Κληρονομιά των Φράγκων

Παρ΄ όλες τις προσπάθειες να δανεισθούν από τη Ρώμη την πολιτική και διοικητική κληρονομιά, οι Φράγκοι δεν απέκτησαν την αίσθηση του κράτους. Οι Φράγκοι βασιλείς θεωρούν το βασίλειο ιδιοκτησία τους, όπως ακριβώς τα γαιοκτήματά τους ή τους θησαυρούς τους. Το βασίλειο που τους ανήκει, οι Φράγκοι βασιλείς το μοράζουν ανάμεσα στους κληρονόμους τους. Από καιρό σε καιρό η τύχη, η παιδική θνησιμότητα ή η πνευματική καθυστέρηση συνενώνουν τα φραγκικά κράτη υπό την εξουσία ενός ή δύο βασιλέων.

Κληρονομιά του Καρλομάγνου

Το 771 ο πρόωρος θάνατος του αδελφού του Καρλομάγνου αφήνει τον τελευταίο μοναδικό κυρίαρχο του φραγκικού βασιλείου. Η παλινόρθωση της αυτοκρατορίας δεν θα εμποδίσει τον Καρλομάγνο να μοιράσει με τη σειρά του το βασίλειο μεταξύ των τριών γιων του, το 806. Το 814, μετά τον θάνατο του Καρλομάγνου και επειδή είχε προηγηθεί ο θάνατος των γιων του Πιπίνου και Καρόλου, η τύχη έκανε τον Λουδοβίκο μοναδικό κυρίαρχο του βασιλείου. Ο ανηψιός του Καρλομάγνου, ο Βερνάρδος, είχε λάβει από τον θείο του το βασίλειο της Ιταλίας, αλλά ήλθε να δώσει όρκο πίστης στον Λουδοβίκο.

Ο Λουδοβίκος ο επονομαζόμενος Ευσεβής επιχείρησε να ρυθμίσει το πρόβλημα της διαδοχής συμφιλιώνοντας την παράδοση της μοιρασιάς με την φροντίδα της αυτοκρατορικής ενότητας: μοίρασε το βασίλειο μεταξύ των τριών γιων του, αλλά εξασφάλισε το αυτοκρατορικό προβάδισμα του Λοθάριου του πρωτότοκου γιου του. Η καθυστερημένη γέννηση ενός τέταρτου γιου, του Καρόλου, στον οποίο ο Λουδοβίκος ήθελε να δώσει ένα τμήμα του βασιλείου, έθεσε υπό αμφισβήτηση την Ordinatio (διάταξη) του 817. Εξέγερση των γιων κατά του πατέρα, πόλεμος των γιων μεταξύ τους, νέες διαιρέσεις είναι περιπέτειες που κατακλύζουν τη βασιλεία του Λουδοβίκου του Ευσεβούς, ο οποίος χάνει έτσι κάθε εξουσία. Μετά τον θάνατο του το 840 οι διαιρέσεις και οι πόλεμοι συνεχίζονται.

Η διαίρεση που έγινε στο Βερντέν το 843 φαίνεται να περιφρονεί όλα τα εθνικά ή φυσικά σύνορα της αυτοκρατορίας, αντίθετα αντιστοιχούσε σε οικονομικές πραγματικότητες. Αποσκοπούσε να εξασφαλίσει σε καθένα από τους τρεις γιους του Λουδοβίκου ένα κομμάτι από τις φυτικές και οικονομικές οριζόντιες λωρίδες που συνθέτουν την Ευρώπη με τους μεγάλους βισκοτόπους του Μάρσεν, με τις αλυκές και τους ελαιώνες της Καταλωνίας, της Πορβηγκίας και της Ίστριας. Πρόβλημα σχέσεων μεταξύ Βορρά και Νότου, μεταξύ της Φλάνδρας και της Ιταλίας, μεταξύ της Χάνσας και των μεσογειακών πόλεων. Με τις οδούς των Άλπεων, του Ρήνου και του Ροδανού η σημασία των αξόνων Βορρά και Νότου επιβλήθηκε στην Ευρώπη που τότε διαμορφωνόταν ώστε η κυκλοφορία να μην επικεντρώνεται πλέον στη Μεσόγειο αλλά να κατευθύνεται κυρίως κάθετα προς τις φυτικές ζώνες από τα ανατολικά προς τα δυτικά.

Στη συνέχεια διαγράφονται τα μελλοντικά έθνη: η δυτική Φραγκία θα αποτελέσει την Γαλλία, με την οποία αρχίζει να ενώνεται η Ακουϊτανία, μολονότι για ένα διάστημα διαφοροποιείται και εξατομικεύεται μέσα στο βασίλειο. Η ανατολική Φραγκία θα αποτελέσει τη Γερμανία, η οποία μη έχοντας σύνορο, παρά μόνο στον Βορρά θα κλίνει αφενός μεν προς τα δυτικά, πέρα μάλιστα από τη Λοθαριγγία, η οποία θα αποτελέσει για αιώνες το μήλο της Έριδος μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας που κληρονόμησαν τον ανταγωνισμό των εγγονών του Καρλομάγνου, αφετέρου δε προς τον Νότο όπου το ιταλικό και το αυτοκρατορικό θαύμα διατηρεί τη γοητεία του για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Οι πολιτικές κρίσεις, όπως και οι εισβολές, ευνόησαν, πάνω από όλα, τον κατακερματισμό της εξουσίας και της αυτοκρατορικής ισχύος που ήταν μάλιστα περισσότερο αποκαλυπτικός, άμεσα τουλάχιστον, και πιο σημαντικός από την πολιτική διάπσπαση των βασιλείων. Οι ισχυροί σφετερίζονται ακόμη περισσότερο την οικονομική ισχύ, και από τη βάση αυτή και τη δημόσια αρχή.

Ο σφετερισμός της δημόσιας αρχής έγινε από τους μεγάλους γαιοκτήμονες χάρη σε μια διαδικασία που εγκαινιάσθηκε ή τουλάχιστον ευνοήθηκε από τον Καρλομάγνο και τους διαδόχους του με την ελπίδα ότι θα έφθαναν σε εντελώς αντίθετα αποτελέσματα. Πράγματι, για να θεμελιώσει το φραγκικό κράτος ο Καρλομάγνος πολλαπλασίασε τις δωρεές της γης σε πρόσωπα από τα οποία ήθελε να εξασφαλίσει πίστη, να τους αναγκάσει να δώσουν όρκο και να γίνουν υποτελείς τος. Πίστευε ότι με τις προσωπικές αυτές σχέσεις εξασφάλιζε τη σταθερότητα του κράτους. Για να συνδέσει το σύνολο της κοινωνίας με τον βασιλιά ή τον αυτοκράρορα με ένα όσο το δυνατόν πιο σφικτό δίκτυο προσωπικής υποτέλειας, ενθάρρυνε τους βασιλικούς υποτελείς να δεχθούν τους υπηκόους τους στη δική τους υποτέλεια.

Οι εισβολές ενίσχυσαν αυτή την εξέλιξη επειδή ο κίνδυνος ώθησε τους πιο αδύνατους να τεθούν υπό την προστασία των ισχυρότερων και επειδή ως αντάλλαγμα της απονομής ευεργετημάτων οι βασιλείς απαιτούσαν από τους υποτελείς τους στρατιωτική βοήθεια.

Οι οικονομικές και στρατιωτικές ανάγκες που επέτρεπαν στον μεγάλο γαιοκτήμονα ή και τον υποχρέωναν, κυρίως αν ήταν κόμης, δούκας ή μαρκήσιος, να πάρει πρωτοβουλίες, αρχίζουν να μεταβάλλουν τον άρχοντα σε προστατευτική οθόνη ανάμεσα στους υποτελείς και τον βασιλιά ήδη από το 811, ο Καρλομάγνος παραπονείται ότι κάποιοι αρνούνται την στρατιωτική βοήθεια με τη δικαιολογία ότι ο άρχοντας τους δεν εκλήθη και ότι αυτοί οφείλουν να παραμείνουν κοντά του.

Μεταξύ των ισχυρών, εκείνοι, όπως οι κόμητες, που είχαν επενδύσει σε εξουσίες που απέρρεαν από τη δημόσια αρχή, έδειξαν την τάση να συγχέουν τα δικαιώματα που είχαν ως άρχοντες πάνω στους υποτελείς τους, ενώ άλλοι, ακολουθώντας το παράδειγμά τους σφετερίζονταν όλο και περισσότερο αυτές τις εξουσίες. Αναμφίβολα ο υπολογισμός των Καρολιδών δεν ήταν απόλυτα λανθασμένος. Αν ανάμεσα στον 9ο και τον 13ο αώνα οι βασιλείς και οι αυτοκράτορες κατάφερναν να διαφυλάξουν κάποια ηγεμονικά προνόμια, το όφειλαν κυρίως στο γεγονός ότι οι ισχυροί που ήταν υποτελείς τους δεν μπορούσαν να αποφύγουν τις υποχρεώσεις που είχαν αναλάβει με όρκο πίστης.

Κληρονομιά των Καρολιδών

Από την εποχή των Καρολιδών και έπειτα ο κάθε άνθρωπος θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από άρχοντά του, και αυτός ο κοντινός ορίζοντας, αυτόςμο ζυγός που βαραίνει ακόμη περισσότερο αν λάβουξε υπόψιν ότι ασκείται σε ένα κύκλο στενό, θα θεμελιωθεί στο δίκαιο. Η βάση της εξουσίας θα είναι ολοένα και περισσότερο η κατοχή γης, το θεμέλιο της ηθικής θα είναι η πίστη, που θα αντικαταστήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα τις ελληνορωμαϊκές πολιτικές αρετές. Ο αρχαίος άνθρωπος όφειλε να είναι δίκαιος ή τίμιος, η μεσαιωνικός άνθρωπος θα πρέπει να είναι πιστός. Στο εξής οι κακοί θα είναι οι άπιστοι.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques De Goff