Ημερολόγια

Το πλέον διακριτό σημάδι εγγράμματου ατομισμού ήταν το προσωπικό ημερολόγιο. Υπάρχουν κάποιες μεσαιωνικές πρόδρομες μορφές του, όπως τα λογιστικά αρχεία ή τα αγροτικά ημερολόγια, στα οποία υπήρχαν κάποιες φορές και εμβόλιμες προσωπικές αναφορές. Τον 16ο αιώνα πια, πολλοί καθολικοί ιερείς ωθούμενοι αναμφίβολα από την εκ των άνω οδηγία τήρησης εκκλησιαστικών αρχείων, δράττονταν της ευκαιρίας για να εισάγουν και ημερολογιακές αναφορές.

Την περίοδο της Μεταρρύθμισης πρωτεύον κίνητρο για τη συγγραφή ημερολογίων ήταν οι θρησκευτικές ανησυχίες: Ο Ignatius Loyola κρατούσε θρησκευτικό ημερολόγιο. Ο John Evelyn αναφέρεται στο «ανεκτίμητο όφελος της καθημερινής ενασχόλησης, παρόμοια της ενημέρωσης βιβλίων από έναν έμπορο» και κατέγραφε λεπτομερώς τα κηρύγματα στα οποία συμμετείχε. Η πληθώρα ημερολογίων των πουριτανών λαϊκών και κληρικών μαρτυρά τη σημασία που αποδιδόταν στις προσωπικές θρησκευτικές αγωνίες. Τα περισσότερα, όμως, ημερολόγια κάλυπταν μικρά χρονικά διαστήματα, δεν ενημερώνονταν συνεχώς και μπορούν να ομαδοποιηθούν μαζί με άλλες πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις, όπως τα απομνημονεύματα και οι αυτοβιογραφίες, που έκαναν την εμφάνισή τους την ίδια περίοδο.

Τα πιο γνωστά ημερολόγια προέρχονταν από εγγράμματους άνδρες των ελίτ, και κυρίως από τη βόρεια Ευρώπη, όπου η εγγραμματοσύνη φαίνεται πως ήταν υψηλότερη και η εξατομίκευση της θρησκευτικότητας των λαϊκών πιο προχωρημένη. Οι πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις του είδους δεν περιορίζονταν ούτε στους άνδρες, ούτε στη βόρεια Ευρώπη ούτε και θεματικά στα ζητήματα της θρησκευτικότητας. Και οι γυναίκες κρατούσαν ημερολόγια από τον 17ο αιώνα. Στην περιοχή της Μεσογείου η έντονη θρησκευτικότητα παρήγε εντυπωσιακά απομνημονεύματα όπως (όπως ο βίος της Teresa της Avila). Το λογοτεχνικό, όμως, αυτό είδος της ημερολογιακής καταγραφής προσομοιάζει με αυτό της αυτοβιογραφίας, που μας παρέχει αυτομάτως σημαντικές εξαιρέσεις στον κανόνα της πρωταρχικής έμφασης σε ζητήματα θρησκευτικότητας.

Επιπλέον, το λογοτεχνικό αυτό είδος των αποκλειστικά ημερολογιακών αναφορών διευρύνθηκε σε αυτό της δημοσιοποιημένης αυτοβιογραφίας και των απομνημονευμάτων, στα οποία ο συγγραφέας χρησιμοποιούσε τη δική του ζωή ως βάση για την αφήγηση των εμπειριών του και της επαφής του με σημαντικά πρόσωπα. Παρ΄όλο που αυτού του είδους τα κείμενα ρίχνουν φως στην προσωπικότητα του συγγραφέα, φωτίζουν ακόμη περισσότερο την κοινωνία της εποχής. Τα κίνητρά τους ήταν συνήθως παρόμοια με αυτών των δημόσιων προσώπων της σημερινής εποχής: μια επιθυμία αποκατάσταση της «ιστορικής αλήθειας» και αναδρομικής αιτιολόγησης των πράξεων τους. Οι Γάλλοι ευγενείς του 17ου αιώνα συχνά κατέγραφαν τις σκέψεις τους στο χαρτί και πιθανώς επέτρεπαν στους εαυτούς τους να αμφισβητούν πράγματα που η κοινωνία τους θεωρούσε δεδομένα.

Πολλοί πληβείοι σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενοριακοί ιερείς έως και τεχνίτες, κρατούσαν μικρά ημερολόγια. Η μορφή αυτών των κειμένων είναι σε πρώτη ματιά πολύ προσωπική, καθώς η καταγραφή προσωπικών σκέψων στο χαρτί αποτελούσε σαφή έκφραση προσωπικών προτιμήσεων, και το θέμα των ημερολογίων πάντα αντανακλούσε την προσωπική οπτική του συγγραφέα τους. Υπήρχαν, όμως, πολλοί λόγοι για τους οποίους κάποιος θα μπορούσε να αμφιβάλει για το κατά πόσο αποτελούν πρωτοπόρες εκφράσεις ατομισμού. Έχει επισημανθεί πως «ίσως το πλέον εντυπωσιακό στοιχείο των πρώιμων νεότερων αυτοβιογραφικών κειμένων ατόμων κάθε κοινωνικής τάξης είναι η διαρκής εστίαση στο εξωτερικό περιβάλλον».

Με σπάνιες εξαιρέσεις η αυτοβιογραφία δομούνταν στη βάση του περιβάλλοντος της οποίας ήταν προϊόν. Παρ΄όλο που συχνές ήταν οι αναφορές σε προσωπικές στενοχώριες και σε δημόσιες διενέξεις, σπάνια υπήρχε το στοιχείο της ενδοσκόπησης. Ο συγγραφέας πιθανώς επιθυμούσε μια διέξοδο από τις προσωπικές τους εμπειρίες, γενικά, όμως, άξονας αναφοράς ήταν η καθημερινή εμπειρία και όχι η εσωτερική του ζωή. Ακόμα και οι θρησκευόμενοι και μυστικιστές συγγραφείς εστίαζαν λιγότερο στην προσωπική τους εμπειρία και περισσότερο στη συλλογική εμπειρία προς την οποία απέβλεπαν στο μέλλον.

Οι προσωπικές ημερολογιακές σημειώσεις της πρώιμης νεότερης περιόδου συχνά εξερευνούσαν την ιδιωτική σφαίρα αλλά διέφεραν από τη μεταβιομηχανική αυτοβιογραφία κατά τρεις κυρίως τρόπους. Εστίαζαν λιγότερο στα συναισθήματα και στον εσωτερικό κόσμο, δεν αποκάλυπταν μια συνείδηση των εξωτερικών πιέσεων του κόσμου της ηθικοποιημένης εργασίας και σπάνια εστίαζαν στα ευρύτερα κοινωνικά προβλήματα. Οι πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις έχουν χρησιμοποιηθεί ως ανεκτίμητες πηγές πληροφοριών για κάθε επί μέρους πεδίο κοινωνικής ιστορίας, από την οικογενειακή ζωή έως τις περιγραφές της πανώλης. Παραμένουν πολύτιμα εργαλεία διερεύνησης της αναδυόμενης ατομικότητας και του εσωτερικού κόσμου των ανθρώπων της προβιομηχανικής Ευρώπης.

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία