Ιδιοκτησία γυναικών

Μια γυναίκα που διέθετε ιδιοκτησία εξασφάλιζε ένα βαθμό ανεξαρτησίας αλλά και μια ιδιαίτερη θέση στην κοινωνία της Ευρώπης κατά την περίοδο της Αναγέννησης, ενώ ταυτόχρονα υπερέβαινε τους περιορισμούς του φύλου της. Αποτελούσε επίσης ένα είδος με μεγάλη ζήτηση στην αγορά νυφών. Οι άνδρες την αποδέχονταν ως ίση και σε ορισμένες κοινωνίες είχε και δικαίωμα πολιτικής εκπροσώπησης, ως αποτέλεσμα της κατοχής ιδικτησίας, ιδιαίτερα αν αποτελούσε στην ουσία της κεφαλή του νοικοκυριού. Σε ορισμένες αγροτικές κοινότητες οι γυναίκες αυτές απολάμβαναν του ίδιου κύρους με τους άνδρες. Σε ορισμένα κονοβούλια της Ευρώπης μπορούσαν να συμμετάσχουν ως ισότιμα μέλη.

Τα παραπάνω δεν αποτελούν έκπληξη αν λάβουμε υπόψη ότι στις περισσότερες χώρες με εξαίρεση τη Γαλλία όπου αποκλείονταν από τον Σάλικο Νόμο, οι τίτλοι ευγενείας μπορούσαν να κληροδοτηθούν και μέσω των γυναικών και συχνά ανέβαιναν αυτοδικαίως στο θρόνο. Στην πράξη, όμως, η ποικιλότητα των νομικών συστημάτων της Ευρώπης, αλλά και οι διαφορές μεταξύ του εκκλησιαστικού και του κοσμικού δικαίου παρήγαν σημανικές διαφοροποιήσεις στη σχέση γυναικών και ιδιοκτησίας.

Η ιδιοκτησία προσδιόριζε τις πιθανότητες γαμήλιας αποκατάστασης και μια νεαρή γυναίκα με ικανοποιητική προίκα μπορούσε να εξασφαλίσει έναν σύζυγο. Στο χώρο των κατώτερων στρωμάτων η προίκα της συζύγου δεν αποτελούσε σημαντική συνεισφορά σε ένα γάμο, ένα μικρό χρηματικό ποσό, ίσως ή στις αγροτικές περιοχές, κάποιο οικόσιτο ζώο. Η ύπαρξη ιδιοκτησίας, επομένως, ήταν ζωτικής σημασίας.

Στο φτωχό γαλλικό χωριό Sennely en Sologne το 1700 ο ιερέας παραπονιόταν πως οι νεότεροι ενορίτες «συνάπτουν γάμους με κίνητρο μάλλον το οικονομικό συμφέρον, οι περισσότεροι, όταν αναζητούν σύζυγο, ενδιαφέρονται περισσότερο για τον αριθμό των προβάτων που διαθέτει ως προίκα». Η μεταβίβαση ιδιοκτησίας μέσω της προικοδότησης ήταν ζωτικής σημασίας στο χώρο των πλουσιότερων τάξεων και ρυθμιζόταν μέσω ενός σύνθετου πλέγματος διακανονισμών, που εξασφάλιζαν την ορθή διάθεσή της. Οι γυναίκες, ως συνέπεια αυτού, εξελίχθηκαν σε ζωτικό κρίκο μιας διαδικασίας σύμπηξης πολιτικών και οικονομικών συμμαχιών μεταξύ οικογενειών, όπως στην Brescia, όπου η προίκα αποτελούσε στοιχείο της στρατηγικής συσσώρευσης περιουσιακών στοιχείων από τα μέλη των ελίτ.

Η κατοχή περιουσίας από τις γυναίκες δεν συνεπαγόταν αυτομάτως και τον έλεγχό της από αυτές. Στην Αγγλία ο έλεγχος της περουσίας της γυναίκας περνούσε στα χέρια του συζύγου και το εθιμικό δίκαιο υπαγόρευσε τη μεταβίβαση της περιουσίας στον πρωτότοκο γιο. Αυτοί οι κανόνες σαφώς διαμόρφωναν το τοπίο στο χώρο των ελίτ, οι οποίες και κατείχαν το μεγαλύτερο μέρος της έγγειας ιδιοκτησίας. Σε ό,τι αφορούσε όμως τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού, που δεν διέθετε μεγάλη έγγεια ιδικτησία και δεν υπόκεινταν στους αυστηρούς κανόνες που προσδιόριζαν τη μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων στους κόλπους των ελίτ, το νομικό σύστημα λειτουργούσε μάλλον με βάση την κοινή λογική και οι εργαζόμενες γυναίκες ήταν σε θέση να επιτύχουν ένα εντυπωσιακό βαθμό ίσης μεταχείρισης κατά τη διανομή της περιουσίας.

Η επισφαλής θέση των γυναικών σε ζητήματα μεταβίβασης της οικογενειακής περιουσίας επηρέαζε και τη δυνατότητα τους σύναψης δεύτερου γάμου ύστερα από χηρεία. Η περιουσία της πεθαμένης συζύγου περνούσε στον έλεγχο του άνδρα της, γεγονός που του εξασφάλιζε τα μέσα αναζήτησης νέας συζύγου για τη φροντίδα του οίκου του. Τυχερές ήταν οι χήρες που διατηρούσαν την περιουσία τους ύστερα από ένα γάμο και επιπλέον δεν είχα παιδιά. Γι΄αυτές ένας δεύτερος γάμος ήταν εύκολος.

Η πλειοψηφία όμως των χηρών, δεν βρισκόταν σε αυτή τη θέση και έτσι παρέμεναν άγαμες. Στο Coventry το 1523 υπήρχαν εννεαπλάσιες χήρες από χήρους στα καταγεγραμμένα νοικοκυριά της πόλης. Σε όλη την ευρωπαϊκή ύπαιθρο οι χήρες αποτελούσαν ένα σημαντικό ποσοστό του συνολικού πληθυσμού. Δεν ήταν, όμως, απαραιτήτως φτωχές ή άεργες. Χωρίς κάποιον άνδρα να κερδίζει τα προς το ζην, αγωνίζονταν στηριζόμενες στις δικές τους δυνάμεις. Στα χωριά Zamora στην Ισπανία τη δεκαετία του 1560 υπήρχαν πολλές χήρες που έστελναν τα παιδιά τους να εργαστούν. Μια χήρα είχε δύο γιους και είπες πως: «τους είχε κοντά της για κάποια διαστήματα, ενώ άλλοτε έλειπαν δουλεύοντας για να ζήσουν, καθώς δεν είχαν περιουσία».

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, Henry Kamen