Provincia

Η provincia (επαρχία) ήταν η μεγαλύτερη διοικητική υποδιαίρεση του αρχαίου ρωμαϊκού κράτους, μέχρι την εισαγωγή του συστήματος της τετραρχίας στα τέλη του 3ου μ.Χ. αιώνα. Σε επαρχίες ήταν διαιρεμένα όλα τα εκτός ιταλικής χερσονήσου εδάφη. Τα εδάφη της ιταλικής χερσονήσου δεν αποτελούσαν επαρχία, αλλά ενέπιπταν στην άμεση δικαιοδοσία των αρχών της πόλης της Ρώμης η οποία εξακολουθεί στο τέλος του 2ου π.Χ. αιώνα να είναι κέντρο του ρωμαϊκού κράτους με το πολίτευμα μιας πόλης-κράτους, με εκτεταμένη εδάφη σε ολόκληρη την Ιταλία και ένα σώμα πολιτών κατανεμημένο σε αυτά.

Γύρω από αυτό το κέντρο υπάρχουν άλλες πόλεις-κράτη τις οποίες συνδέουν με τη Ρώμη συνθήκες διαφορετικές σε κάθε περίπτωση. Πιο κοντινές είναι οι πόλεις του Λατίου, ύστερα έρχονται οι λατινικές αποικίες, σκορπισμένες σε όλη τη χερσόνησο, και τέλος έρχονται οι πιο απομακρυσμένες πόλεις: ετρουσκικές, ελληνικές, ουμβρικές και σαμνιτικές. Όλες αυτές οι κοινότητες είναι σύμμαχοι της Ρώμης και με κέντρο τη Ρώμη αποτελούν την ιταλική ομοσπονδία.

Το νοτιοδυτικό τμήμα της Σικελίας, η Κορσική και η Σαρδηνία, πριν κατακτηθούν από τους Ρωμαίους (το 241π.Χ.) αποτελούσαν καρχηδονιακές κτήσεις, αλλά οι κάτοικοί τους δεν ήταν ούτε υπήκοοι ούτε υποτελείς στην Καρχηδόνα. Απλά ήταν υποχρεωμένοι να δίνουν μέρος των εσόδων τους. Λόγω της διαφορετικής πολιτικής, κοινωνικής και πολιτιστικής τους αντίληψης η Ρώμη δεν μπορούσε να τους θεωρήσει συμμάχους.

Όλες αυτές οι χώρες εξακολούθησαν να θεωρούνται χώρες υποκείμενες στο στρατιωτικό δίκαιο και η διακυβέρνηση τους ανατέθηκε σε Ρωμαίους στρατιωτικούς άρχοντες με μονοετή θητεία. Έτσι οι περιοχές αυτές αποτέλεσαν, σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο, την provincia (επαρχία) ή «σφαίρα δικαιοδοσίας» του Ρωμαίου άρχοντα, του οποίου τα διατάγματα καθόριζαν τις σχέσεις των κατοίκων με την κεντρική εξουσία στη Ρώμη.

Πάντως για τον πληθυσμό των περιοχών αυτών τίποτα ουσιαστικά δεν άλλαξε, η ρωμαϊκή κυριαρχία αντικατέστησε την καρχηδονιακή. Κατά τα άλλα, οι κάτοικοι συνέχιζαν να καλλιεργούν τη γη, να εκτρέφουν τα ζώα τους και να δίνουν ένα μέρος των εσόδων τους στην κυρίαρχη δύναμη, την οποία εκπροσωπούσαν ο πραίτωρ (praetor) και ο οικονομικός του βοηθός του, ο ταμίας (quaestor). Ένα τμήμα του φόρου αυτού κάλυπτε τις τοπικές ανάγκες και τα υπόλοιπα στέλνονταν στο δημόσιο ταμείο στη Ρώμη.

Με αυτόν τον τρόπο οι κατακτήσεις στην ιταλική χερσόνησο ανήκαν απεύθειας στη Ρώμη και όχι στην ιταλική ομοσπονδία. Το ρωμαϊκό κράτος δεν αποτελούνταν πια μόνο από Ρωμαίους αλλά και από υποτελείς. Οι υποτελείς αυτοί κάτοικοι των επαρχιών ονομάζονταν dediticii -πρόσωπα δηλαδή που είχαν παραδοθεί χωρίς όρους στην νικήτρια δύναμη, δεν ήταν όμως πολίτες (cives), ούτε σύμμαχοι (socii), αλλά ξένοι (peregrini).

Σε αυτή τη θέση είχαν βρεθεί αρχικά και τα μέλη διάφορων ιταλικών φύλων και κοινοτήτων που υπέταξαν οι Ρωμαίοι. Όμως οι νικημένοι Ιταλοί δεν έμειναν για πολύ καιρό στην κατηγορία αυτή, των dediticii, γιατί αμέσως οι κατακτητές συνήψαν με αυτούς συνθήκη, αντίθετα οι κάτοικοι των επαρχιών παρέμειναν υποτελείς.

Όσον αφορά τις κτήσεις των Ρωμαίων στον ελλαδικό χώρο και στη Μικρά Ασία, οι Ρωμαίοι διατήρησαν ανέπαφο τον σκελετό του διοικητικού μηχανισμού έτσι όπως είχε διαμορφωθεί από τους ελληνιστικούς βασιλείς. Ο μονάρχης αντικαταστάθηκε από τον πραίτωρα και τα διατάγματα και οι νόμοι των βασιλέων ενσωματώθηκαν στο πραιτορικό edictum που είχε ισχύ νόμου και αποτελούσε την επίσημη εξαγγελία μέτρων τα οποία θα εφάρμοζε ο πραίτωρ, προκειμένου να διοικήσει την επαρχία του.

Από το τέλος του 2ου π.Χ. αιώνα η διοικητική οργάνωση του ρωμαϊκού κράτους παρουσιάζει το σύνθετο σχήμα. Σε γενικές γραμμές είναι το εξής: η Ρώμη και οι Ιταλοί σύμμαχοί της αποτελούν όπως και πριν τον πυρήνα του κράτους. Όμως η ρωμαϊκή συμμαχία έχει στο μεταξύ διευρυνθεί και ένας σημαντικός αριθμός από τα νέα μέλη της βρίσκονται έξω από τα όρια της ιταλικής χερσονήσου: πρόκειται σε πολλές περιπτώσεις για κοινότητες περιοχών που έχουν γίνει ρωμαϊκές επαρχίες και όπου ο πραίτωρ ασκεί απόλυτη στρατιωτική και πολιτική εξουσία.

Ο νέοι αυτοί σύμμαχοι για την Ρώμη δεν διέφεραν σε τίποτα από τους υποτελείς. Η τάση της Ρώμης ήταν να υποβιβάζει τους συμμάχους της σε υποτελείς παρά να ανεβάζει τους υποτελείς στο επίπεδο των συμμάχων. Σε αυτήν την κατηγορία ανήκαν οι πόλεις της Ελλάδος και της Μικράς Ασίας, οι οποίες δεν είχαν συμπεριληφθεί ούτε στη ρωμαϊκή επαρχία της Ασίας ούτε στις ελληνιστικές μοναρχίες, οι οποίες επιζούσαν.

Τυπικά οι πόλεις αυτές ήταν ανεξάρτητες αλλά η θέση τους λίγο διέφερε από τη θέση των πόλεων που ήταν σύμμαχοι της Ρώμης και η περιοχή τους αποτελούσε τμήμα της ρωμαϊκής επαρχίας. Και στις δύο περιπτώσεις η Ρώμη έκανε αισθητή τη θέλησή της, μολονότι έμμεσα τις περισσότερες φορές, μέσω του διοικητή της πλησιέστερης επαρχίας: έτσι ο πραίτωρ της Μακεδονίας ρύθμιζε τα ζητήματα όλης της Ελλάδας, ο πραίτωρ με έδρα την Πέργαμο τα ζητήματα της Μικράς Ασίας.

Οι ηγεμόνες των ελληνιστικών κρατών της Ανατολής και οι ντόπιοι βασιλείς της Νουμιδίας και της Μαυριτανίας δεν βρίσκονταν σε καλύτερη θέση. Ήταν και αυτοί υποτελείς της Ρώμης και η εξωτερική τους πολιτική εξαρτιόταν εντελώς από αυτήν. Άλλωστε οι πιο συνετοί από αυτούς δεν επιχείρησαν να αποκτήσουν ανεξαρτησία στις εξωτερικές τους σχέσεις και πριν προχωρήσουν σε οποιαδήποτε ενέργεια σε αυτόν τον τομέα φρόντιζαν να διερευνούν τις σχετικές επιθυμίες της Ρώμης.

Η διαμόρφωση των επαρχιών σε τμήματα του ρωμαϊκού κράτους είχε αποφασιστική σημασία για την πολιτική εξέλιξη της Ρώμης και της Ιταλίας. Με την εκμετάλλευση των νέων κτήσεων η Ρώμη μπορούσε να ικανοποιεί το μεγαλύτερο μέρος των αναγκών της, όμως οι πολίτες της δεν ήταν καθόλου διατεθειμένοι να παίρνουν μέρος σε μακρινούς πολέμους. Η Ρώμη όμως απαιτεί από τους Ιταλούς συμμαάχους της να εκπληρώνουν τη στρατιωτική υπηρεσία που της όφειλαν και αρχίζει να τους μεταχειρίζεται όπως τους συμμάχους της που βρίσκονταν έξω από την ιταλική χερσόνησο: επεμβαίνει στις εσωτερικές τους υποθέσεις και απαιτεί απόλυτη συμμόρφωση στις διαταγές της.

Επόμενο όμως ήταν οι Ιταλοί σύμμαχοι να διεκδικήσουν μερίδιο στα κέρδη που απέφεραν τα νέα εδάφη, εφόσον είχαν και οι ίδιοι συμβάλλει στην κατάκτησή τους. Από την άλλη μεριά οι Ρωμαίοι πολίτες δεν είχαν καμία διάθεση να μοιραστούν με τους συμμάχους τις κτήσεις που θεωρούσαν δικές τους και τα οικονομικά οφέλη που αυτές τους απέφεραν, γι΄αυτό και η απροθυμία τους να δεχθούν επέκταση στην απονομή του τίτλου του Ρωμαίου πολίτη έγινε εντονότερη. Η σύγκρουση πολιτών και συμμάχων φαινόταν αναπόφευκτη.

Το σύστημα που εφάρμοζαν οι Ρωμαίοι στη διοίκηση των επαρχιών είναι αμφίβολο αν θα μπορούσε ποτέ να γίνει αποδεκτό από τους ανθρώπους που τις κατοικούσαν, ιδιαίτερα οι Έλληνες που έδιναν τόση αξία και στους εξωτεικούς ακόμη τύπους της αυτοδιοίκησης και της πολιτικής ανεξαρτησίας. Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε η ρωμαϊκή διοίκηση δεν εξασφάλιζε την απονομή του δικαίου στους κατοίκους των επαρχιών.Τουλάχιστον οι βασιλείς των ελληνιστικών κρατών υπόλογιζαν κάπως τα αισθήματα των υπηκόων τους.

Αντίθετα η Σύγκλητος και οι Ρωμαίοι άρχοντες έβλεπαν τις επαρχίες ως ιδιοκτησία του ρωμαϊκού λαού και λίγο ενδιαφέρονταν για την ευημερία των κατοίκων τους. Υπήρξαν βέβαια ορισμένοι έντιμοι διοικητές οι οποίοι επιθυμούσαν ειλικρινά την προκοπή της επαρχίας τους. Με τον καιρό όμως παγιωνόταν η τακτική των διοικητών να απομυζούν τους υπηκόους των επαρχιών και τους συμμάχους της Ρώμης για το προσωπικό τους κέρδος και να θεωρούν το αξίωμά τους χρυσωρυχείο για τους ίδιους και μέσο για να προλειάνουν τον δρόμο της πολιτικής τους ανόδου.

Το σύστημα της επαρχικής διοίκησης συνέβαλε σημαντικά στη διαμόρφωση νέων κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών στη Ρώμη. Συνέβαλε επίσης στο να συντελεσθεί η αλλαγή που παρατηρείται κατά τον 2ο π.Χ. αιώνα στη νοοτροπία της ιθύνουσας τάξης: ο πατριωτισμός υποχωρεί και προβάλλουν κίνητρα προσωπικά.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία