Μεσαιωνικές αιρέσεις

Η θρησκευτική πίστη έδωσε σε ορισμένες κοινωνικές εξεγέρσεις τα μέσα και το ιδεώδες που είχαν ανάγκη οι υλικές τους διεκδικήσεις. Σύμφωνα με το παραπάνω, η ανώτερη μορφή των επαναστατικών κινημάτων ήταν η αίρεση. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μεσαιωνικές αιρέσεις υιοθετήθηκαν κυρίως, συνειδητά λίγο πολύ, από κοινωνικές κατηγορίες που ήταν δυσαρεστημένες από τη μοίρα τους.

Ακόμη και στην περίπτωση της ενεργού συμμετοχής των ευγενών του Νότου στο πλευρό των αιρετικών, κατά την πρώτη φάση της σταυροφορίας κατά των Αλβιγηνών (1208-1229), υπογραμμίστηκε η σημασία των παραπόνων απέναντι στην Εκκλησία η οποία, αυξάνοντας τον αριθμό των κωλυμάτων γάμου λόγω συγγένειας, ευνοούσε τον καταμερισμό των γαιοκτημάτων της κοσμικής αριστοκρατίας, που έπεφταν έτσι ευκολότερα στα χέρια της.

Είναι κυρίως βέβαιο ότι πολλά αιρετικά κινήματα, καταδικάζοντας την επίγεια κοινωνία και την Εκκλησία ιδιαίτερα, περιείχαν ένα πολύ ισχυρό επαναστατικό έναυσμα. Αυτό ισχύει για την αίρεση των Καθαρών, για την περισσότερο διαδεδομένη ιδεολογία του χιλιασμού (μια χριστιανική αντίληψη ή δοξασία σύμφωνα με την οποία πρόκειται να υπάρξει μια Χρυσή Εποχή ή Παράδεισος στη γη όπου ο Χριστός «θα βασιλεύσει» πριν την τελική κρίση και την μελλοντική αιωνιότητα).

Αλλά αν οι μεσαιωνικές αιρέσεις συγκέντρωναν ετερογενείς κοινωνικούς συνασπισμούς, και οι ταξικές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό τους αποδυνάμωσαν την αποτελεσματικότητα του κινήματος. Στην αίρεση των Καθαρών θα μπορούσαμε να διακρίνουμε μια φάση των ευγενών, κατά την οποία η αριστοκρατία κινεί τα νήματα, μια φάση αστική όταν έμποροι, συμβολαιογράφοι και προύχοντες των πόλεων κυριαρχούν στο κίνημα το οποίο εγκατέλειψαν οι ευγενείς μετά τη δ΄ σταυροφορία και τέλος στα τέλη του 13ου αιώνα, τα επακόλουθα μιας όψης ανενδοίαστα πιο δημοκρατικής, όταν βιοτέχνες από τις κωμοπόλεις ορεσίβιοι και βοσκοί από τα Πυρηναία συνεχίζουν τον αγώνα σχεδόν μόνοι τους.

Τα καθαρά θρησκευτικά συνθήματα των αιρέσεων αυτών εξαλείφουν τελικά το κοινωνικό περιεχόμενο αυτών των κινημάτων. Το επαναστατικό τους πρόγραμμα εκφυλίζεται με χιλιαστικό αναρχισμό που αποκλείει κάθε ελπίδα επίγειων λύσεων. Ο μηδενισμός που στοχεύει κυρίως στην εργασία, την οποία πολυάριθμοι αιρετικοί καταδικάζουν πιο σκληρά από τον καθένα, -οι τέλειοι Καθαροί δεν πρέπει να εργάζονται-, παραλύει την κοινωνική αποτελεσματικότητα των εξεγέρσεων που εισέρχονται στην επιρροή της θρησκείας. Οι αιρέσεις ήταν οι πιο οξείες μορφές ιδεολογικής αλλοτρίωσης.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff