυροκόλληση των Θέσεων αποτελεί έναν από τους μύθους που αφορούν στον Λούθηρο. Φαίνεται πως η αφήγηση του συγκεκριμένου περιστατικού οφείλεται στον Μελάγχθονα, τον ικανότερο και πιο έμπιστο από τους συνεργάτες του Λούθηρου. Ο Μελάγχθων ανέφερε το γεγονός μετά τον θάνατο του Λούθηρου, πιθανότατα για να δώσει έμφαση στην αντίδραση του τελευταίου.

Το σίγουρο είναι ο Λούθηρος δημοσιοποίησε τις Θέσεις του. Οι Θέσεις αυτές ήταν γραμμένες στη Λατινική και καυτηρίαζαν τόσο τις καταχρήσεις στο ζήτημα των αφέσεων όσο και τις γενικότερα εσφαλμένες δογματικές αρχές στις οποίες στηριζόταν η έκδοσή τους. Η 31η Οκτωβρίου 1517 σηματοδοτεί την αρχή της Θρησκευτικής Μεταρρύθμισης του Μαρτίνου Λούθηρου.

Σύντομα ο Λούθηρος κλήθηκε σε απολογία στην Αυγούστα, ενώπιον του επιτετραμμένου του Πάπα στην Γερμανία. Εκεί αρνήθηκε να ανακαλέσει και φυγαδεύτηκε νύχτα από φίλους του. Οι αντι-Θέσεις που κυκλοφόρησε ο Γιόχαν Τέτσελ δεν είχαν καμιά απήχηση και μάλιστα οι φοιτητές τις έκαιγαν δημόσια. Με τα επόμενα έργα του ο Λούθηρος μεγάλωσε το χάσμα που τον χώριζε από την Καθολική Εκκλησία, ενώ βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στην Γερμανία αλλά και σε άλλες χώρες της βόρειας κυρίως Ευρώπης.

Το 1520 ο πάπας Λεων Ι΄ εξέδωσε την βούλα Exsurge Domine καταδικάζοντας ως αιρετικές 41 από τις 95 Θέσεις του Λούθηρου, τον οποίο κάλεσε να αποκηρύξει δημόσια τις Θέσεις του μέσα σε 60 μέρες, ενώ οι απανταχού πιστοί διατάχθηκαν να κάψουν όλα τα βιβλία του, ώστε να μην αφοριστούν, συλληφθούν και τιμωρηθούν ως αμετανόητοι αιρετικοί. Αντιδρώντας στην είδηση πως στα πανεπιστήμια του Παρισιού και της Κολωνίας κάηκαν τα βιβλία του, στις 10 Δεκεμβρίου ο Λούθηρος έκαψε δημόσια την παπική βούλα και απάντησε γράφοντας το βιβλίο Ενάντια στην Βλάσφημη Βούλα του Αντίχριστου. Στις 3 Ιανουαρίου 1521, ο Λέων Ι’ εκδίδει δεύτερη Βούλα, με την οποία ο Λούθηρος αφορίζεται.

Τελικά, ο Λούθηρος κλήθηκε σε απολογία ενώπιον του δικαστηρίου της Δίαιτας της Βορμς, τον Απρίλιο του 1521. Εκεί αρνήθηκε να ανακαλέσει τις θέσεις του. Η απολογία του τελείωσε με τα εξής λόγια:

«Εάν δεν με πείσουν με επιχειρήματα από την Αγία Γραφή ή με αδιάσειστη λογική, δεν μπορώ να αναιρέσω τις θέσεις μου, γιατί δεν πιστεύω στο αλάθητο του πάπα ούτε στο αλάθητο των συνόδων, γιατί όλοι γνωρίζουν ότι πολλές φορές και οι πάπες και οι σύνοδοι έχουν σφάλει και έχουν πέσει σε αντιφάσεις. Εγώ έχω πειστεί από τα βιβλικά επιχειρήματα που έχω ήδη αναφέρει και είμαι απόλυτα ενωμένος με τον λόγο του Θεού. Δεν μπορώ και δεν θέλω να ανακαλέσω τίποτα, γιατί δεν είναι ορθό και αντίθετα είναι επικίνδυνο να πράττει κανείς αντίθετα με την φωνή της συνείδησής του. Ο Θεός ας με βοηθήσει. Αμήν.»

Ο Λούθηρος καταλήγει να φυγαδευτεί νύχτα από την Βόρμς και μεταφέρεται στον πύργο Βάρτμπουργκ κοντά στην Άιζεναχ. Εκεί θα παραμείνει ασφαλής ως «Ιππότης Γεώργιος» από τον Μάιο του 1521 μέχρι τις αρχές Μαρτίου 1522. Στο διάστημα αυτό θα γράψει αρκετά κείμενα. Το σημαντικότερο όμως πόνημά του είναι η μετάφραση στα γερμανικά της Καινής Διαθήκης από την ελληνική-λατινική έκδοση του Έρασμου. Η μετάφραση αυτή εκδόθηκε στα 1534 σε έναν τόμο μαζί με τη μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από θεολόγους του Πανεπιστημίου της Βιτεμβέργης και αποτελεί μέχρι σήμερα την επίσημη Αγία Γραφή της Γερμανικής Ευαγγελικής Εκκλησίας.

Τα γεγονότα εξελίσσονται ραγδαία. Η διδασκαλία του Λούθηρου κηρύσσεται πλέον από άμβωνος σε πολλές περιοχές της Γερμανίας. Πολλοί μοναχοί εγκαταλείπουν τις μονές τους προκειμένου να κηρύξουν τις αρχές της Μεταρρύθμισης. Η ριζοσπαστικότητα των νέων ιδεών διαπερνά ολοένα και ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού, ιδιαίτερα στα χωριά και στις κωμοπόλεις.

Βίαια επεισόδια εκτροχιάζουν την κατάσταση της κοινωνίας και ο Λούθηρος εγκαταλείπει τον πύργο Βάρτμπουργκ και επιστρέφει στη Βιτεμβέργη, όπου εμφανίζεται ντυμένος μοναχός. Με τη δύναμη της πειθούς, τα πνεύματα ηρεμούν και η τάξη αποκαθίσταται.

Τον Μάρτιο του 1523 ο Λούθηρος εισάγει επίσημα την απλοποιημένη λατρεία στις εκκλησίες.

Τον Ιούνιο του 1524 ξέσπασε ο λεγόμενος Πόλεμος των Χωρικών, ο οποίος εξαπλώθηκε ταχύτατα από την νότια Γερμανία μέχρι την Θουριγγία και είχε ως βασικά αιτήματα την κατάργηση της δουλοπαροικίας, την ελάφρυνση των φορολογικών μέτρων και γενικά την αποτίναξη της άρχουσας τάξης και της Παπικής εκκλησίας. Ο Λούθηρος στις 6 Μαΐου 1525 γράφει την Προτροπή προς Ειρήνευση, στην οποία υποστηρίζει την ειρηνική διευθέτηση, ενώ κατηγορεί την άρχουσα τάξη ως υπεύθυνη για την καταπίεση που ασκούσε στους χωρικούς και συμβουλεύει τους τελευταίους να αποφύγουν τις εκδικητικές πράξεις. Όμως η βιαιότητα των εξεγερμένων κάνει τον Λούθηρο να γράψει το τετρασέλιδο φυλλάδιο Κατά των ληστρικών και δολοφονικών ορδών των χωρικών, με την οποία ζητά από τους ευγενείς να καταστείλουν το κίνημα των χωρικών. Οι βιαιοπραγίες τελειώνουν τον Μάιο του 1525 με την καταστολή και την εκτέλεση των ηγετών του κινήματος.

Στις 23 Ιουνίου 1525 ο Μαρτίνος Λούθηρος νυμφεύεται την πρώην μοναχή Καταρίνα φον Μπόρα με την οποία αποκτά έξι παιδιά, τρία αγόρια και τρία κορίτσια. Τα αγόρια ήταν ο Γιοχάνες, ο Μάρτιν και ο Πάουλ. Τα κορίτσια ήταν η Ελισάβετ, η Μαγδαληνή και η Μαργαρίτα. Ο γάμος του Λούθηρου με την Καταρίνα ήταν ένα σημαντικό γεγονός στην ιστορία της Μεταρρύθμισης, καθώς αμφισβήτησε την παράδοση της αγαμίας του κλήρου.

Στις 20 Ιουνίου 1530, ο Κάρολος Ε΄ συγκαλεί νέα Δίαιτα στην Αυγούστα, ζητώντας να κατατεθούν Ομολογίες Πίστεως από τους Καθολικούς και τους εκπροσώπους της Μεταρρύθμισης. Ο Λούθηρος δεν συμμετέχει λόγω της ισχύος της Εδίκτου της Βορμς, αλλά στην Δίαιτα παραδίδεται η Ομολογία της Αυγούστας που είχε γραφτεί από αυτόν. Η Μεταρρύθμιση καταδικάζεται για ακόμα μία φορά, με αποτέλεσμα οι πρίγκιπες και οι εκπρόσωποι των ελεύθερων πόλεων που ανήκαν στις γραμμές της Μεταρρύθμισης, να συγκροτήσουν την Ένωση του Σμαλκάλντεν.

Ο Λούθηρος πέθανε στις 17 Φεβρουαρίου 1546 στην πατρίδα του, στο Αΐσλέμπεν. Εννιά χρόνια αργότερα δόθηκε σχετική ελευθερία για την άσκηση της Αναμορφωμένης/Μεταρρυθμισμένης πίστης.