Ο Γάιος Γράκχος

Ο Γάιος Σεμπρώνιος Γράκχος γεννήθηκε το 154 π.Χ και πέθανε το 121 π.Χ. Ήταν αδελφός του Τιβέριου Γράκχου. Το 123 π.Χ. εκλέχθηκε δήμαρχος, δηλαδή εκπρόσωπος των πληβείων και θέλησε να συνεχίσει την μεταρρυθμιστική πολιτική του αδελφού του, λίγα χρόνια μετά τη δολοφονία του, το 132π.Χ. αφού αυτό το γεγονός δεν πτόησε ούτε τους οπαδούς του μεταρρυθμιστές. Οι τελευταίοι δραστηριοποιήθηκαν ξανά, όταν ο Γάιος Γράκχος, αφού υπηρέτησε δύο χρόνια στη Σικελία ως ταμίας, έφτασε στην ηλικία που του επέτρεπε να θέσει υποψηφιότητα για το αξίωμα του δημάρχου. Το 124π.Χ. εξελέγη δήμαρχος του επόμενου χρόνου και αμέσως παρουσίασε ένα πλήρες μεταρρυμιστικό πρόγραμμα, καλύτερα επεξεργασμένο από το πρόγραμμα του αδελφού του.

Οι περισσότεροι νόμου του Γάιου Γράκχου ψηφίστηκαν κατά τον πρώτο χρόνο της δημαρχιακής θητείας του. Πάντως αυτοί οι νόμοι διαμόρφωσαν και το πρόγραμμα της λεγόμενης δημοκρατικής παράταξης, η οποία εμφανίστηκε στη Ρώμη μετά τον θάνατο των Γράκχων και άρχισε έναν ακατάπαυστο αγώνα εναντίον της Συγκλήτου.

Οι βασικοί στόχοι του Γάιου Γράκχου μπορούν να συνοψιστούν ως εξής. Πρώτα-πρώτα επιδίωκε να μεταβιβάσει στη λαϊκή συνέλευση την εξουσία που είχε η Σύγκλητος να αποφασίζει όλα τα σημαντικά θέματα του κράτους -ζητούσε με άλλα λόγια, να ιδρύσει στη Ρώμη ένα τύπο δημοκρατίας κατά το αθηναϊκό πρότυπο. Η μεταρρύθμιση αυτή δεν απαιτούσε την έκδοση ειδικού νόμου, όπως προέβλεπε το ρωμαϊκό πολίτευμα, όλες οι σπουδαίες ρυθμίζονταν από τη λαϊκή συνέλευση. Η καινοτομία ήταν η εξής: ως δήμαρχος ο Γάιος Γράκχος έθετε τώρα στην κρίση της συνέλευσης όλα τα ζητήματα που ως τότε, σύμφωνα με τη συνήθεια που είχε επικρατήσει, υπάγονταν στη δικαιοδοσία της Συγκλήτου.

Δεύτερον, προκειμένου να πραγματοποιηθεί σε ευρύτερη κλίμακα η απαλλοτρίωση της δημόσιας γης και να αναβιώσει το σύστημα της διανομής κλήρου στους πολίτες, πρότεινε και πέτυχε τη ψήφιση ενός αγροτικού νόμου. Σύμφωνα με το πρόγραμμά του η παροχή κλήρων δεν θα περιοριζόταν στην Ιταλία, αλλά θα έπρεπε να χρησιμοποιηθούν για τον ίδιο σκοπό και οι «δημόσιες γαίες» των επαρχιών. Πέτυχε την ψήφιση μιας σειράς νόμων που προέβλεπαν τη δημιουργία ρωμαϊκών αποικιών στη νότια Ιταλία και στις επαρχίες.

Τρίτον σχεδίαζε να παραχωρήσει τον τίτλο του Ρωμαίου πολίτη στους Λατίνους, και πιθανόν σε όλους τους Ιταλούς συμμάχους. Τον πρώτο χρόνο της θητείας του πρότεινε ένα σχετικό νόμο, δεν κατάφερε όμως να πετύχει την ψήφισή του στη λαϊκή συνέλευση. Τέλος, υπήρχε και ένας άλλος νόμος που πιθανόν να συνδεόταν με τον προηγούμενο και άλλαζε τις συνθήκες της υπηρεσίας στον στρατό τόσο για τους Ρωμαίους όσο για τους συμμάχους.

Παράλληλα με αυτούς τους τέσσερις βασικούς νόμους ο Γάιος Γράκχος πρότεινε και ορισμένα άλλα μέτρα, τα οποία επίσης κλόνιζαν την κυριαρχία της Συγκλήτου. Ίσως πρόθεσή του δεν ήταν να έχουν μόνιμη ισχύ, πάντως τα μεταχειριζόταν ως όπλα εναντίον των αντιπάλων του. Το σημαντικότερο από αυτά τα μέτρα αφορούσε τη σύνθεση των δικαστηρίων: όριζε να μην αποτελούνται αποκλειστικά από συγκλητικούς, αλλά να γίνονται τώρα δεκτοί και ισάριθμοι ιππείς. Η τάξη αυτή των επιχειρηματιών και καπιταλιστών δεν είχε άλλη ενεργό συμμετοχή στα κοινά εκτός από τη στρατιωτική θητεία. Τώρα όμως αποκτά μεγάλη πολιτική επιρροή, καθώς στα δικαστήρια αυτά δεν εκδικάζονταν μόνο υποθέσεις των πολιτών, αλλά και μηνύσεις εναντίον Ρωμαίων αρχόντων που κατηγορούνταν για κατάχρηση εξουσίας.

Παράλληλα, με ένα άλλο νόμο που αφοούσε την οργάνωση της επαρχίας της Ασίας, επεκτεινόταν η δικαιοδοσία των ιππέων στον τομέα της δημόσιας οικονομίας. Παλαιότερα οι φόροι και οι εισφορές της Μικράς Ασίας συγκεντρώνονταν από τους άρχοντες των διαφόρων πόλεων, παραδίδονταν στον Ρωμαίο διοικητή και αυτός τα έστελνε στο ταμείο της Ρώμης. Τώρα όμως το κράτος μισθώνει τους φόρους σε εταιρείες καπιταλιστών, οι οποίοι κατόπιν συγκέντρωναν τα χρήματα με τους πράκτορές τους.

Για ένα διάστημα -ώσπου οι συγκλητικοί να προσαρμοστούν στις αλλαγές- τα μέτρα αυτά έγιναν αιτία να δημιουργηθεί χάσμα ανάμεσα στη Σύγκλητο και το σώμα των ιππέων- αυτός ήταν άλλωστε και ο στόχος του Γράκχου. Αρχικά οι μεταρρυθμίσεις είχαν ευεργετική επίδραση στην απονομή της δικαιοσύνης και στα οικονομικά του κράτους. Όμως με την πάροδο του χρόνου, εξαιτίας αυτών ακριβώς των μεταρρυθμίσεων, η κατάσταση περιπλέχτηκε περισσότερο και επιδεινώθηκε, καθώς μεγάλωνε ο αριθμός των ατόμων που πλούτισαν εις βάρος των επαρχιών, χωρίς παράλληλα να δίνεται στους κατοίκους τους καμία εγγύηση για δίκαιη και έντιμη διακυβέρνηση.

Εξίσου σημαντικός για την κατοπινή ιστορία της Ρώμης ήταν ο λεγόμενος «σιτικός νόμος» (lex frumentaria) του Γάιου Γράχκο. Σύμφωνα με αυτόν το νόμο το κράτος ήταν υποχρεωμένο να επιτρέπει την πώλησή του σιταριού στους κατοίκους της πρωτεύουσας κάτω από την τιμή αγοράς. Ο ρωμαϊκός πληθυσμός δέχθηκε με ενθουσιασμό αυτόν το νόμο. Η συνήθεια να τρέφεται ο όχλος της Ρώμης εις βάρος των επαρχιών υπήρχε και μετά το θάνατο του Γάιου Γράκχου, ακόμη και μετά το τέλος της ελεύθερης ρωμαϊκής πολιτείας. Βέβαια ο ίδιος ο Γράκχος ίσως έβλεπε το νόμο ως ένα προσωρινό μέτρο, ένα όπλο που θα τού εξασφάλιζε στον αγώνα του την υποστήριξη των κατώτερων τάξεων, οι οποίες αποτελούσαν το στήριγμά του.

Ο Γάιος Γράκχος τελειώνει ως δήμαρχος

Φαίνεται πως λίγο πριν τη δημαρχία του Γάιου Γράκχου είχε ψηφιστεί ένας νόμος που επέτρεπε την επανεκλογή των δημάρχων. Έτσι η υποψηφιότητα που έθεσε για τη δημαρχία το 122π.Χ. δεν συνάντηση με την αντίδραση που παλαιότερα είχε προκαλέσει η ανάλογη ενέργεια του αδελφού του. Όμως η Σύγκλητος κατάφερε να εξασφαλίσει την εκλογή άλλου υποψηφίου, του Μάρκου Λίβιου Δρούσου.

Στο μεταξύ ο Γάιος Γράκχος είχε πάει στην Καρχηδόνα για να οργανώσει μια ρωμαϊκή αποικία που είχε ιδρυθεί εκεί και έλειψε 70 μέρες. Στο διάστημα της απουσίας του ο Δρόσος άρχισε μια βίαιη πολεμική εναντίον του συναδέλφου του. Η πολιτική του Δρούσου υπέσκαψαν την πολιτική δύναμη του Γάιου Γράκχου. Η θέση του έγινε ακόμη μια δύσκολη, όταν μετά την επιστροφή του στη Ρώμη προσπάθησε να περάσει νόμους που καθόριζαν τη απονομή του τίτλου του Ρωμαίου πολίτη στους κατοίκους του Λατίου και την παραχώρηση δικαιωμάτων Λατίνων στις άλλες ιταλικές πόλεις. Η Σύγκλητος απάντησε διατάσσοντας την εκδίωξη από τη Ρώμη όλων όσων δεν ήταν Ρωμαίοι πολίτες και οργανώνοντας μια βίαιη πολιτική εναντίον των νέων προτάσεων του Γράκχου. Οι προτάσεις απορρίφθηκαν και, όταν ο Γάιος Γράκχος έθεσε υποψηφιότητα για το αξίωμα του δημάρχου και για την επόμενη χρονιά, ηττήθηκε.

Την ήττα αυτή ακολούθησαν συγκρούσεις ανάμεσα στους οπαδούς του και του οπαδούς της Συγκλήτου. Ο ίδιος διατηρούσε ακόμη την ιδότητα ως μέλος της επιτροπής που είχε οριστεί προκειμένου να εγκαστήσει τους Ρωμαίους αποίκους στην Καρχηδόνα, και η θέση του αυτή τον προστάτευε από την προσαγωγή του σε δίκη. Η Σύγκλητος πρότεινε στη λαϊκή συνέλευση να καταργήσει τον νόμο που προέβλεπε την ίδρυση της αποικίας.

Την ορισμένη μέρα της ψηφοφορίας ο λαός συγκεντρώθηκε στον λόφο του Καπιτωλίου. Ο Γράκχος περιστοιχιζόταν από ένοπλους οπαδούς του. Πριν γίνει η ψηφοφορία και κατά έναν ανεξήγητο τρόπο κάποιος Κόιντος Αντούλλιος δολοφονήθηκε από ένα άτομο μέσα από το πλήθος που περιστοίχιζε τον Γράκχο, και μάλιστα μπροστά του. Η Σύγκλητος χρησιμοποίησε τον φόνο ως πρόφαση για να διακηρύξει πως ο Γάιος Γράκχος και οι οπαδοί του ήταν ταραχοποιοί, να κινητοποιήσει τους ιππείς που είχαν αποσύρει την υποστήριξη τους από τον Γράχκο και να καλέσει σε βοήθεια ένα σώμα από Κρήτες τοξότες που συνέβη να βρίσκεται στη Ρώμη.

Αλλά και η αντίπαλη παράταξη κατέφυγε στα όπλα. Εγκαταστάθηκαν στην περιοχή του Αβεντίνου λόφου όπου κατοικούσε κυρίως το προλεταριάτο της Ρώμης κα οχυρώθηκαν στο ναό της Άρτεμης. Οι δυνάμεις όμως της Συγκλήτου ύστερα από μια ορμητική επίθεση κατέλαβαν τον Αβεντίνο. Ο Γράκχος διέφυγε, τον πρόλαβαν όμως οι εχθροί του και εκείνος αυτοκτόνησε μέσα στο άλσος των Ερινύων στη δεξιά όχθη του Τίβερη. Διακόσιοι περίπου οπαδοί του έπεσαν μαζί του στη συμπλοκή, περίπου 3.000 καταδικάστηκαν αργότερα σε θάνατο χωρίς να προσαχθούν σε δίκη. Η πράξη αυτή καλύφθηκε νομικά με το senatus consulum ultimum, δηλ.την κήρυξη της πόλης σε κατάσταση πολέμου.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία