Ο Τιβέριος Γράκχος

Ο Τιβέριος Σεμπρώνιος Γράκχος γεννήθηκε το 163 π.Χ. και πέθανε το 132 π.Χ. Ήταν ταμίας (137 π.Χ.) και τριβούνος των πληβείων (133 π.Χ.) της Αρχαίας Ρώμης, εξαιρετικά μορφωμένος, απόλυτα έντιμος και με αξιόλογες πολιτικές ικανότητες. Ήταν αδελφός του Γάιου Σεμπρώνιου Γράκχου. Η οικογένειά του ανήκε σε γένος πληβείων, κατείχε όμως ξεχωριστή θέση στη δημόσια ζωή και συγκαταλεγόταν στους οίκους της υψηλής αριστοκρατίας. Ο πατέρας του είχε να επιδείξει μια λαμπρή σταδιοδρομία και η μητέρα του καταγόταν από τη γενιά των Κορνηλίων Σκιπιώνων.

Ο Τιβέριος άρχισε την σταδιοδρομία του σύμφωνα με τον καθιερωμένο τρόπο. Δεκαπέντε χρόνων πολέμησε στην Καρχηδόνα, κάτω από τις διαταγές του εξάδελφου του Σκιπίωνα Αιμιλιανού, όπου και διακρίθηκε. Το 137π.Χ. σε ηλικία 25 ετών εξελέγη ταμίας και στάλθηκε στην Ισπανία με τον ύπατο Γάιο Οστίλιο Μανκίνο. Ως ταμίας αναγκάστηκε να υπογράψει την ταπεινωτικήσυνθήκη, χάρη στην οποία ο Μανκίνος έσωσε το στρατό του με τίμημα την συνθηκολόγηση. Η Σύγκλητος αρνήθηκε να επικυρώσει τη συνθήκη. Για τον Γράκχο αυτό ήταν ένα ισχυρό πλήγμα. Η συμμετοχή του στην άδολη αυτή διπλωματική ενέργεια δεν προοιώνιζε βέβαια λαμπρό πολιτικό μέλλον.

Πριν τον Τιβέριο Γράκχο

Ήταν σαφές ότι η δύναμη μιας και μόνο τάξης, μιας μικρής ομάδας αριστοκρατικών οικογενειών, οι οποίες χρησιμοποιούσαν αυτήν τη δύναμη για προώθηση των συμφερόντων τους, αποτελούσε πολύ μεγάλο κακό για το ρωμαϊκό κράτος. Γιατί η ύπαρξη μιας τέτοιας δύναμης οδηγούσε αναπόφευκτα στην όλο και μεγαλύτερη ηθική κατάπτωση της ιθύνουσας τάξης: τα μέλη της εξαγοράζονταν, δωροδοκούνταν, ή ακόμη και εξαγόραζαν οι ίδιοι τις ψήφους των εκλογέων. Οι διάφορες πολιτικές παρατάξεις συνιστούσαν διαφορετικά μέτρα για τη θεραπεία του κακού.

Για τους ριζοσπαστικούς μεταρρυθμιστές το μοναδικό μέσο για να θεραπευτεί το κακό ήταν η ανανέωση των ταξικών συγκρούσεων, στις οποίες την ηγεσία της λαϊκής παράταξης, θα έπρεπε να αναλάβουν, όπως και στο παρελθόν, οι δήμαρχοι των πληβείων. Σκοπός τους ήταν να εξασφαλίσουν απόλυτη λαϊκή κυριαρχία, σύμφωνα με το αθηναϊκό πρότυπο, και να καταργήσουν την κυριαρχική επιρροή της Συγκλήτου στα δημόσια πράγματα.

Ωστόσο όλες οι παρατάξεις διέκριναν εξίσου καθαρά πώς το πρόβλημα της μεταβολής του πολιτεύματος δεν μπορούσε να λυθεί χωρίς μεταρρυθμίσεις στην κοινωνική ζωή και ιδιαίτερα στην οικονομία. Εδώ η μεγάλη πληγή ήταν η ανεξέλεγκτη αύξηση των μεγάλων αγροκτημάτων και η παράλληλη μείωση εκείνων που κατείχαν μικρά ή μεσαίας έκτασης κτήματα. Το αποτέλεσμα ήταν να αυξηθεί ο πληθυσμός των δούλων της Ιταλίας οι οποίοι εργάζονταν στα μεγάλα αγροκτήματα των ευγενών και να μειωθεί ο αριθμός αυτών που ως τότε αποτελούσαν τον πυρήνα του στρατού, έτσι όμως ελαττωνόταν η στρατιωτική δύναμη του κράτους.

Ο νόμος του Λικίνιου (4ος π.Χ. αιώνας) περιόριζε την έκταση της δημόσιας γης που μπορούσε να κατέχει και να εκμεταλλεύεται ένας πολίτης. Ωστόσο αυτός ο νόμος, τον 2ο π.Χ.αιώνα παρέμενε νεκρό γράμμα. Η δήμευση των μεγάλων περιουσιών θα μπορούσε να εφαρμοστεί στην Ιταλία, όπου τα μεγάλα αγροκτήματα των ευγενών βρίσκονταν σε δημόσιες γαίες: οι ευγενείς της Ρώμης ή των συμμαχικών πόλεων δεν είχαν την κυριότητα αυτών των γαιών αλλά μάλλον το δικαίωμα χρησικτησίας.

Οι περισσότεροι από την ιθύνουσα τάξη, το μεγαλύτερο μέρος των συγκλητικών, δεν ήταν διατεθειμένοι να προσχωρήσουν σε καμία αξιόλογη μεταρρύθμιση. Υπήρχαν όμως και ορισμένοι συγκλητικοί πρόθυμοι να πραγματοποιήσουν μεταρρυθμίσεις, έστω και ριζοσπαστικές. Ένας από αυτούς ήταν και ο Τιβέριος Σεπρώνιος Γράκχος.

Ο μεταρρυθμιστής Τιβέριος Γράκχος

Μετά την αποτυχή σταδιοδρομία του στην Ισπανία, ο Τιβέριος Γράκχος επέστρεψε στη Ρώμη. Συνδέθηκε με την ομάδα των συγκλητικών που υποστήριζαν την μεταρρύθμιση και παντρεύτηκε την κόρη του ενός εξ αυτών, του Αππίου Κλαυδίου. Με τη σύμφωνη γνώμη τους και επηρεασμένος από την προσωπική του εμπειρία, ο Τιβέριος κατέστρωσε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα, αποσκοπώντας κυρίως στη βελτίωση της μαχητικότητας του στρατού που είχε ταπεινωθεί με τη συνθηκολόγηση στη Νουμαντία.

Ο Τιβέριος πίστευε πως μόνος ένας τρόπος υπάρχει για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος: έπρεπε να βελτιωθούν οι συνθήκες ζωής για τους Ρωμαίους αγρότες και να αυξηθεί ο αριθμός τους με παραχωρήσεις κλήρων γης στους Ρωμαίους πολίτες που είχαν λίγα κτήματα ή καθόλου. Μια τέτοια ριζοσπαστική μεταρρύθμιση θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο αν ψηφιζόταν από τη λαϊκή συνέλευση. Οι δήμαρχοι είχαν το δικαίωμα να προτείνουν νόμους, έτσι ο Τιβέριος Γράχκος έθεσε υποψηφιότητα για δήμαρχος το 133π.Χ.

Κατάφερε να εκλεγεί και να φέρει τις προτάσεις του για το λαϊκό ζήτημα στην λαϊκή συνέλευση, υποστηρίζοντας πως ήταν αποτελούσαν απλή επανάληψη νόμων που ήδη ίσχυαν. Σύμφωνα με τα μέτρα που πρότεινε κανένας Ρωμαίος πολίτης δεν θα επιτρεπόταν να κατέχει περισσότερα από 500 πλέθρα (~450 στρέμματα) δημόσιας γης. Το όριο αυτό διπλασιαζόταν, αν κάποιος είχε δύο ενήλικους γιους, η οποία γη περιερχόταν στην απόλυτη κυριότητα του ιδιοκτήτη. Όλη η υπόλοιπη γη θα απαλλοτριωνόταν και θα χωριζόταν σε κλήρους οι οποίοι θα διανέμονταν στους ακτήμονες Ρωμαίους πολίτες. Η γη που θα παραχωρούνταν στους ακτήμονες δεν επρόκειτο να αποτελέσει ιδιοκτησία τους: δεν θα μπορούσαν να την πουλήσουν και θα έπρεπε να πληρώνουν στο δημόσιο ταμείο έναν ειδικό φόρο ή μίσθωμα.

Όταν η πρόταση του ανακοινώθηκε στη λαϊκή συνέλευση χώρισε τους Ρωμαίους σε πολίτες σε δύο παρατάξεις, στους πλούσιους και τους φτωχούς. Τις ίδιες επιπτώσεις είχε και στις πόλεις των συμμάχων, όπου οι κοινωνικές συνθήκες δεν ήταν διαφορετικές. Οι πλούσιοι συσπειρώθηκαν γύρω από την πλειοψηφία των συγκλητικών και ο φτωχοί γύρω από τον Τιβέρο Γράκχο.

Ήταν φανερό ότι η πρόταση του Γράκχου θα ψηφιζόταν από μια τεράστια πλειοψηφία. Γιατί η Σύγκλητος αποφάσισε να καταφύγει σε ένα παλιόο θεσμό του ρωμαϊκού πολιτεύματος. Προσεταιρίστηκε μερικούς από τους δημάρχους και έναν από αυτούς, ο Οκτάβιος, προέβαλε βέτο εναντίον της ψηφοφορίας. Η ενέργεια αυτή ισοδυναμούσε με καταδίκη της πρότασης.

Ο Τιβέριος εξόρκιζε την Σύγκλητο να μην φέρει αντίρρηση για το πρόγραμμά του, αλλά μάταια. Έτσι όπως είχε διαμορφωθεί η κατάσταση ή έπρεπε να παραδεχθεί την ήττα του ή να προχωρήσει σε πράξεις αντίθετες με την πολιτειακή τάξη. Διάλεξε τον δεύτερο δρόμο. Ο Τιβέριος ζήτησε να απομακρυνθεί ο Οκτάβιος από τη θέση του, εφόσον είχε προδώσει την λαϊκή υπόθεση. Ο λαός ψήφισε την αποπομπή του Οκτάβιου και την πρόταση του Τιβέριου. Μέλη της επιτροπής ήταν ο ίδιος Τιβέριος Γράκχος, ο αδελφός του Γάιος Γράκχος και ο πεθερός του Άππιος Κλαύδιος.

Χωρίς όμως την υποστήριξη των δημάρχων η επιτροπή δεν μπορούσε να καταφέρει πολλά πράγματα. Έτσι ο Τιβέριος έθεσε ξανά υποψηφιότητα το 132π.Χ. Μολονότι δεν υπήρχε συγκεκριμένος νόμος που να απέκλειε την επανεκλογή ενός δημάρχου, κάτι τέτοιο ήταν αντίθετο στην καθιερωμένη συνήθεια -και η συνήθεια στη Ρώμη είχε μεγαλύτερη ισχύ από τον νόμο. Η πρόθεση του Τιβέριου προσέκρουσε στη σκληρή αντίδραση των πολιτικών αντιπάλων του. Το πρόγραμμά του υπήρξε αντικείμενο σφοδρής κριτικής. Ανάμεσα στα άλλα πρότεινε να μειωθεί η στρατιωτική θητεία, να μεταβληθεί η σύνθεση των ορκωτών δικαστηρίων και να γίνει προσιτότερη στους συμμάχους η απόκτηση του τίτλου του Ρωμαίου πολίτη.

Η Σύγκλητος πίστευε -ή προσποιόταν ότι πίστευε- ότι ο Τιβέριος Γράκχος σκόπευε να εγκαθιδρύσει μοναρχία, τυραννίδα σύμφωνα με τα ελληνικά πρότυπα. Την ημέρα των εκλογών η Σύγκλητος επωφελήθηκε από το γεγονός ότι μερικοί από τους οπαδούς του απασχολημένοι με τις γεωργικές τους εργασίες βρίσκονταν μακριά από τη Ρώμη, και προχώρησε σε απροκάλυπτη επίθεση.

Τελικά ύστερα από μια ένοπλη σύγκρουση στον ανοιχτό χώρο έξω από το ναό του Καπιτωλίου, οι οπαδοί της Συγκλήτου υπερίσχυσαν. Ο Τιβέριος και πολλοί υποστηρικτές του σκοτώθηκαν και πολλοί περισσότεροι καταδικάστηκαν αργότερα σε θάνατο. Η δολοφονία του Τιβέριου ήταν αναμφίβολα μια επαναστατική και παράνομη πράξη. Η Σύγκλητος όμως τη δικαιολόγησε παρουσιάζοντας την ως καταστολή μιας στάσης που είχε υποκινήσει ο δήμαρχος.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία