Πομπήιος και Καίσαρας: Δεύτερη φάση του εμφυλίου πολέμου

Ένας από εκείνους που ήθελαν να καταλάβουν τη θέση του Σύλλα, μετά την παραίτηση του, είχε αναδειχθεί ήδη στην επoχή του δικτάτορα. Ήταν ο Γναίος Πομπήιος, νέος ικανός, πλούσιος και εξαιρετικά φιλόδοξος. Η άνοδος του οφειλόταν αποκλειστικά στην δράση του στα επαναστατικά χρόνια. Διακρίθηκε στο πλευρό του Σύλλα κατά τον εμφύλιο πόλεμο, μολονότι δεν του είχε δωθεί καμία εξουσία από το κράτος. Ύστερα από λαμπρές νίκες στην Ιταλία στάλθηκε στη Σικελία και στην Αφρική να αντιμετωπίσει τα υπολείμματα των δημοκρατικών δυνάμεων. Όταν επέστρεψε του δόθηκε η επωνυμία «Magnus» (Μέγας) και τιμήθηκε με το δικαίωμα να τελέσει θρίαμβο.

Ως το 70π.Χ. η εξωτερική κρίση που μάστιζε την Ρώμη είχε περάσει: η ειρήνη στην Ισπανία αποκαταστάθηκε και ο Μιθριδάτης είχε προωθηθεί σην Αρμενία. Η εξέγερση των δούλων στην Ιταλία με αρχηγό τον Σπάρτακο πνίγηκε και μόνο οι πειρατές εξακολουθούσαν να αψηφούν την εξουσία της Ρώμης. Οι καταστροφές που προκάλεσαν οι δούλοι είχαν πλήξει κυρίως του ιππείς, τους επιχειρηματίες και τους καπιταλιστές. Επιπλέον οι νόμοι του Σύλλα είχαν αποκλείσει την τάξη των ιππέων από τη συμμετοχή στη δημόσια ζωή, αφαιρώντας τους το δικαίωμα συμμετοχής στα ορκωτά δικαστήρια.

Ο Πομπήιος και ο Κράσσος, και οι δύο επικεφαλής νικηφόρων στρατιωτικών δυνάμεων, είχαν στρατοπεδεύσει έξω από τα τείχη της Ρώμης. Καθένας του ζητούσε να καταργηθούν οι νομοί του Σύλλα για προσωπικό του συμφέρον: απαιτούσαν να τελέσουν θρίαμβο και να έχουν το δικαίωμα να θέσουν υποψηφιότητα στις υπατικές εκλογές του 70π.Χ., χωρίς όμως προηγουμένως να μπουν στην πόλη και να παραιτηθούν από τις εκτελεστικές εξουσίες τους.

Η Σύγκλητος αντέδρασε σε αυτές τις απαιτήσεις, όχι γιατί ήταν παράνομες, αλλά γιατί οι συγκλητικοί φοβούνταν μήπως γίνουν και πάλι όργανα φιλόδοξων στρατιωτικών. Ο Πομπήιος και ο Κράσσος, παρά την αντιζηλία και την αμοιβαία δυσπιστία, συνειδητοποίησαν πως κανείς από τους δύο δεν μπορούσε μόνος του να νικήσει τη Σύγκλητο. Σκέφτηκαν πως αν ένωναν τις δυνάμεις τους και κατόρθωναν να εξασφαλίσουν την υποστήριξη των ιππέων και των δημοκρατικών, θα μπορούσαν να εξαναγκάσουν τη Σύγκλητο να υποχωρήσει και να συμμορφωθεί με τις επιθυμίες τους. Ο μοναδικός τρόπος όμως για να κερδίσουν αυτούς τους συμμάχους ήταν να θυσιάσουν το πολίτευμα του Σύλλα. Ο Πομπήιος και ο Κράσσος το 70π.Χ. έγιναν ύπατοι και όλοι σχεδόν οι νόμοι του Σύλλα καταργήθηκαν. Στη Ρώμη επικράτησε πάλι πολιτική αναρχία, όμοια με εκείνη, την οποία ο ίδιος είχε καταστείλει.

Οι δημοκρατικοί είχαν χρησιμοποιήσει τον Πομπήιο για να καταργήσει τους νόμους του Σύλλα, όμως ένιωθαν την απειλή μιας δεύτερης δικτατορίας: γιατί ποιος μπορούσε να προβλέψει τις κινήσεις του Πομπήιου; Δεν ήταν δυνατόν να ξεχάσουν πως είχε συντρίψει τις ελπίδες τους για νίκη στην Ισπανία (είχε νικήσει τον Σερτώριο, αρχηγό των δημοκρατικών εκεί) και πως τα νεανικά του χρόνια υπήρξε στενός συνεργάτης του Σύλλα. Ούτε η Σύγκλητος είχε εμπιστοσύνη στον Πομπήιο: την είχε ήδη προδώσει μια φορά και δεν φαινόταν πιθανό πως θα δεχόταν τώρα να γίνει όργανό τους.

Ο Πομπήιος είχε σταλεί στην Ανατολή ως αντικαταστάτης του Λούκουλου στον αγώνα εναντίον του Μιθριδάτη. Μπροστά στην επικείμενη επιστροφή του Πομπήιου οι δημοκρατικοί έκαναν πυρετώδεις προετοιμασίες για να γίνουν κύριοι της κατάστασης στη Ρώμη. Όργανο τους ήταν ο Κατιλίνας. Τα σχέδια των δημοκρατικών όμως απέτυχαν. Στη Ρώμη περίμεναν όλοι την επιστροφή του Πομπήιου και πίστευαν πως θα επιστρέψει ως δικτάτορας. Αλλά προς έκπληξη όλων, ο Πομπήιος μπήκε στη πόλη, στα τέλη τυ 62π.Χ. ως απλός πολίτης, χωρίς στρατό. Οι λόγοι είναι ασαφείς. Ήταν φιλόδοξος, τον δέσμευαν οι υποσχέσεις που είχε δώσει στους στρατιώτες του και ανυπομονούσε για την επικύρωση των διακανονισμών του στην Ανατολή. Πιθανόν να πίστευε πως το πολιτικό του κύρος ήταν ακαταμάχητο και πως οι άνδρες που θα απέλυε σε δεδομένη στιγμή σίγουρα θα τον υποστήριζαν.

Η εξέλιξη των γεγονότων όμως τον απογοήτευσε. Και οι δύο πολιτικές παρατάξεις της Ρώμης ήταν εχθρικές απέναντί του, και οι συγκλητικοί και οι δημοκρατικοί. Τέλεσε θρίαμβο, αλλά η επιτυχία του έφτασε ως εκεί. Στους παλαίμαχους στρατιώτες του δεν δόθηκε γη, οι προσωρινοί του διακανονισμοί στην Ανατολή δεν επικυρώθηκαν. Κατάλαβε πως δεν μπορούσε να αποφύγει νέες πολιτικές συμμαχίες και νέες παραχωρήσεις στους δημοκρατικούς και στους κύριους αντιπάλους του, τον Κράσσο και τον Καίσαρα.

Τριανδρία

Το 60π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Πομπήιος και ο Κράσσος συνήψαν συμφωνία τη γνωστή ως «Πρώτη Τριανδρία». Οι τρεις τους πέτυχαν να ψηφιστούν μέτρα που είχαν αποφασίσει από κοινού:

• Οι παλαίμαχοι στρατιώτες του Πομπήιου εγκαταστάθηκαν είτε σε δημόσιες γαίες στην Καμπανία, είτε σε εδάφη που αγοράστηκαν σε άλλες περιοχές της Ιταλίας με τα χρήματα που έφερε ο Πομπήιος από την Ανατολή
• Η λαϊκή συνέλευση επικύρωσε τις ενέργειες του Πομπήιου στην Ανατολή
• Για να εξευμενιστεί η τάξη των ιππέων χαρίστηκε στους δημοσιώνες το ένα τρίτο από τα χρέη τους
• Επιτράπηκε στον Κλόδιο, αρχηγό του ρωμαϊκού όχλου και σταθερό υποστηρικτή του Κράσσου, να ασκήσει δίωξη εναντίον του Κικέρωνα και να πετύχει τον εξορισμό του.

Εν τω μεταξύ ο Ιούλιος Καίσαρας σημείωνε σημαντικές νίκες στην περιοχή της Γαλατίας. Οι νίκες του του όμως προκάλεσαν ανησυχία στους παλιούς του εχθρούς, τη Σύγκλητο και τους οπαδούς του παραδοσιακού πολιτεύματος, και στους φίλους του, Πομπήιο και Κράσσο. Αν φίλοι και εχθροί και ενώνονταν ο κίνδυνος για τον Καίσαρα ήταν μεγάλος, αν προέκυπτε διαφωνία μεταξύ Πομπήιου και Κράσσου η Τριανδρία θα διαλυόταν. Το 57π.Χ. δόθηκαν έκτακτες εξουσίες στον Πομπήιο και η τριανδρία βρισκόταν στα πρόθυρα διάλυσης. Ο Κράσσος ήταν έτοιμος να έρθει σε συνεννοήσεις με τη Σύγκλητο.

Το 56 π.Χ. ο Καίσαρας πέτυχε μια συνάντηση των τριών στη Λούκα, πόλη της βόρειας Ιταλίας. Εκεί αποφασίστηκε οι Πομπήιος και Κράσσος να γίνουν ύπατοι το 55π.Χ. και να αναλάβουν μετά τη λήξη της θητείας του για πέντε χρόνια την διακυβέρνηση των επαρχιών Ισπανίας και Συρίας αντίστοιχα. Ο Καίσαρας θα παρέμενε διοικητής για πέντε χρόνια στην Γαλατία.

Πομπήιος και Καίσαρας

Ο Κράσσος μετά από αυτό εξαφανίστηκε από το πολιτικό προσκήνιο, γιατί μια πολεμική αναμέτρηση της Συρίας εναντίον των Πάρθων κατέληξε σε πανωλεθία και ο Κράσσος βρήκε το θάνατο ύστερα απο προδοσία. Αυτή η εξέλιξη περιέπλεξε τις σχέσεις Πομπηίου και Καίσαρα. Δυστυχής συγκυρία ήταν και ο θάνατος της κόρης του Καίσαρα και συζύγου του Πομπήιου, Ιουλίας. Ο θάνατος της διευκόλυνε τους εχθρούς του Καίσαρα να προσεταιρισθούν τον Πομπήιο. Προκλήθηκαν ταραχές και τελικά, όταν το 52π.Χ. τα πράγματα έφθασαν στο απροχώρητο και η διοίκηση της πόλης είχε περιέλθει σε χέρια «μπράβων» που παρουσιάζονταν ως πολιτικές παρατάξεις, η Σύγκλητος αναγκάστηκε να επικυρώσει την εκλογή του Πομπήιου ως μοναδικού υπάτου με τις εξουσίες δικτάτορα. Ο Πομπήιος έφερε τις δυνάμεις του στην πόλη και αποκατέστησε την τάξη.

Είχε γίνει όμως φανερό πως η τακτική του Πομπήιου δεν μπορούσε να αποκαταστήσει την ειρήνη στη Ρώμη και την Ιταλία. Όταν τερματίστηκαν οι επιχειρήσεις του Καίσαρα στην Γαλατία, το πρόβλημα των μελλοντικών σχέσεων ανάμεσα στους δύο ανταγωνιστές απέκτησε ιδιαίτερη οξύτητα. Ο ίδιος ο Καίσαρας δεν επιζητούσε ρήξη. Ήταν πρόθυμος να επιστρέψει στην Ρώμη και να συνεχίσει τους πολιτικούς του ελιγμούς χωρίς τη χρήση όπλων.

Και η Σύγκλητος περίμενε την επιστροφή του Καίσαρα με ανησυχία. Ένας ισχυρός Καίσαρας θα ήταν η καταστροφή της. Έτσι ζήτησε την βοήθεια του Πομπήιου. Ο Πομπήιος αποφάσισε την ρήξη με τον Καίσαρα τον Ιανουάριο του 49 π.Χ. Ο Πομπήιος όμως δεν διέθετε υπολογίσιμες στρατιωτικές δυνάμεις στην Ιταλία. Έτσι ο Καίσαρας πέρασε με ένα μικρό εκστρατευτικό σώμα τον Ρουβίκωνα, όριο της επαρχίας του, και βάδισε εναντίον της Ρώμης. Στον Πομπήιο δεν έμενε τίποτα άλλο παρά να εγκαταλείψει την Ιταλία.

Η αποφασιστική μάχη των δύο αντιπάλων δόθηκε στη Φάρσαλα στην Κεντρική Ελλάδα. Η ήττα του Πομπήιου ήταν συντριπτική. Ωστόσο διέθετε ακόμα στρατό στην Αφρική και υπολόγιζε στη στήριξη της Αιγύπτου, όπου ο βασιλιάς Πτολεμαίος ΙΔ΄ του ήταν υποχρεωμένος. Οι ελπίδες του όμως διαψεύστηκαν. Με εντολή του βασιλιά που φοβόταν ενδεχόμενες περιπλοκές δολοφονήθηκε ύστερα από προδοσία.

Ο θάνατος του Πομπήιου δεν σήμανε και το τέλος του πολέμου. Ο Καίσαρας ο οποίος τον ακολούθησε στη Αλεξάνδρεια, βρέθηκε αντιμέτωπος με μια σημαντική στρατιωτική δύναμη. Το 46π.Χ. δόθηκε μάχη στη Θάψο και το αποτέλεσμα έκρινε για ακόμη μια φορά η στρατιωτική ιδιοφυία του Καίσαρα.

Μια νέα προσπάθεια των γιων του Πομπήιου να σχηματίσουν στρατό στην Ισπανία υποχρέωσε τον Καίσαρα να δώσει το 45π.Χ. στη Μούνδα της Ισπανίας άλλη μία μάχη με τους οπαδούς του παλιού του αντιπάλου. Τότε νικήθηκαν και καταστράφηκαν ολοκληρωτικά οι τελευταίοι από τους άνδρες των συγκλητικών δυνάμεων που είχαν επιζήσει. Ο Καίσαρας έμεινε μόνος, χωρίς αντίπαλο, με μια νέα Σύγκλητο, τα μέλη της οποίας, διορισμένα από τον ίδιο, ήταν πειθήνια οργανά του και με ένα θαυμάσιο εκπαιδευμένο και απόλυτα αφοσιωμένο στρατό.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία