Σύλλας και Μάριος: πρώτη φάση του εμφυλίου πολέμου στη Ρώμη

Ο Γάιος Μάριος (157–86 π.Χ.) και ο Λεύκιος Κορνήλιος Σύλλας (138–78 π.Χ.) υπήρξαν δύο από τους σπουδαιότερους Ρωμαίους στρατηγούς και πολιτικούς. Η αντιπαλότητα τους πυροδότησε τους πρώτους μεγάλους εμφύλιους πολέμους της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας.

Γάιος Μάριος

Ο Γάιος Μάριος μετά τη νίκη στη Νουμιδία και την απώθηση των Κίμβρων και Τευτόνων στη βόρεια Ιταλία εξελέγη για έκτη φορά ύπατος το 100π.Χ. Με τη βοήθεια του Σατουρνίνου προσπαθεί να πετύχει ψήφιση ενός νόμου που προέβλεπε την παροχή κλήρων γης από το νεοαποκτημένο τμήμα της νότιας Γαλατίας στους παλαιμάχους πολεμιστές του και σε προλετάριους. Παράλληλα ζητεί να ιδρυθούν στις δυτικές επαρχίες αποικίες που θα επανδρώνονταν από Ρωμαίους πολίτες και συμμάχους. Το σύστημα του εκρωμαϊσμού της Δύσης με τη διανομή γεωργικών κλήρων στις επαρχίες και όχι στην ίδια την ιταλική χερσόνησο αποτελούσε σε γενικές γραμμές συνέχεια του έργου που είχε αρχίσει ο Γάιος Γράκχος. Το νέο στοιχείο ήταν η προνομιακή μεταχείριση των προλεταρίων που υπηρετούσαν στο στρατό.

Όμως ο νόμος του Σατουρνίνου έθιγε τα συμφέροντα των μεγάλων καπιταλιστών. Οι τεευταίοι κατείχαν ήδη γη στις επαρχίες και ήλπιζαν πως θα αποκτήσουν περισσότερη στη Γαλατία. Έτσι οι προτάσεις αυτές οδήγησαν σε μια ένοπλη αναμέτρηση ανάμεσα στη Σύγκλητο και την παράταξη των populares. Η σύγκρουση είχε τέτοια σφοδρότητα, ώστε ακόμη και ο Μάριος, αν και εμπνευστής αυτών των προτάσεων, αναγκάστηκε να προσφέρει τη βοήθεια του στη Σύγκλητο, προκειμένου να κατασταλεί η εξέγερση και να αντιμετωπιστούν οι οδομαχίες που υποκίνησαν ο Απουλήιος και οι οπαδοί του.

Παράλληλα, κηρύχθηκε και ο ιταλικός ή συμμαχικός πόλεμος ανάμεσα στην Ρώμη και τους συμμάχους της στην ιταλική χερσόνησο. Οι σύμμαχοι στην αρχή ζητούσαν να τους δωθεί ο τίτλος του Ρωμαίου πολίτή. Καθώς όμως οι συγκρούσεις εντείνονται, διακηρύττουν πως ο σκοπός τους είναι η ολοκληρωτική κατάλυση της ρωμαϊκής ηγεμονίας και η δημιουργία μιας νέας ιταλικής ομοσπονδίας, μέσα στην οποία η θέση της Ρώμης δεν θα ήταν διαφορετική από των άλλων συμμάχων. Τελικά ο συμμαχικός πόλεμος έληξε με νίκη της Ρώμης.

Λεύκιος Κορνήλιος Σύλλας

Μετά τον συμμαχικό πόλεμο, η Ρώμη είχε να αντιμετωπίσει ένα νέο εχθρό από την Ανατολή τον Μιθριδάτη Στ΄, βασιλιά του Πόντου. Τότε προέκυψε ένα ζήτημα το οποίο αν και δεν ήταν ιδιαίτερα σημαντικό, προκάλεσε εξαιρετικά βίαιες διαμάχες και τελικά οδήγησε σε άγριο εμφύλιο πόλεμο. Ποιος στρατηγός και ποιο στρατιωτικό σώμα θα στελνόταν στην Ανατολή ήταν ένα ερώτημα. Το πολίτευμα έδινε μια απλή λύση: ένας από τους δύο υπάτους του 88 π.Χ. θα οριζόταν με κλήρο για να αναλάβει την ηγεσία της εκστρατείας. Ο κλήρος έπεσε στον Λεύκιο Κορνήλιο Σύλλα, ήρωα της τελευταίας φάσης του Συμμαχικού πολέμου.

Ο Σύλλας ήταν ικανός και αγαπητός στους στρατιώτες στρατηγός. Όμως ήταν εχθρός της δημοκρατικής παράταξης και αντίθετος σε περισσότερες παραχωρήσεις προς τους Ιταλούς συμμάχους. Αυτό ήταν αρκετό για να αναζωπυρωθεί η σύγκρουση ανάμεσα στις δύο παρατάξεις. Αντίθετα προς κάθε ρωμαϊκή παράδοση οι δημοκρατικοί παρουσίασαν τον δικό τους υποψήφιο: ήταν ο Μάριος. Οι λαϊκοί έφεραν στη λαϊκή συνέλευση την πρότασή τους να ανατεθεί η αρχηγία της εκστρατείας εναντίον του Μιθριδάτη στον Μάριο. Προσπάθησαν συγχρόνως να εξασφαλίσουν την υποστήριξη των Ιταλών συμμάχων.

Βλέποντας ο Σύλλας πως η ζωή του κινδυνεύει αναγκάστηκε να υποχωρήσει και να καταφύγει στον στρατό του στην Καμπανία. Οι στρατιώτες πίστευαν πως ο Σύλλας θα τους πήγαινε σε μια αναίμακτη εκστρατεία στην Ανατολ. Η επιστροφή τους θα σήμαινε την απόκτηση γης, η οποία θα αφαιρούνταν από τους Ιταλούς. Αν όμως στελνόταν στην Ανατολή ο Μάριος δεν θα τους έπαιρνε μαζί του.

Τους έμενε μόνο ένας δρόμος: με τη βία των όπλων να αναγκάσουν τη Ρώμη να υποκύψει στη θέλησή τους, δηλαδή να επιχειρήσουν την πρώτη στην ιστορία της Ρώμης στρατιωτική επανάσταση. Στρατηγός και στρατός αποφάσισαν να βαδίσουν αμέσως εναντίον της Ρώμης. Η πόλη καταλήφθηκε ύστερα από ορμητική επίθεση και μολονότι ο Μάριος κατόρθωσε να διαφύγει τα ηγετικά στελέχη της παράταξης του εξοντώθηκαν και οι δημοκρατικοί νόμοι καταργήθηκαν.

Ύστερα από αυτή την εύκολη νίκη δύο δρόμοι ανοίγονταν για τον Σύλλα. Ή θα έπρεπε να μείνει στην Ιταλία και να προετοιμαστεί για μια δεύτερη φάση του εμφυλίου πολέμου ή να εκστρατεύσει στην Ανατολή και να επιστρέψει νικητής. Ο Σύλλας προτίμησε το δεύτερο. Αν είχε παραμείνει στην Ιταλία είναι αμφίβολο αν ο στρατός του εξακολουθούσε να τον υποστηρίζει. Πριν φύγει για την Ελλάδα εισήγαγε εσπευσμένα ορισμένα μεταρρυθμιστικά μέτρα. Αυτά τα μέτρα ήταν προανάκρουσμα του γενικότερου προγράμματος που θα εφάρμοζε στο μέλλον, με στόχο την αποκατάσταση και ενίσχυση της εξουσίας της Συγκλήτου.

Αμέσως μετά την αναχώρηση του Σύλλα κατέλαβαν την εξουσία οι δημοκρατικοί. Ο Μάριος με τη βοήθεια των στρατιωτικών δυνάμεων που είχαν μείνει στην Ιταλία και την ενίσχυση των ιταλικών πόλεων κατόρθωσε να συντρίψει την αντίσταση της Συγκλήτου. Κατόπιν άρχισε η πρώτη στη ρωμαϊκή ιστορία μακρόχρονη τρομοκρατία. Οι εχθροί της δημοκρατίας θανατώνονταν κατά εκατονάδες με βάση απλές καταγγελίες ή μόνο υποψίες, χωρίς ανακρίσεις και δίκες. Πολλές εκτελέσεις έγιναν από ομάδες δούλων που είχε απελευθερώσει ο Κίννας, ο δεύτερος ηγέτης των δημοκρατικών. Κατά τη διάρκεια των χρόνων 88 και 87 π.Χ. οι δημοκρατικοί αφοσιώθηκαν αποκλειστικά στην εξόντωση των αντιπάλων τους. Ο Μάριος και ο Κίννας εξελέγησαν ύπατοι για τον επόμενο χρόνο, το 86 π.Χ., όμως τον πρώτο μήνα της υπατείας ο Μάριος πέθανε.

Στο μεταξύ ο Σύλλας ειχε απωθήσει από την Ελλάδα τον Μιθριδάτη και τελικά κατάφερε να τον καταστήσει ακίνδυνο για τη Ρώμη. Οι Ρωμαίοι στρατιώτες ήταν πια ανυπόμονοι να γυρίσουν στην Ιταλία και να αποκτήσουν κλήρους γης, τους οποίους μόνο ο Σύλλας μπορούσε να διανείμει. Μολονότι η Σύγκλητος άφησε να φαίνεται κάποια διάθεση για προσέγγιση, ένας νέος εμφύλιος ήταν αναπόφευκτος και ο Σύλλας ήταν ήδη έτοιμος να τον αντιμετωπίσει.

Ο δικτάτορας Σύλλας

Στον εμφύλιο που ακολούθησε και διήρκησε δύο χρόνια οι δημοκρατικοί νικήθηκαν ολοκληρωτικά. Μετά την επικράτηση του ο Σύλλας εξόντωσε με ανηλεή σκληρότητα τους πολιτικούς του αντιπάλους. Στην άγρια εξόντωση ακολούθησε το παράδειγμα των δημοκρατικών. Όμως ο Σύλλας έβαλε κάποια μέθοδο στην τυφλή αυτή σφαγή εισάγοντας ένα νέο μέτρο, η επίφαση νομιμότητας του οποίου υπογράμμιζε το προσβλητικό για κάθε έννοια δικαίου περιεχόμενό του. Πρόκειται για τις λεγόμενες «proscriptiones» (προγραφές). Ανακοινώνονταν συνεχώς κατάλογοι υποψήφιων θυμάτων χωρίς να έχει προηγηθεί δίκη ή έρευνα ή απόδειξη της ενοχής τους, και στους δολοφόνους τους, είτε ελεύθεροι είτε δούλοι προσφέρονταν αμοιβές. Με τις αγριότητες αποσκοπούσε σε κάτι άλλο: ήθελε να παραμερίσει όλα τα εμπόδια που ενδεχομένως θα συναντούσε κατά την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων.

Το ουσιαστικό μέτρο του προγράμματος του απέβλεπε στην αποκατάσταση και αύξηση της δύναμης της Συγκλήτου και στη βελτίωση του συστήματος διακυβέρνησης των επαρχιών. Τα σκληρά μέτρα που επέβαλε στρέφονταν κυρίως εναντίον του ρωμαϊκού προλεταριάτου. Σε αυτούς έδωσε ισχυρό χτύπημα αφαιρώντας τους το δικαίωμα να προμηθεύονται φθηνότερα το σιτάρι. Έτσι ήλπιζε ότι δεν θα πλημμύριζαν τη Ρώμη.

Ένας νέος νόμος που εισήγαγε ο Σύλλας όριζε πως οι προτάσεις των δημάρχων θα έπρεπε να υποβάλλονται στη Σύγκλητο και να έχουν την έγκριση της πριν ανακοινωθούν στη λαϊκή συνέλευση. Συγχρόνως περιόριζε το δικαίωμα των δημάρχων να ασκούν βέτο. Έτσι οι δήμαρχοι διατήρησαν μόνο το δικαίωμα να προσφέρουν σε μεμωνομένες περιπτώσεις τη βοήθεια τους στους πληβείους. Το κύρος και η δύναμη της Συγκλήτου αυξήθηκαν εις βάρος των δημάρχων και της λαϊκής συνέλευσης. Αποκαταστάθηκαν όλες οι δικαιοδοσίες που είχε πριν την νομοθεσία των Γράκχων.

Ο Σύλλας πραγματοποίησε τις μεταρρυθμίσεις του με τον τίτλο του δικτάτορα, που είχε ως αποστολή τη ρύθμιση των πραγμάτων της πολιτείας, εκλεγμένος από τον λαό για απεριόριστο χρονικό διάστημα. Με αυτόν τον τρόπο άσκησε άσκησε απόλυτη εξουσία. Ωστόσο, ο ίδιος ο δικτάτορας έβλεπε την απόλυτη εξουσία που διέθετε ως ένα αναγκαίο, αλλά προσωρινό μέσο. Ποτέ δεν σκέφθηκε να διατηρήσει αυτήν την εξουσία ισόβια. Φιλόδοξος δεν ήταν και πίστευε πως το ολιγαρχικό πολίτευμα, στο οποίο ο ίδιος είχε δώσει θεσμικό πλαίσιο, ήταν δυνατόν να λειτουργήσει πολύ καιρό. Έτσι, όταν ολοκλήρωσε τις μεταρρυθμίσεις του, παρέδωσε την εξουσία, εγκατέλειψε τη Ρώμη και εγκαταστάθηκε το 78 π.Χ. στην νότια Ιταλία. Έζησε εκεί ως ιδιώτης, όμως όχι για πολύ καθώς ένα χρόνο μετά την παραίτησή του πέθανε.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία