Διέξοδος γυναικών

Οι γυναίκες στην παραδοσιακή κοινωνία ζούσαν υπό περιορισμό, μεταφορικά και κυριολεκτικά: ως άγαμες ήταν μονίμως υπό την επίβλεψη κάποιου, και όταν παντρεύονταν, σπάνια η ζωή τους βελτιωνόταν. Παρ’ όλο που ο εγκλεισμός των γυναικών ήταν κυρίως πρακτική των ανώτερων τάξεων, οι γυναίκες κάθε κοινωνικής τάξης εκμεταλλεύονταν κάθε ευκαιρία για να τον παρακάμψουν και η συμμετοχή των νέων γυναικών ήταν μία από τις απολαύσεις των δημοσίων εορτασμών στο χώρο της Μεσογείου. Ίσως η πλέον σημαντική διέξοδος για τις γυναίκες ήταν η θρησκεία: οι γυναίκες πήγαιναν στην εκκλησία σε αναζήτηση συντροφιάς. Οι γυναίκες αποτελούσαν ουσιαστικά την ψυχή του ενοριακού εκκλησιάσματος, της ενοριακής αργάνωσης και των θρησκευτικών εκδηλώσεων.

Η εκπαίδευση ήταν πλέον σημανιτική διέξοδος για τις γυναίκες, στην οποία, όμως, πρόσβαση σπάνια έιχαν γυναίκες εκτός της τάξης των ευγενών. Το πρώτο ιδιωτικό σχολείο για νέες που ιδρύθηκε στη Γαλλία ήταν το κολλέγιο του Saint-Cyr από τη Madame de Maintenon το 1686 για τις νεαρές κόρες της αριστοκρατίας. Την ίδια περίοδο στην Αγγλία, ιδρύθηκαν τα πρώτα σχολεία γενικής μόρφωσης για τις κόρες των ευγενών.

Η πλειονότητα των έφηβων κοριτσιών έπαιρναν μαθήματα από οικοδιδάσκαλο, ή, στις καθολικές χώρες στα σχολεία των μονών. Το γνωστικό περιεχόμενο της εκπαίδευσης τους ήταν συνήθως περιορισμένο και στόχευε στην προπαρασκευή των νεαρών κυριών για τα μελλοντικά κοινωνικά τους καθήκοντα.

Όπως οι άνδρες έτσι και οι γυναίκες είχαν μεγάλα περιθώρια ελευθερίας μετανάστευσης. Η Αμερική ήταν ένα σημαντικό παράδειγμα. Από τα άτομα ισπανικής καταγωγής που καταγράφηκαν επίσημα ως μετανάστες στο Νέο Κόσμο από τη Σεβίλη, οι γυναίκες δεν αποτελούσαν παρά το 5% πριν από το 1519, αλλά τη δεκαετία του 1550 το ποσοστό αυτό είχε αυξηθεί στο 16% και σε αυτήν του 1560 σε 28%.

Οι περισσότερες γυναίκες που μετανάστευαν από την Ευρώπη στην Αμερική ήταν άγαμες. Στις νέες κτήσεις έχτισαν το δικό τους μέλλον, πολεμώντας, όταν αυτό ήταν απαραίτητο, πλάι στους άνδρες. Οι γυναίκες που μετανάστευσαν στις αγγλικές αποικίες της Αμερικής εισήλθαν σε μια διαφορετική κοινωνία, η λειτουργία της οποίας ρυθμιζόταν αυστηρά από το εθιμικό ιδεολογικό φόρτο της γηραιάς ηπείρου, αλλά πάλι η εμπειρία αυτή ήταν θετική. Είχαν περισσότερες πιθανότητες εύρεσης γαμήλιου συντρόφου και μεγαλύτερες ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου αλλά και αντιμετώπιζαν μια λιγότερο απροκάλυπτη ανδρική αλαζονεία.

Μερικές γυναίκες από τον χώρο των ελτι δραστηριοποιούνταν στη δημόσια ζωή και στη σφαίρα της πολιτικής, η οποία και τους παρείχε μια διέξοδο, συνήθως αποκλειστικό προνόμιο των ανδρών. Στα ανώτατα στρώματα της κοινωνίας ο ρόλος του είχε σαφώς μητριαρχικές διαστάσεις. Ακόμα και σε αυστηρά παραδοσιακές κοινωνίες οι δεσμοί συγγένειας και η μητριαρχία επέτρεπαν στις γυναίκες να υπαγορεύουν τις οικογενειακές επιλογές, ακόμα και στο επίπεδο των αγροτικών κοινοτήτων. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα ηγούνταν και πολεμικών εκστρατειών όπως συνέβη και με την Πριγκίπισσα του Condé στη συνωμοσία της Σφενδόνης τη δεκαετία του 1650.

Η καταγωγή, η κοινωνική θέση και οι δεσμοί συγγένειας επέτρεψαν στις γυναίκες της αριστοκρατίας να παίξουν πολύ σημαντικότερο ρόλο στην πολιτική σφαίρα της μεσαιωνικής περιόδου από ό,τι είναι γενικά παραδεκτό. Ο αριθμός των γυναικών αυτών ήταν τεράστιος. Ο μεγάλος αριθμός αρχηγών κρατών που ήταν γυναίκες με κανένα τρόπο δεν απεκδύονταν το φύλο τους. Είναι γεγονός πως ο ρόλος και η λειτουργία τους ήταν ουσιαστικά ανδρική, καθώς το στέμμα ήταν επενδυμένο με ανδρικούς συμβολισμούς.

Η άσκηση της εξουσίας από γυναίκες ήταν ευρέως αποδεκτή σε κάθε επίπεδο στην πρώιμη νεότερη Ευρώπη. Δεν υπήρχε μια διαρκής ανδρική κυριαρχία. Το λεξιλόγιο της πολιτικής ήταν συνθως ανδρικό, καθώς η γλώσσα ήταν έμφυλη. Κάθε πολιτική εξουσιαστική δομή ήταν πατριαρχική. Η γυναικεία εξουσία, όμως, ήταν σεβαστή όπου ασκούνταν όπως φαίνεται από την προσωπολατρεία της Ελισάβετ της Αγγλίας, και της Ισαβέλλας της Καστίλης.

Το μόνο δυτικοευρωπαϊκό κράτος που σθεναρά υιοθετούσε τις αρχές της ανδρικής δυναστικής πρωτοκαθεδρίας (τον αποκαλούμενο Σάλικο Νόμο, ο οποίος θεωρείται συνώνυμος με τη διαδοχή κατ’ αρρενογονία) ήταν η Γαλλία, όπου, κατά γενική ειρωνεία, οι γυναίκες κυριαρχούσαν στο πολιτικό σκηνικό κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου 1558-1651. Τα προβήματα που συνεπαγόταν η γυναικεία κοσμική εξουσία εκπορεύονταν λιγότερο από το φύλο του ηγεμόνα και περισσότερο από έμμεσα ζητήματα όπως αυτό της κληρονομικής διαδοχής.

Το ανοιχτό ζήτημα της διαδοχής, και επομένως και της πολιτικής σταθερότητας του κράτους, αποτελούσαν μόνιμη πηγή προβλημάτων στην άσκηση της εξουσίας από τη Μαρίας της Σκωτίας, την Ελισάβετ της Αγγλίας και τη Αικατερική των Μεδίκων. Η αδυναμία της Ισαβέλλας της Καστίλης να γεννήσει διάδοχο είχς ως αποτέλσμα το πέρασμα του ελέγχου της χώρας σε μια ξένη δυναστεία, αυτή των Αψβούργων. Υπήρχαν γυναίκες ηγεμόνες που απέτυχαν ως βασιλείς, αλλά φαίνεται αυτό ήταν λιγότερο αποτέλεσμα του φύλου τους και περισσότερο συνέπεια των δικών τους ιδιαίτερων αντιλήψεων και επιλογών.

Οι γυναίκες, όμως, είχαν ένα σημαντικό πολιτισμικό ρόλο, οι εκφάνσεις του οποίου προσδιορίζονταν πάντα από την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκαν. Είτε προσωπικά οι ίδιες είτε μέσω των συζύγων τους, οι γυνίκες της Γαλλίας το 16ου αιώνα συμμετείχαν ενεργά στη διάχυση των καλβινιστικών ιδεών ιδιαίτερα μέσα στους κόλπους της τάξης εμπόρων και των επαγγελματιών. Ο πολιτισμικός τους ρόλος συνίστατο στη σημαντικότερη συμβολή των μορφωμένων γυναικών της Ευρώπης. Από τα φιλολογικά σαλόνια του Παρισιού του 17ου αιώνα πρώτο υπήρξε αυτό της Μαρκησίας de Rambouillet, το οποίο επισκέπτονταν οι πλέον διακεκριμένοι άνδρες της εποχής: «Δίδασκε το καλό γούστο σε όλους τους συγχρόνους της», αναφέρει σχόλιο της εποχής. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε και στην πρώτη περίοδο της δυναστείας των Βουρβόνων.

Εκτός του δημόσιου ρόλου τους οι γυναίκες άφησαν το δικό τους ίχνος, πολύτιμο για τις επόμενες γενιές, καταφεύγοντας στον ιδιωτικό κόσμο των ημερολογίων. Στην Αγγλία σώζονται ημερολόγια από τον 17ο αιώνα, που οι γυναίκες συγγραφείς προέρχονταν αποκλειστικά από τον χώρο των ελίτ. Ίσως η πλέον αξιοσημείωτη περίπτωση είναι αυτή της Λαίδης Margaret Hoby του Yorkshire, που στην περίοδο 1599-1605 συνέγραψε το πρώτο σωζόμενο γυναικείο ημερολόγιο στην αγγλική. Οι αναφορές της σκιαγραφούν τη ζωή της ως ευγενούς της υπαίθρου, ενώ ταυτόχρονα απουσιάζει κάθε αναφορά στο σύζυγό της.

Οι περισσότερες γυναίκες, αντίθετα, αναφέρονται εκτενώς στα ημερολόγια τους στην εξάρηση από τους άνδρες του οίκου τους, είτε πρόκειται για τον πατέρα ή το σύζυγό τους. Κάποιες κατάφεραν να γράψουν κυρίως για τον εαυτό τους. Η πρώτη σωζόμενη γυνακεία αυτοβιογραφία στην αγγλική γλώσσα είναι αυτή της Λαίδης Grace Mildmay, που γράφτηκε το 1619.

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, Henry Kamen