Οι Κυκλάδες (35.000.000π.Χ.-…)

Στην καρδιά του γαλάζιου του Αιγαίου, της θάλασσας που έχει δεθεί άρρηκτα με την πορεία του ελληνικού έθνους βρίσκονται οι Κυκλάδες. Πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια στον χώρο αυτό απλωνόταν μια μεγάλη στεριά που καταποντίστηκε. Οι επιστήμεονες της έδωσαν το όνομα Αιγηίς.

Οι Κυκλάδες (35.000.000π.Χ.-...)
Οι Κυκλάδες

Οι Κυκλάδες αλλάζουν μορφή

Ήταν πριν 35.000.000 χρόνια όταν σε μια κοσμογονική γεωλογική αναστάτωση, οι Δυτικές από τις Κυκλάδες αναδύθηκαν από τα βάθη της θάλασσας: Κέα, Κύθνος Σέριφος, Σίφνος και ενωμένες η Κίμωλος με τη Μήλο. Στα επόμενα λίγα εκατομμύρια χρόνια, αναδύθηκαν από το βυθό και τα υπόλοιπα νησιά του συμπλέγματος. Η γεωλογική κοσμογονία δεν σταμάτησε εκεί.

Ο βυθός συνέχισε να ανεβαίνει, ώσπου σε γεωλογικά σύντομο χρόνο, η γη της Αιγηίδας ήταν πραγματικότητα: μια απέραντη στεριά που άρχιζε από τα δυτικά των σημερινών ιονίων Νήσων και απλωνόταν ενωμένη με τη σημερινή Μικρά Ασία. Έφτανε ως τα νότια της σημερινής Κρήτης.

Πριν 26.000.000 χρόνια, στην νότια περιοχή της Αιγηίδας, δημιουργήθηκε το πρώτο ρήγμα και το μάγμα που βρίσκεται στα σωθικά της Γης, ξεχύθηκε ασυγκράτητο στην ατμόσφαιρα. Γεννήθηκε το ηφαίστειο της Σαντορίνης. Η φοβερή του έκρηξη τάραξε τη γη συθέμελα. Συνέχισε να βρυχάται για 13.000.000 χρόνια. Πριν από 5.000.000 χρόνια η θάλασσα βρήκε δίοδο ανάμεσα στην Κρήτη και τη Ρόδο και όρμησε βόρεια και δυτικά. Το νερό έφτασε μέχρι τη Μακεδονία ενώ μια στενή λωρίδα ένωνε τη Θράκη με τη Σαντορίνη.

3.000.000 χρόνια διήρκεσε η προέλαση της θάλασσας, ενώ λίμνες ξεπηδούσαν στη γη. Στα 4000.000 χρόνια πριν από σήμερα, η στάθμη της θάλασσας έπεσε στα 200 μ. κάτω από τη σημερινή και το Αιγαίο έμοιαζε σαν μεγάλη λίμνη. Ηφαίστεια ξεπήδησαν από τη Νότια Ιταλία ως τη Μικρά Ασία: Αίγινα, Μέθανα, Μήλος, Πόρος, Πολύαιγο, Φολέγανδρος, Σαντορίνη, Νίσυρος, Κως σχημάτισαν το ηφαιστειακό τόξο, που απλώνεται στην άκρη της βυθισμένης στεριάς.

Η «δυτική παράταξη» των Κυκλάδων χώρισε πάλι. Πλάι της είχε ξεφυτρώσει ένα τεράστιο νησί που ξεκινούσε από τα βόρεια της σημερινής Άνδρου και απλωνόταν ως τα νότια της Ίου, έπιανε τη Φολέγανδρο δυτικά και κάλυπτε την Αμοργό ανατολικά. Ένας στενός πορθμός το χώριζε από τη Σαντορίνη που είχε υπερδιπλάσια έκταση από τη σημερινή. Πάνω στο νησί περπατούσαν νάνοι ελέφαντες.

Πρέπει να ήταν πριν από 10.000 χρόνια όταν οι Κυκλάδες πήραν τη σημερινή τους μορφή. Όχι οριστικά. Πριν από 3.500 χρόνια, το 1450π.Χ. το ηφαίστειο της Σαντορίνης την τίναξε στον αέρα.

Ιστορία των Κυκλάδων

Από τα πανάρχαια χρόνια τα νησιά αυτά αποτελούσαν τη γέφυρα ή τους ενδιάμεσους σταθμούς που συνδέουν την Ελλάδα με τις απέναντι ακτές του Αιγαίου, όπου για αιώνες άνθησε ο ελληνισμός. Έτσι όπως είναι σκορπισμένα στο πέλαγος, μοιάζουν να να σχηματίζουν κύκλο γύρω από τη Δήλο.

Σπουδαίος είναι ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε στις Κυκλάδες, όπως μαρτυρούν τα αναρίθμητα αρχαιολογικά ευρήματα, τα μαρμάρινα ειδώλια, τα κοσμήματα, οι τοιχογραφίες, τα αρχιτεκτονικά λείψανα πόλεων και οχυρών.

Τα νησιά κατοικήθηκαν από Κάρες, Πελασγούς, Φοίνικες, Ίωνες και Δωριείς. Στους ιστορικούς χρόνους συγκρότησαν Αμφικτιονία με έδρα τη Δήλο. Με το τέλος των περσικών πολέμων έγιναν σύμμαχοι του ναυτικού κράτους των Αθηναίων. Τους Αθηναίους ακολούθησαν οι Λακεδαίμονες, οι Μακεδόνες, οι Ρωμαίοι.

Με τη διαίρεση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, σε ανατολική και δυτική, οι Κυκλάδες περιήλθαν στη διοικητική ευθύνη της Κωνσταντινούπολης. Στις αρχές του 9ου αιώνα τις κατέλαβαν οι Σαρακηνοί, αλλά απελευθερώθηκαν σχετικά γρήγορα με τη νικηφόρα προέλαση του στρατηγού Ωορύφα του Παλαιού.

Έπαιξαν σπουδαίο ρόλο στη διαμόρφωση της εκκλησιαστικής ιστορίας και της θρησκευτικής λατρείας. Στην Παναγία της Τήνου, στην Εκατονταπυλιανή της Πάρου, στη Χοζοβιώτισσα της Αμοργού συρρέουν τον Δεκαπενταύγουστο χιλιάδες προσκυνητές. όμως οι Κυκλαδίτες συμμετείχαν κα στις μεγάλες έριδες της Ορθοδοξίας. στους εμφυλίους πολέμους που διεξήχθησαν μεταξύ βυζαντινών αυτοκρατόρων. Ηγεμόνας τους ήταν ο Στέφανος, όταν το 772 έβαλε πανιά, μαζί με τον Αγαλλιανό, για να εκθρονίσει τον εικονομάχο αυτοκράτορα Λέοντα Γ’ Ίσαυρο, εγχείρημα παράτολμο που απέτυχε.

Με έδρα τη Νάξο ο Μάρκος Σανούδος δημιούργησε το Δουκάτο του Αιγαίου μετά την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους. Οι Οθωμανοί κατέλυσαν το Δουκάτο επί Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή. Ορθόδοξοι και καθολικοί εξακολουθούν μέχρι σήμερα να ζουν αρμονικά, να συνεργάζονται, να δίνουν ένα δικό τους χρώμα στα Κυκλαδονήσια.

Το καθένα από τα νησιά του συμπλέγματος, που πρωτεύουσα του είναι η Ερμούπολη Σύρου, έχει δικό του χαρακτήρα κα τις δικές του ομορφιές. Η χαρακτηριστική αιγαιοπελαγίτικη αρχιτεκτονική βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με το τοπίο

Σύρος, η αρχόντισσα των Κυκλάδων

Περίπου στη μέση των Κυκλάδων δεσπόζει η Σύρος ή Σύρα. Περιβάλλεται από τα νησιά Τήνος βορειοανατολικά, Δήλος και Μύκονος ανατολικά, Πάρος και Νάξος νοτιοδυτικά, Σίφνος και Σέριφος νοτιοανατολικά, Κύθνος και Κέα βορειοδυτικά. Βραχώδης, μάλλον άγονη, ημιορεινή, η άλλοτε αρχόντισσα των νησιών διατηρεί το παλιό της χρώμα.

Σύρος, η αρχόντισσα των Κυκλάδων
Η Ερμούπολη και η άνω Σύρος περί τα μέσα του 19ου αιώνα. Χαλκογραφία της εποχής

Το πέρασμα από τη Νεολιθική εποχή στην πρώιμη Εποχή του Χαλκού αποτυπώνεται στην περιοχή της Χαλανδριανής βορειοανατολικά του νησιού. Είναι τα χρόνια 3200 – 2500π.Χ. (τέλος Νεολιθικής και πρώιμη Πρωτοκυκλαδική περίοδος). Πάνω από πεντακόσιοι τάφοι έχουν ανακαλυφθεί. Είναι κιβωτιόσχημοι ή κυκλικοί.

Η συνέχεια της κατοίκησης ανήκει στην δεύτερη φάση της Πρωτοκυκλαδικής περιόδου σε αυτό που ονομάστηκε «πολιτισμός Κέρου-Σύρου». Βρέθηκαν κοσμηματοθήκες, αγγεία και σκεύη καθημερινής χρήσης. Μικρά ζωόμορφα αγγεία και σχηματικά ειδώλια γυναικείας θεότητας της βλάστησης αφθονούν.

Κι εδώ, όπως και αλλού, γύρω στο 2500π.Χ., κάποιος εξωτερικός κίνδυνος ανάγκασε τους κατοίκους να αποσυρθούν στο ύψωμα, σε οχυρωμένο οικισμό. Παντού είναι φανερά τα σημάδια από την κυκλαδική θαλασσοκρατορία που υποχώρησε στα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ., καθώς αναπτυσσόταν η μινωική Κρήτη.

Πιθανολογείται ότι οι πρώτοι «γνωστοί» κάτοικοι ήταν οι Φοίνικες. Οι βέβαιοι πάντως είναι οι Ίωνες που κατείχαν το νησί από τον 6ο αιώνα π.Χ. Στους επόμενους αιώνες η Σύρος ακολούθησε την τύχη των Κυκλάδων: υποταγή στους Πέρσες το 490π.Χ., απελευθέρωση μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480π.Χ., ένταξη στην Αθηναϊκή Συμμαχία, πέρασμα στην επιρροή των Μακεδόνων και στη συνέχεια των Πτολεμαίων και υποταγή στη Ρώμη. Από τον 3ο αιώνα μ.Χ. η Σύρος έπεσε σε παρακμή και αφάνεια, χωρίς αυτό να εμποδίζει τους πειρατές να την λεηλατήσουν.

Την εποχή που περιήλθε στο Δουκάτο του Αιγαίου άρχισε να σχηματίζεται η Άνω Σύρος (1207 και μετά). Στα 1537 έπεσε και η Σύρος στα χέρια του Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα. Κατά τη διάρκεια τουρκοκρατίας μια επιδημία πανώλης γονάτισε τη Σύρο, στα 1728, κάνοντας τους κατοίκους να σκορπιστούν σε άλλα νησιά.

Από τα τέλη του 18ου αιώνα η Σύρος άρχισε και πάλι να αναπτύσσεται. Η ναυτιλία και το εμπόριο αναζωογόνησαν. Στις παραμονές της Επανάστασης του 1821 η οικονομική κατάσταση της Σύρου ήταν αρκετά ανθηρή. Και στη διάρκεια της Επανάστασης έγινε τόπος προσφυγιάς κατοίκων από άλλα νησιά που έφευγα οι κάτοικοι τους για να γλιτώσουν τα τουρκικά αντίποινα. Πρόσφυγες από την Κάσο, τη Χίο και τα Ψαρά αλλά και από αλλού εγκαταστάθηκαν στη Σύρο και με τον καιρό έχτισαν την Κάτω Νέα Σύρο: δημιούργησαν την Ερμούπολη.

Στα 1823, τοπική συνέλευση αποφάσισε τη διοικητική ένταξη της Σύρου στο ελληνικό κράτος που τότε γεννιόταν. Η Ερμούπολη επιβλήθηκε στην Άνω Σύρο και η επιρροή των καθολικών υποχώρησε. Στα 1845, ιδρύθηκε υποκατάστημα της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος. Στα 1856, η πρώτη ναυτιλιακή εταιρεία, η «Ελληνική Ατμοπλοΐα», ήταν γεγονός. Η Ερμούπολη εξελίχθηκε σε πρώτο λιμάνι της χώρας, πριν αναπτυχθεί ο Πειραιάς. Ναυπηγεία, βυρσοδεψεία, υφαντουργεία, νηματουργεία έδωσαν τεράστια ώθηση σε ολόκληρο το νησί. Στα 1862, ο λαός πρωτοστατούσε στον αντιμοναρχικό αγώνα. Στη στροφή του 19ου αιώνα προς τον 20ο αιώνα τα πράγματα άλλαξαν, καθώς η ανάπτυξη του Πειραιά λειτουργούσε ανταγωνιστικά και σε βάρος της Σύρου.

Σύρος και Όθων

Στις αρχές του 1862, κάποιες επιστολές «ανατρεπτικού περιεχομένου» έπεσαν στα χέρια ανθρώπων του βασιλιά Όθωνα. Ακολούθησαν συλλήψεις. Στην Κύθνο εντοπίστηκαν οι Επ. Δεληγιώργης, Οδ. Ιάλεμος, Δ. Καλλιφρονάς, Αθ. Πετσάλης κ.α. Σχεδόν ταυτόχρονα ξέσπασε στο Ναύπλιο αντιμοναρχική επανάσταση που γρήγορα απλώθηκε στην Πελοπόννησο και στις Κυκλάδες. Στη Σύρο, η «Χιακή Λέσχη» ήταν το στέκι των αντιμοναρχικών, ενώ οι εφημερίδες του νησιού «Σάλπιγξ» και «Ένωσις» έδιναν τον αντιοθωνικό τόνο.

Ο σχολάρχης Αρ. Τσάτσος φλόγιζε με τους λόγους του μαθητές και γονείς. Από τον Δεκέμβριο του 1861, όταν έφρασε στο νησί, ο διοικητής της φρουράς του νησιού υπολοχαγός Νικόλαος Λεωτσάκος, έσπευσε να συνδεθεί με τους αντιμοναρχικούς και αναδείχθηκε σε στρατιωτικός ηγέτης τους.

Στις 28 Φεβρουαρίου, πυροβολισμοί ανάγγειλαν την Επανάσταση στην Ερμούπολη. Ο Ν. Λεωτσάκος με περίπου διακόσιους στρατιώτες την κήρυξε και επίσημα στην κεντρική πλατεία. Το νομαρχιακό μέγαρο πολιορκήθηκε, αποθήκη πυρομαχικών και η φυλακή κυριεύτηκαν και ο λαός έσπευσε να συμπαραταχθεί.

Επιτάχθηκαν τα ατμόπλοια «Καρτερία» και «Όθων» που βρίσκονταν στο λιμάνι. Εκλέχθηκε οκταμελής επιτροπή και οπλίστηκε με τέσσερα κανόνια το «Καρτερία», στη οποία επιβιβάστηκαν άνδρες της φρουράς του νησιού, με επικεφαλής τον Λεωτσάκο. Απέπλευσαν για την Κύθνο με σκοπό να ελευθερώσουν τους εκτοπισμένους.

Εναντίον των επαναστατών η κυβέρνηση έστειλε με τον ατμοδρόμωνα «Αμαλία» έναν λόχο με τον λοχαγό Τσίρο. Στο πέλαγος «Αμαλία» και «Καρτερία» διασταυρώθηκαν. Το «Αμαλία» άνοιξε πυρ αλλά το «Καρτερία» απέφυγε τα πυρά και κρύφτηκε στον όρμο της Αγίας Ειρήνης στην Κύθνο.

Ο Λεωτσάκος είχε ελευθερώσει τους εκτοπισμένους, όταν ο λόχος του Τσίρου αποβιβάστηκε στο νησί. Οι επαναστάτες υποδέχθηκαν τους κυβερνητικούς με πυκνούς πυροβολισμούς αλλά αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν προς το εσωτερικό. Τους πρόλαβαν και τους απέκοψαν.

Ο Τσίρος πρότεινε «έντιμη παράδοση». Αρνήθηκαν. Στη μάχη που ακολούθησε ο υπολοχαγός Λεωτσάκος, ο συναγωνιστής του υπολοχαγός Μωραϊτίνης και ο φλογερός επαναστάτης φοιτητής Σκαρβέλης σκοτώθηκαν. Οι υπόλοιποι αιχμαλωτίστηκαν εκτός από ελάχιστους που διέφυγαν στο εσωτερικό της Κύθνου.

Ο λοχαγός Τσίρος πήγε με το «Καρτερία» στη Σύρο και επέβαλε το νόμο και την τάξη. Στις 6 Μαρτίου μικρότερης έκτασης στάση ξέσπασε στα Φηρά της Θήρας. Ο Τσίρος πήγε εκεί με το «Όθων» και τους ανάγκασε να παραδοθούν. Στις 30 Απριλίου δόθηκε αμνηστία. Στις 12 Οκτωβρίου η έξωση του Όθωνα είχε συντελεστεί.

Σέριφος και Σίφνος, το αρχαίο «Ελντοράντο»

Αντικριστές, στη μέση της «δυτικής παράταξης» των Κυκλάδων, η Σέριφος και η Σίφνος απέχουν 73 μίλια από τον Πειραιά η πρώτη και 79 η δεύτερη. Η Σέριφος είναι ορεινή με παραγωγή κρασιού και σταφυλιών. Πρωτεύουσα της είναι μεσόγεια ομώνυμη Σέριφος ή Χώρα και λιμάνι το Λιβάδι, στο μυχό του κόλπου, στην ανατολική πλευρά του νησιού.

Σέριφος και Σίφνος, το αρχαίο «Ελντοράντο»
Λεπτομέρεια από τη σύνθεση Γιγαντομαχίας στη ζωφόρο του Θησαυρού των Σιφνίων στους Δελφούς

Η Σίφνος είναι γνωστή για τα κεραμικά της. Δική της πρωτεύουσα είναι η μεσόγεια Απολλωνία, της οποίας συνέχεια είναι οικισμός Αρτεμώνας. Λιμάνι του νησιού είναι οι Καμάρες.

Η Σέριφος του Περσέα

Οι άμεσοι απόγονοι του Δαναού οι δίδυμοι Ακρίσιος και Προίτος, άρχισαν από νωρίς να τσακώνονται. Όταν μεγάλωσαν ο Ακρίσιος έγινε βασιλιάς του Άργους. Παντρεύτηκε την Ευρυδίκη, κόρη του Λακεδαίμονα, και ετοιμάστηκε να γίνει γενάρχης κραταιάς δυναστείας. Έκανε όμως κόρη και απευθύνθηκε στους Δελφούς ρωτώντας τι πρέπει να κάνει για να αποκτήσει αρσενικούς απογόνους.

Ο χρησμός έλεγε ότι θα πεθάνει από τον εγγονό του. Ο Ακρίσιος έχοντας χάσει κάθε επιθυμία να αποκτήσει άλλους απογόνους και για να μην πάθει κάτι από τα παιδιά της Δανάης έβαλε και του έφτιαξαν ένα χάλκινο δωμάτιο, το έχωσε βαθιά μέσα στη γη και έκλεισε εκεί την όμορφη κόρη του.

Ο Δίας, όμως, είδε την Δανάη και την πόθησε. Μεταμορφώθηκε σε χρυσή βροχή, πέρασε από τα ανοίγματα του υπόγειου κελιού, ξαναπήρε τη μορφή του, κατέκτησε τη Δανάη και έφυγε. Στους εννιά μήνες γεννήθηκε ο Περσέας. Ο Ακρίσιος πήρε μάνα και γιο και τους έκλεισε σε μια λάρνακα και τους έριξε στη θάλασσα. Η λάρνακα μπλέχτηκε στα δίχτυα ενός ψαρά της Σερίφου, που την ανέσυρε, την άνοιξε και έσωσε μητέρα και παιδί. Δανάη και Περσέας έζησαν στην Σέριφο. Οι κάτοικοι της Σερίφου καμαρώνουν γι΄αυτό. Όσο για τον χρησμό των Δελφών, επαληθεύτηκε.

Η Σέριφος ανά τους αιώνες

Στα αρχαϊκά χρόνια η Σέριφος δέχτηκε Ίωνες αποίκους από την Αττική. Το νησί πάντα ήταν σύμμαχος ή φόρου υποτελές των Αθηναίων. Είχε την ίδια τύχη με τα άλλα νησιά των Κυκλάδων και επί ρωμαϊκής εποχής ήταν τόπος εξορίας. Το 1207 πέρασε στα χέρια των Βενετών.

Τον 14ο αιώνα, γνώρισε άνθηση χάρη στην εκμετάλλευση των πλούσιων σε σιδηρομεταλλεύματα κοιτασμάτων της. Όταν το 1537 έπεσε το νησί ο ναύαρχος Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα, ερημώθηκε. Στα 1600, ιδρύθηκε εκεί το καστρομονάστηρο των Ταξιαρχών, στο οποίο, από το 1611, λειτούργησε σχολείο.

Το «Ελντοράντο» της Σίφνου

Ιωνική αποικία από τα τέλη του 11ου αιώνα π.Χ., η Σίφνος είχε την ίδια με τα άλλα νησιά των Κυκλάδων ιστορική πορεία μέσα στο χρόνο. Με εξαίρεση τον πλούτο που για περίπου εκατό χρόνια της πρόσφεραν τα ορυχεία της. Ήταν τον 6ο αιώνα π.Χ., όταν οι κάτοικοι της εκμεταλλεύτηκαν το πλούσιο σε χρυσό και ασήμι υπέδαφος του νησιού. Ο «Θησαυρός» των Σιφνίων στους Δελφούς ήταν ονομαστός.

Τα ετήσια έσοδα του νησιού από το εμπόριο χρυσού έφτανα τα εκατό τάλαντα και οι κάτοικοι τα μοιράζονταν μεταξύ τους. Στα τέλη του 6ου αιώνα, η θάλασσα εισέβαλε στα ορυχεία και τα κατέστρεψε. Το ελληνικό «Ελντοράντο» δεν είχε συνέχεια.

Προοδευτικά το νησί περιέπεσε σε αφάνεια. Στα βυζαντινά χρόνια είχε μεταβληθεί σε ορμητήριο πειρατών. Πέρασε στους Βενετούς το 1204, αλλά δύο αιώνες αργότερα η Σίφνος κατακτήθηκε από έναν Ιωαννίτη Ιππότη. Μια δισεγγονή του παντρεύτηκε το 1464 κάποιον Βενετό της οικογένειας Γκοζαντίνι και το νησί βρέθηκε στην κατοχή των Βενετών ως προίκα. Στα 1537, το πήρε ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα.

Η Πάρος (3200π.Χ.-…)

Στα νοτιοδυτικά της Νάξου, με την οποία άλλοτε ήταν ενωμένη, βρίσκεται η Πάρος. Νοτιοδυτικά της Πάρου βρίσκεται η Αντίπαρος. Είναι ορεινή με δύο προφυλαγμένους κόλπους, ένα στα δυτικά, όπου η πρωτεύουσα Πάρος ή Παροικιά, κι ένα στα βόρεια, όπου η Νάουσα. Το σημαντικότερο αξιοθέατο είναι η Παναγία η Εκατονταπυλιανή, την οποία ίδρυσε η Αγία Ελένη, μητέρα του Αγίου Κωνσταντίνου.

Η Πάρος (3200π.Χ.-...)
Ακουαρέλα του 19ου αιώνα με την Παροικιά της Πάρου

Στο Σάλιαγκο, μικρό γειτονικό νησί της Πάρου, βρέθηκε νεολιθική κατοίκηση από τις σπουδαιότερες του Αιγαίου. Η παρουσία ανθρώπου στην περιοχή είναι συνεχής και στην περίοδο του Χαλκού. Από τα 3200 ως τα 2100 π.Χ. έχουν εντοπιστεί ανοχύρωτοι παράλιοι οικισμοί και επτά νεκροταφεία. Στην περιοχή της Νάουσας εντοπίστηκαν δώδεκα κιβωτιόσχημοι τάφοι. Ανάμεσα στα κτερίσματα που βρέθηκαν υπήρχαν σχηματοποιημένα ειδώλια και μαρμάρινα κωνικά ποτήρια.

Η κατοίκηση συνεχιζόταν και τη Μεσοκυκλαδική Εποχή που κράτησε στο νησί από το 2100 π.Χ. ως το 1500 π.Χ. Στο τέλος της περιόδου η επίδραση της Κρήτης έγινε έντονη. Άλλωστε το νησί αρχικά ονομαζόταν Μινώα.

Η Πάρος είναι ξακουστή και για το μάρμαρο της. Το λεπτόκοκκο και χιονόλευκο περίφημο «παριανό μάρμαρο» που μονοπωλούσε την προτίμηση των αγαλματοποιών. Οι αρχαίοι το ονόμαζαν «λυχνίτη» (λύχνος, φως), είτε επειδή το χαρακτηρίζει διαφάνεια όταν πέφτει πάνω του το φως, είτε γιατί η εξόρυξη του γινόταν υπό το φως λυχναριών. Το μάρμαρο αυτό ήταν πανάκριβο. Με παριανό μάρμαρο ο Αθηναίος Αλκμαιωνίδης Κλεισθένης κατάφερε να δωροδοκήσει τους αμφικτίονες των Δελφών και την Πυθία, ώστε να χρησμοδοτήσει στους Σπαρτιάτες «θεϊκή θέληση» να διώξουν από την Αθήνα τους τυράννους Πεισιστρατίδες.

Η Πάρος και η Άνδρος

Στην αρχή οι Πάριοι είχαν τη φήμη πολύ δίκαιων ανθρώπων και οι κάτοικοι άλλων πόλεων τους ζητούσαν να γίνουν διαιτητές για τη επίλυση διαφορών που υπήρχαν μεταξύ τους. Μια τέτοια διαφορά είχαν η Άνδρος και η Χαλκίδα, σχετικά με την αποίκηση της Ακάνθου (λιμάνι στη Χαλκιδική). Τη διαιτησία ανέλαβαν Ερυθραίοι, Σάμιοι και Πάριοι. Ήταν ολοφάνερο ότι το δίκιο το είχε η Άνδρος, υπέρ της οποίας ψήφισαν οι Ερυθραίοι και οι Σάμιοι. Οι Πάριοι ψήφισαν υπέρ της Χαλκίδας. Οι κάτοικοι της Άνδρου έγιναν έξαλλοι. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο από τότε είχαν ευχή και κατάρα ούτε να παντρευτούν γυναίκες από την Πάρο, ούτε να παντρεύουν τα κορίτσια τους με Πάριους.

Η Πάρος και ο Αρχίλοχος

Μια γυναίκα της Πάρου έγινε η αιτία για να αποκτήσει η Ελλάδα έναν σπουδαίο ποιητή και η ποίηση νέους ορίζοντες. Ήταν κάποια Νεοβούλη, κόρη ενός Λυκάμβου, την οποία ερωτεύτηκε ο Αρχίλοχος. Όσο στενά κι αν την πολιορκούσε ο ποιητής εκείνη παντρεύτηκε άλλον. Απαρηγόρητος ο Αρχίλοχος άρχισε να κυνηγάει την περιπετειώδη ζωή, αναζητώντας το θάνατο για να γλυτώσει. Τελικά σκοτώθηκε σε μία μάχη των Παρίων με τους κατοίκους της Νάξου. Στα διαλείμματα ανάμεσα στις μάχες έγραφε ποιήματα, πολλά από τα οποία είναι αφιερωμένα στη Νεοβούλη και στο κρασί. Η Πάρος χρωστά στον Αρχίλοχο τη διαφήμιση που έκανε στα σύκα της, τα κατακόκκινα περίφημα «αιμώνια», τα μόνα που του έλειπαν από την πατρίδα του, όταν κάποια στιγμή ο περιπετειώδης βίος του τον έφερε στη Θάσο.

Η Πάρος σύμμαχος των Περσών

Η αντιπαλότητα της Πάρου με την Νάξο έφερε τους Πάριους στο πλευρό των Περσών, όταν ο Δάτης και Αρταφέρνης φάνηκαν στο Αιγαίο. Συμβολικά, μια παριανή τριήρης εντάχθηκε στον περσικό στόλο. Όμως, μετά τη μάχη του Μαραθώνα, οι Πέρσες γύρισαν στην Ασία.

Με 70 τριήρεις ο Αθηναίος στρατηγός Μιλτιάδης φάνηκε στην Πάρο. Πολιόρκησε την πόλη λέγοντας ότι θα αποχωρούσε μόνο όταν οι Πάριοι πλήρωναν πρόστιμο 200 τάλαντα. Αντιπροσωπεία των νησιωτών μετέφερε στο στρατηγό την απόφαση τους να παραδοθούν. Μεσολάβησε η νύχτα και μια φωτιά άναψε σε μια κορυφή της κοντινής Μυκόνου. Οι Πάριοι πίστεψαν ότι ξαναγύρισαν οι Πέρσες για να τους βοθήσουν. Έτσι, πάτησαν τη συμφωνία και δεν παραδόθηκαν. Από τότε καθιερώθηκε η έκφραση «αναπαριάζειν» που χαρακτήριζε όσους αθετούσαν τις υποσχέσεις τους.

Τελικά ο Μιλτιάδης δεν κατάφερε να πάρει την Πάρο. Οι συμπατριώτες του τον καταδίκασαν σε φυλάκιση και πρόστιμο 50 ταλάντων. Πέθανε στη φυλακή, ενώ το πρόστιμο πληρώθηκε αργότερα από τον γιο του Κίμωνα.

Έπειτα από χρόνια η Πάρος αναγκάστηκε να πληρώσει στους Αθηναίους πρώτα 16 και έπειτα άλλα 30 τάλαντα. Εντάχθηκε στην Α’ Αθηναϊκή Συμμαχία από την οποία αποχώρησε το 404π.Χ. Στα 378 π.Χ. υποχρεώθηκε να ενταχθεί στην Β’ Αθηναϊκή Συμμαχία. Στα 357 π.Χ. αποστάτησε μαζί με τη Χίο με την οποία ήρθαν σε συμφωνία. Μετά τη μάχη της Χαιρώνειας το 338π.Χ. υπέκυψαν διαδοχικά στους Μακεδόνες, τους Πτολεμαίους, τον Πάρθο Μιθριδάτη και τους Ρωμαίους.

Οι Βενετοί στην Πάρο

Πριν γίνει ορμητήριο η Πάρος γνώρισε πολλές λεηλασίες, καταστροφές και αρπαγές. Στις αρχές του 12ου αιώνα, τη λεηλάτησε ο δόγης Δομίνικος Μικέλης, που είχε εξορμήσει από τη Χίο. Στα 1207, προσαρτήθηκε στο Δουκάτο της Νάξου, που δημιούργησε ο Μάρκος Σανούδος και ακολούθησε την τύχη του για δύο αιώνες. Στα 1389, η δούκισσα Φιορέντσα Σανούδου έδωσε την Πάρο προίκα στην μοναχοκόρη της που παντρεύτηκε τον Γάσπαρο Σουμμαρίπα. Από τότε το νησί έγινε ιδιοκτησία της οικογένειας Σουμμαρίπα.

Στα 1416 ο δούκας της Νάξου Ιάκωβος Α’ βρισκόταν στη Σμύρνη. Εκεί βρισκόταν και ο σουλτάνος Μωάμεθ Α’. οι δύο άνδρες συναντήθηκαν αλλά ο Ιάκωβος παρέλειψε να χαιρετήσει τον Οθωμανό σουλτάνο. Ο τελευταίος οργίστηκε και για να εκδικηθεί έστειλε το στόλο του στις Κυκλάδες. Ανάμεσα στα νησιά που γνώρισαν την τουρκική θηριωδία ήταν και η Πάρος, η οποία υπέστη τη μεγαλύτερη συμφορά: λεηλατήθηκε άγρια, ενώ πολλοί από τους κατοίκους της ξεριζώθηκαν για να πουληθούν στα σκλαβοπάζαρα.

Στα 1490 νέος τουρκικός στόλος φάνηκε στην Πάρο. Είχε αποστολή να αφαιρέσει την Πάρο από τον Νικόλαο Α’ Σουμμαρίπα. Ο τελευταίος ύψωσε τη σημαία της Βενετίας στο νησί, ενώ κατέπλευσε και βενετικό στόλος. Οι Οθωμανοί ματαίωσαν την επιχείρηση. Στο λιμάνι της Πάρου πάντα υπήρχαν ελλιμενισμένα πλοία του βενετικού στόλου. Κάποια στιγμή η Πάρος πέρασε στα ιδιοκτησία παρακλαδιού της βενετικής οικογένειας Βενιέρη. Τελευταίος ιδιοκτήτης της ήταν ο Βερνάρδος Σαγρέδος.

Η τουρκοκρατία στην Πάρο

Το 1537 το νησί υπέκυψε στον Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα. Τη στιγμή εκείνη το νησί αριθμούσε 6.000 κατοίκους. Οι γέροι σφαγιάστηκαν, οι νέοι στάλθηκαν κωπηλάτες στα πλοία. Τα παιδιά τα μάζεψαν και τα μετέφεραν στη Μικρά Ασία, να γίνουν γενίτσαροι. Οι γυναίκες διατάχθηκαν να χορεύουν στην παραλία, μέχρι να αποφασίσει ο Μπαρμπαρόσα ποιες ήταν οι ωραιότερες και να διαλέξει για λογαριασμό του.

Στα 1700 η Πάρος πρέπει να είχε αξιόλογη εμπορική κίνηση, καθώς στο νησί είχαν εγκατασταθεί Πρόξενοι της Αγγλίας και της Ολλανδίας. Κάποια στιγμή το νησί διέθετε 35 μοναστήρια. Τον 19οαιώνα είχαν μείνει 17 ορθοδόξων και ένα Γάλλων καπουτσίνων.

Στα 1820 παραμονές της Επανάστασης οι νησιώτες είχαν περιπέσει σε μεγάλη φτώχεια. Λίγο μετά την ένταξη της στο ελληνικό κράτος η Πάρος άρχισε πάλι να αναπτύσσεται.

Η Νάξος (3200π.Χ.-…)

Η Νάξος, το μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων, είναι ορεινή. Πρωτεύουσα και λιμάνι είναι η Νάξος ή Χώρα. Άλλοι παράλιοι οικισμοί είναι οι Αγία Άννα, Άγιος Προκόπιος, ο Απόλλωνας, η Μικρή Βίγλα και η Μουτσούνα. Μεσόγειοι οικισμοί είναι οι Άγιος Αρσένιος, Απείρανθος, Εγγαρές, Κορωνίδα, Κόρωνος, Μέλανες, Σαγκρί, Τραγαία και Φιλότι.

Η Νάξος (3200π.Χ.-,,,)
Άγιος Μάμας μία από τις παλαιότερες εκκλησίες της Νάξου

Η Νάξος είναι μία από τις περιοχές που διεκδικούν την «ιθαγένεια» του θεού του κρασιού, καθώς η μυθολογία λέει ότι με εντολή του Δία ο θεός ανατράφηκε στο βουνό Νύσα. Εκτός από τη Νάξο, όμως, Νύσα υπάρχει και τις Μικρά Ασία, Βοιωτία, Παρνασσό, Θεσσαλία, Μακεδονία, Θράκη, Εύβοια, Λιβύη, Αίγυπτο και αλλού.

Στα υπέρ της Νάξου είναι ο μύθος που συνδέει το Βάκχο με τον Θησέα και την Αριάδνη, την κόρη του Μίνωα. Ο Θησέας αφού σκότωσε το Μινώταυρο μπήκε στο πλοίο για να επιστρέψει στην Αθήνα και η Αριάδνη τον ακολούθησε. Έπιασαν λιμάνι στη Νάξο, την Αριάδνη την πήρε ο ύπνος στην ακρογιαλιά. Όταν ξύπνησε ανακάλυψε ότι ο αγαπημένος της την εγκατέλειψε στο νησί και αυτοκτόνησε. Άλλος μύθος λέει ότι την είδε ο Διόνυσος και ζήτησε από τον Θησέα να την αφήσει. Ο τελευταίος υπάκουσε στη θεϊκή εντολή. Ο θεός την πήρε μαζί του στον Όλυμπο. Κάποιοι υποστήριξαν ότι αυτήν την ιστορία με τον Διόνυσο την επινόησαν οι Αθηναίοι για να ξεπλύνουν την ντροπή του ήρωα τους.

Στα 3200π.Χ., στη Νάξο κατοικούσε ένας μικρόσωμος λαός που ανήκε στο λεγόμενο μεσογειακό υπόστρωμα. Οι κάτοικοι ζούσαν σε ανοχύρωτο παράλιο οικισμό και είχαν ανεπτυγμένη ναυτιλία. Γύρω στα 2500π.Χ., κάποιος εξωτερικός κίνδυνος τους ανάγκασε να αποσυρθούν στους λόφους, σε οχυρωμένους οικισμούς.

Τα επόμενα 600 χρόνια, γύρω στο 1900π.Χ., ήταν ναυτικοί, έμποροι και πειρατές. Η Νάξος γνώρισε ακμή και πλούτο. Στη μινωική εποχή, δέχτηκε αποίκους από την Κρήτη. Τον 14ο αιώνα π.Χ., υπήρχαν στη Νάξο εγκαταστάσεις Αχαιών. Στα μέσα του 13ου αιώνα είχαν συστήσει «κοινή» με τους κατοίκους της Αττικής και των γύρω νησιών. Τον 12ο αιώνα π.Χ. κοσμούσαν τα αγγεία τους με τη μυκηναϊκή εικονιστική διακόσμηση.

Οι Ίωνες έφτασαν στη Νάξο μετά το 1000π.Χ. Οικιστές του νησιού ήταν οι Τήλεκλος και Αρχέτιμος. Οι επόμενοι αιώνες για τη Νάξο αποδείχτηκαν δύσκολοι. Κάποιοι κάτοικοι της Νάξου μαζί με Χαλκιδείς ξενιτεύτηκαν στη Σικελία και έφτιαξαν αποικία που την ονόμασαν Νάξο.

Η Νάξος γνώρισε καινούργια ακμή ανάμεσα στα 700 και στα 500π.Χ., όταν ο ανταγωνισμό ς της με τη γειτονική Πάρο, και τη Μίλητο, στις θάλασσες, την κατέστησε πλούσια, ισχυρή και με τη δυνατότητα, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, να παρατάξει στρατό από 8.000 οπλίτες. Μηχανορραφίες όμως κατέστησαν το νησί υπόδουλο στους Πέρσες ως το 479π.Χ.

Η Νάξος αφού απαλλάχθηκε από τους Πέρσες εντάχθηκε στην Α’ Αθηναϊκή Συμμαχία. Ως ισχυρή πόλη, δεν πλήρωνε «συμμαχικό φόρο» αλλά συνεισέφερε επανδρωμένα πλοία. Στα 469π.Χ. ήταν η πρώτη που αποστάτησε. Τρία χρόνια αργότερα και έπειτα από μακρά πολιορκία, οι Αθηναίοι την κατέλαβαν. Στα 454π.Χ., ο Περικλής έστειλε 500 κληρούχους να μοιραστούν στη Νάξο και στην Πάρο. Μετά από μισό αιώνα οι νικητές στον πελοποννησιακό πόλεμο εγκατέστησαν σπαρτιατική φρουρά στο νησί. Η κατοχή εξελίχθηκε σε συμμαχία. Συμμαχικός στόλος της Σπάρτης και της Νάξου προχώρησε σε επίθεση εναντίον της Αθήνας το 376π.Χ. Ο αθηναϊκός στόλος, όμως, εμφανίστηκε στη Νάξο και την κατέλαβε. Με διάλειμμα ενός χρόνου, όταν πέρασε στη επιρροή του επιρροή της Θήβας, η αθηναϊκή κατοχή κράτησε περίπου 40 χρόνια και οι κάτοικοι της Νάξου υποχρεώνονταν να πηγαίνουν στην Αθήνα για να δικαστούν.

Στα 338π.Χ. τους Αθηναίους υποδέχτηκαν οι Μακεδόνες και αυτούς οι Πτολεμαίοι της Αιγύπτου (315π.Χ.), ενώ το 41π.Χ. πέρασε στην κατοχή των Ρωμαίων. Τη βυζαντινή περίοδο, νέα πόλη χτίστηκε στα νότια του νησιού, το οποίο λεηλατήθηκε από Σαρακηνούς πειρατές (650μ.Χ.).

Στα 1204, ο δρόμος της 4ης σταυροφορίας με προορισμό τους Αγίους Τόπους περνά από τη Νάξο. Μετά τη άλωση της Κωνσταντινούπολης, οι Βενετοί άρχισαν να διανέμουν τα εδάφη της πάλαι ποτέ Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ο Μάρκος Σανούδος ανέλαβε να πάρει τα νησιά των Κυκλάδων. Τα κυρίευσε και έστησε το δουκάτο του Αιγαίου. Πρωτεύουσα του ορίστηκε η Νάξος. Ο ίδιος αναγορεύτηκε δούκας. Ο Μάρκος Σανούδος παντρεύτηκε την αδελφή του αυτοκράτορα της Νίκαιας, Θεόδωρου Α’ Λασκάρεως.

Η Βενετοκρατία στη Νάξο καταλύθηκε το 1537, χρονιά που ο Αλγερίνος ναύαρχος πειρατής Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα πήρε τη Νάξο. Στα 1566 ο Σελίμ τη χάρισε στον Εβραίο τραπεζίτη Ιωσήφ Νάζι. Μετά το θάνατο του τραπεζίτη η Νάξος εντάχθηκε στις επαρχίες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ένα περίεργο καθεστώς με Φράγκους γαιοκτήμονες, βενετικά αξιώματα ανακατεμένα με τούρκικα και Έλληνες ελεύθερους και δουλοπάροικους ακολούθησε. Ταυτόχρονα, όμως, οι Έλληνες πρόκριτοι εξασφάλισαν από την αρχή πλήθος προνόμια. Στους επόμενους αιώνες Βενετοί και Γάλλοι, τυχοδιώκτες προσπάθησαν να κυριεύσουν το νησί, το οποίο βρέθηκε υπό ρωσική κατοχή στα 1770 με 1774.

Στην Επανάσταση του 1821 δεν μετείχε η Νάξος, καθώς οι Έλληνες εμποδίστηκαν από το λατινικό στοιχείο το οποίο ακόμη πλειοψηφούσε στο νησί. Στα 1824, έφτασαν να διώξουν τους αντιπροσώπους των Ελλήνων. Στα χρόνια των δικτατόρων (Μεταξά και Παπαδόπουλου) η Νάξος έγινε τόπος εξορίας των πολιτικών τους αντιπάλων.

Η Μήλος, το νησί με τις κατακόμβες

Πριν μερικές χιλιάδες χρόνια η Μήλος και Κίμωλος ήταν ενωμένες. Ορίζουν το κέντρο του ηφαιστειακού τόξου που απλώνεται από τη Νότια Ιταλία ως τη Μικρά Ασία. Η Μήλος είναι το τελευταία προς τα νοτιοανατολικά νησί των Κυκλάδων. Εξαρτημένα από τη Μήλο είναι το ερημονήσι-βοσκότοπος Πολύαιγος στα βορειοανατολικά της και η Αντίμηλος (όπου έζησαν άνθρωποι την Εποχή του Λίθου, η Εφύρα των αρχαίων, σήμερα τόπος κατοικίας αιγάγρων) στα βορειοδυτικά της. Τα Γλαρονήσια και οι Ακραδιές συμπληρώνουν το νησιωτικό σύμπλεγμα.

Μήλος, το νησί με τις κατακόμβες
Κατακόμβη στη Μήλο με την Τράπεζα των Μαρτύρων. Οι παλαιοχριστιανικές κατακόμβες στη Μήλο είναι ένα μοναδικό στο είδος του μνημείο για την Ελλάδα

Σκαρφαλωμένη στην εσωτερική πλευρά του ανατολικού βραχίονα η πρωτεύουσα Μήλος ή Πλάκα απέχει 3,5 χλμ από το φυσικό λιμάνι Αδάμαντα. Εγκαταλελειμμένη, περίπου στη μέση του νησιού, η μεσαιωνική πρωτεύουσα Ζεφυρία, καταστράφηκε από το σεισμό τον 18ο αιώνα. Η Αγία Κυριακή, ο Εμπορειός, το Κλήμα, το Παλιοχώρι και ο Προβατάς είναι παράλιοι οικισμοί της Μήλου.

Ηφαιστειογενής και Λοφώδης η Κίμωλος βρίσκεται ανάμεσα στη Μήλο και τη Σίφνο. Πρωτεύουσα είναι η Κίμωλος ή Χώρα, σε ύψωμα σε θέση βενετικού κάστρου. Απέχει 1,6 χλμ από το λιμάνι Ψάθη, κοντά στην αρχαία πόλη που οι ντόπιοι την ονομάζουν Ελληνικά.

Το όνομα Μήλος

Ο πρώτος Μήλος ήταν ένας νεαρός από τη Δήλο που μετανάστευσε στην Κύπρο, όπου γνώρισε τον Άδωνι και συνδέθηκε μαζί του. Γνώρισε και την Πελία (κατά μία εκδοχή αδελφή του Άδωνι), την παντρεύτηκε και απέκτησε μαζί της τον Μήλο το δεύτερο. Ο Άδωνις έζησε έναν παράφορο έρωτα με την Αφροδίτη. Όταν το έμαθε ο Άρης, παραδοσιακά εραστής της θεάς, μεταμορφώθηκε σε αγριόχοιρο όρμησε πάνω στον Άδωνι και τον σκότωσε. Όταν ο Μήλος έμαθε το θάνατο του Άδωνι κρεμάστηκε από ένα δέντρο, το οποίο ονομάστηκε μηλέα (μηλιά). Βλέποντας τον άντρα της νεκρό η Πελία αυτοκτόνησε. Η Αφροδίτη λυπήθηκε από όλα αυτά τα τραγικά γεγονότα και έκανε τον πρώτο Μήλο φρούτο της μηλέας. Την Πελία τη μεταμόρφωσε σε περιστέρι. Έμεινε ο Μήλος ο δεύτερος τον οποίο διέταξε να πάρει τους συντρόφους του και να μετοικήσει σε ένα νησί του Αιγαίου. Ο Μήλος βρήκε το νησί, εγκαστάθηκε εκεί και του έδωσε το όνομα του.

Η Φυλακωπή της Μήλου

Η ανθρώπινη παρουσία στα νησιά είναι συνεχής από το 7.000π.Χ. ως την εποχή μας. Ο οψιδιανός η οψιανός λίθος που ακόμα εντοπίζεται στη Μήλο, απετέλεσε σπουδαίο υλικό για αιώνες. Σην εξόρυξη του και την εμπορική του εκμετάλλευση στηρίχθηκε η οικονομία της περιοχής, καθώς η πέτρα αυτή απολεπίζεται και γίνεται ιδανική αιχμή όπλου αλλά και λεπίδα ξυρίσματος και μαχαίρι.

Η μεγάλη ακμή της Μήλου εντοπίζεται στη Φυλακωπή, όπου ανασκάφηκε ολόκληρη πόλη της Εποχής του Χαλκού. Τα ευρήματα χαρακτηρίζουν τεχνοτροπία και περίοδο, στα πλαίσια του κυκλαδικού πολιτισμού, («πολιτισμός της Φυλακωπής»).

Βρέθηκαν τρεις πόλεις που χρονολογήθηκαν στα αντίστοιχα χρονικά όρια των οικισμών του βορειοανατολικού Αιγαίου: η πρώτη χτίστηκε στα 2800π.Χ. και είχε συνεχή κατοίκηση και ακμή ως τα 2100 οπότε καταστράφηκε (ίσως από σεισμό). Πάνω στα ερείπια της χρίστηκε η δεύτερη πόλη, αυτή που συμπίπτει με τη Μεσοκυκλαδική εποχή της μινωικής επιρροής. Άλλωστε ο οικιστής της Μήλου, αυτή την περίοδο, αναφέρεται ο ίδιος ο Μίνωας.

Και αυτή η πόλη χάθηκε από φυσική καταστροφή (τον 15ο αιώνα π.Χ., ίσως από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας). Η τρίτη πόλη , στο ίδιο σημείο, είναι η πιο μεγάλη από τις προηγούμενες, με τείχη και μυκηναϊκό ανάκτορο στα βορειανατολικά όρια της. Και οι τρεις πόλεις μαρτυρούν πολιτιστική και οικονομική άνθηση, ακμή και εμπορικές σχέσεις με την Κρήτη και την ηπειρωτική χώρα. Στα αγγεία που βρέθηκαν εκεί και στις τοιχογραφίες των σπιτιών καθρεφτίζονται οι αλληλεπιδράσεις της κυκλαδικής και της μινωικής τέχνης.

Η Μήλος τα τελευταία 2500 χρόνια

Η Μήλος συμμετείχε στη ναυμαχία της Σαλαμίνας με δικό της στόλο. Αν και Δωριείς οι Μήλιοι εντάχθηκαν στην Αθηναϊκή Συμμαχία αλλά αρνήθηκαν να πληρώσουν «συμμαχικό φόρο». Ευνοϊκά διακείμενοι έναντι των Σπαρτιατών, στον πελοποννησιακό πόλεμο διακήρυξαν ουδετερότητα. Οι Αθηναίοι έκαναν απόβαση στο νησί, το λεηλάτησαν, έσφαξαν άγρια πολλούς από τους κατοίκους και το μετέτρεψαν σε αθηναϊκή κληρουχία (416π.Χ.). Μετά την ήττα των Αθηναίων στους Αιγός ποταμούς το 405 π.Χ. ο νικητής Σπαρτιάτης Λύσανδρος έπλευσε στη Μήλο, έδιωξε τους Αθηναίους και αποκατέστησε τα πράγματα.

Η Μήλος ανέκαμψε και έγινε πάλι κέντρο πολιτισμού. Στην εποχή αυτή ανήκουν το περίφημο μαρμάρινο άγαλμα του γλύπτη Σκόπα, της «Αφροδίτης της Μήλου» (μουσείο του Λούβρου), καθώς και το γιγάντιο μαρμάρινο άγαλμα του Ποσειδώνα (Αρχαιολογικό μουσείο της Αθήνας). Στη συνέχεια το νησί πέρασε διαδοχικά στην κατοχή των Μακεδόνων, στο κράτος των Πτολεμαίων και στη Ρώμη.

Οι κάτοικοι έγιναν νωρίς χριστιανοί και αυτό μαρτυρούν οι μεγάλες κατακόμβες. Ανυπότακτοι και με ανεπτυγμένο το αίσθημα της ελευθερίας, στα χρόνια του αυτοκράτορα Λέοντα Γ’ Ίσαυρου (717-741) επαναστάτησαν, καθώς τάχθηκαν με το μέρος των εικονολατρών.

Πέρασαν στην κατοχή των Φράγκων αλλά επαναστάτησαν εναντίον τους, αλλά χωρίς επιτυχία. Στα 1537 ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα κυρίευσε το νησί και η Μήλος μετατράπηκε σε λημέρι και ορμητήριο άγριων πειρατών. Αν και κανένας Τούρκος δεν πάτησε ποτέ εκεί, οι Μήλιοι έσπευσαν να συμμετάσχουν στη Ελληνική Επανάσταση του 1821. Εντάχθηκε στο ελληνικό κράτος με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830, που καθόριζε την ενσωμάτωση των Κυκλάδων στο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος.

Στα 1941, οι Γερμανοί πήραν τη Μήλο, την οχύρωσαν και τη μετέτρεψαν σε βάση χερσαίων δυνάμεων από όπου ξεκινούσαν τα αποβατικά τους σκάφη στην επιχείρηση για την κατάληψη της Κρήτης.

Ίος, η «Μικρή Μάλτα»

Υπάρχουν δύο εκδοχές του ονόματος Ίος. Ο μεν Πλίνιος αναφέρει ότι προέρχεται από τους Ίωνες, οι οποίοι την κατοίκησαν. Ο δε Πλούταρχος θεωρεί ότι προέρχεται από το άνθος «ίον». Το βέβαιο είναι ότι η προηγούμενη ονομασία του του νησιού ήταν Φοινίκη, όπως βεβαιώνει ο Πλίνιος. Το πήρε από τους Φοίνικες, που ήταν οι πρώτοι οικιστές του.

Ίος, η «Μικρή Μάλτα»
Ο λεγόμενος «Τάφος του Ομήρου»

Η Ίος είναι στενά συνδεδεμένη με τον Όμηρο. Η ομώνυμη πόλη της συγκαταλεγόταν μεταξύ εκείνων που έριζαν για την καταγωγή του Ομήρου. Οι αρχαίοι Ιήτες επέμεναν πολύ σ΄αυτό. Μάλιστα, έδειχναν τον τάφο του και τον τάφο της μητέρας του Κλυμένης. Αρκετοί αρχαίοι συγγραφείς μιλούν για τον θάνατο και την ταφή του Ομήρου στην Ίο.

Η Ίος ήταν ιδιαίτερα αναπτυγμένη την εποχή του Χαλκού. Οι κάτοικοι της είχαν αναπτύξει επικοινωνία με τη μινωική Κρήτη, τη Θήρα πριν από την καταστροφική έκρηξη του ηφαιστείου, αλλά και τη μυκηναϊκή Ελλάδα. Οι Ιήτες ήταν δραστήριοι και φημισμένοι ναυτικοί. Ασφαλές καταφύγιο για τα πλοία τους ήταν το μεγάλο φυσικό λιμάνι που βρίσκεται στη δυτική πλευρά του νησιού. Φτάνοντας οι Ίωνες στο νησί, έχτισαν μια πόλη στη θέση ακριβώς που βρίσκεται σήμερα η Χώρα, η πρωτεύουσα της Ίου. Την έχτισαν σε μια από τη φύση οχυρή θέση, σε έναν απόκρημνο βράχο.που δεσπόζει στο λιμάνι. Τη φυσική οχύρωση ενίσχυσαν με ψηλό τείχος.

Η πόλη-κράτος Ίος έγινε μέλος της Ιωνικής Αμφικτιονίας. Μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας εντάχθηκε στην Αθηναϊκή Συμμαχία, στην οποία παρέμεινε πιστή μέχρι τέλους. Νέα ακμή η πόλη γνώρισε κατά τους ελληνιστικούς χρόνους. Στα νομίσματα που κόπηκαν την εποχή εκείνη απεικονιζόταν ο Όμηρος, στη μία όψη των νομισμάτων και η άλλη όψη απεικόνιζε τη κεφαλή της Αθηνάς. Η Αθηνά, όπως και ο Ζεύς και ο Απόλλων, λατρευόταν πολύ στην Ίο.

Με τη διαίρεση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε Ανατολική και Δυτική, η Ίος όπως όλος ο ελλαδικός χώρος εισήχθη στην επικράτεια της Κωνσταντινούπολης. Εντάχθηκε στη διοίκηση του Ανατολικού Ιλλυρικού και συνδέθηκε με την επαρχία της Αχαΐας. Παρακολούθησε τις τύχες των άλλων Κυκλάδων, που σταδιακά αξιοποιήθηκαν για τη συγκρότηση της ναυτικής δύναμης της Αυτοκρατορίας.

Στα χρόνια τς Εικονομαχίας η Ίος συνδράμει προς τους νησιώτες που κινήθηκαν εναντίον του εικονομάχου αυτοκράτορα Λεόντα Γ΄του Ίσαυρου. Ο στόλος που έβαλε πανιά για την Κωνσταντινούπολη καταναυμαχήθηκε από τις πιστές στον αυτοκράτορα δυνάμεις. Αυτά όλα ξετυλίχθηκαν στις αρχές του 8ου αιώνα.

Ολόκληρο τον 8ο καθώς και τον 9ο αιώνα το νησί υπέστη αλλεπάλληλες πειρατικές επιδρομές από τους Σαρακηνούς που όργωναν το Αιγαίο. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους της Δ΄Σταυροφορίας το 1204, η Ίος περιήλθε στην εξουσία του Μάρκου Σανούδου, ο οποίος την συμπεριέλαβε στο Δουκάτο του Αιγαίου που ίδρυσε με έδρα τη Νάξο.

Το 1292 ο ηγεμόνας της Ίου Δομένικος Σκιάβι θέλησε να αυτονομηθεί και το έκανε. Όμως, οι διάδοχοι του εκχώρησαν το νησί στο Δούκα της Νάξου. Το 1537 ήταν η χρονιά που επέδραμε ο Αλγερινός πειρατής Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα. ο τελευταίος αυθέντης του νησιού, ο Πιζάνι, έφυγε κυνηγημένος.

Η Ίος έγινε ορμητήριο των πειρατών. Το 1558 δεκατέσσερα οθωμανικά πλοία κατέλαβαν το νησί, το λεηλάτησαν και αιχμαλώτισαν όσους κατοίκους είχαν απομείνει από τις διώξεις των πειρατών. Όμως το 1579 κατοικήθηκε εκ νέου με φιρμάνι του καπουδάν πασά Ουλούζ Αλή και με τη φροντίδα ενός ιερέα, του Ποθητού. Διακόσιοι ήταν όλοι κι όλοι οι νέοι οικιστές.

Πάντως, οι πειρατές δεν άφησαν ήσυχη την Ίο. Συνέχισαν τις επιδρομές και εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούν το λιμάνι της. Έτσι, ονομάστηκε «Μικρή Μάλτα». Καθώς το νησί δεν διαθέτει πεδιάδες για να αναπτυχθεί η γεωργία, οι κάτοικοι του ήταν υποχρεωμένοι να μεταναστεύουν. Μαζί με τους Σαντορινιούς έβρισκαν συχνά καταφύγιο στις μικρασιατικές ακτές, όπου κατά κύριο λόγο ασκούσαν το επάγγελμα του βαρελοποιού.

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η συμμετοχή της Ίου στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. Τα καράβια της μετείχαν στον κατά θάλασσα αγώνα, αλλά δεν ήταν λίγοι οι κάτοικοι που πήραν μέρος στις στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Μοριά.

Ο λόγιος Σπυρίδων Βαλέτας υπήρξε μέλος της Φιλικής Εταιρείας. Το 1827, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, ιδρύθηκε σχολείο, όπου φοίτησαν 100 ελληνόπουλα. Δάσκαλος ήταν ο Σίφνιος Νικόλαος Σπεράντζας.

Δήλος, τόπος ιερός (1400π.Χ.-…)

Ήταν πολύ όμορφες οι Τιτανίδες αδελφές Αστερία και Λητώ. Ο Δίας πρώτα είδε την Αστερία και την πόθησε. Εκείνη όμως, είχε την καρδιά της δοσμένη σε άλλον, τον άνδρα της Πέρση, στον οποίο είχε χαρίσει κόρη την Εκάτη. Ο Δίας την κυνήγησε. Στην απελπισία της η Αστερία πήδηξε από έναν βράχο και έπεσε στη θάλασσα. Θύμωσε ο Δίας και την μεταμόρφωσε σε κακοτράχαλο νησάκι. Και ήταν το μοναδικό στον κόσμο νησί, που δεν μπορούσε κάπου να ριζώσει: πλανιόταν πάνω κάτω στο Αιγαίο, έγινε φωλιά ορτυκιών, το είπαν Ορτυγία. Οι θαλασσινοί το συναντούσαν στα ταξίδια του, το προσπερνούσαν και το ονόμασαν «Δήλος» (=σημαδούρα).

Δήλος, τόπος ιερός
Αναπαράσταση του ναού του θεού Απόλλωνα στη Δήλο

Ο Δίας ξέχασε την Αστερία. Είχε δει την αδελφή της και την είχε ερωτευτεί. Αυτή δεν τον αρνήθηκε. Στους εννιά μήνες την έπιασαν οι πόνοι. Κόντευε να σκάσει από τη ζήλια της η ‘Ηρα και διέταξε κανένας τόπος να μη δεχτεί τη ετοιμόγεννη Λητώ. Με την κοιλιά στο στόμα η Λητώ περιπλανιόταν από τόπο σε τόπο παρακαλώντας κάπου να σταθεί για να γεννήσει. Απελπισμένη στράφηκε στην αδελφή της, την περιπλανώμενη Δήλο. Εκείνη δέχτηκε. Δεν είχε τίποτα να φοβηθεί από την Ήρα αφού είχε καταντήσει ένα κακοτράχαλο νησί. Πως, όμως, να γεννήσει η Λητώ πάνω στη Δήλο, έτσι καθώς την παρέδερναν τα κύματα. ήρθε η ώρα του Δία να κάνει κάτι: τέσσερις κολόνες ορθώθηκαν από το βυθό της θάλασσας και στήριξαν τη Δήλο να μένει στο εξής ακίνητη, στη σημερινή της θέση. Η Λητώ είχε βρει πια τόπο να γεννήσει. Και ήρθαν να τη βοηθήσουν και άλλες θεές, παλιές και νέες, η Ρέα, η Θέμιδα, η Αμφιτρίτη ανάμεσα τους.

Όμως, η Λητώ πάλι δε μπορούσε να γεννήσει. Επτά μερόνυχτα ταλαιπωρούνταν χωρίς να μπορεί να ελευθερωθεί. Οι άλλες κατάλαβαν ότι έπρεπε να βρεθεί η Ειλείθυια, η θεά της γέννας, για να ξεπεραστεί το πρόβλημα. Την είχε απομονώσει η Ήρα στον Όλυμπο, μέσα σε ένα χρυσό σύννεφο, για να μη βλέπει και να μην ακούει τι γίνεται στον κόσμο. Έστειλαν την ίριδα να τη βρει. Πείστηκε να πάει. Γεννήθηκε ο θεός Απόλλωνας. Την επόμενη μέρα στο διπλανό νησί γεννήθηκε η Άρτεμη. Η Δήλος έγινε τόπος λατρείας του θεού Απόλλωνα, του θεού του φωτός.

Η Δήλος στο αθηναϊκό άρμα

Ριζωμένη στα νοτιοδυτικά της Μυκόνου, είναι γνωστή ως Μικρή Δήλος, σε αντιδιαστολή με τη Ρήνεια, τη Μεγάλη Δήλο. Διαθέτει ένα από τα πιο ασφαλή φυσικά λιμάνια, αλλά συνδέεται με καΐκι με τη Μύκονο, στην οποία ανήκει διοικητικά.

Κατοικήθηκε αρχικά από Μινωίτες και τον 12ο αιώνα π.Χ. από Μυκηναίους. Δύο αιώνες αργότερα εγκαταστάθηκαν εκεί Ίωνες που έφεραν εκεί τη λατρεία στη Λητώ και τα παιδιά της, Απόλλωνα και Άρτεμη.

Τον 7ο π.Χ. αιώνα η Δήλος αναδείχτηκε σε ιερό κέντρο αμφικτιονίας των Κυκλαδιτών Ιώνων, κάτω από την προστασία της Νάξου. Ιωνική πόλη και η Αθήνα, μπήκε στη δηλιακή αμφικτιονία και ανέλαβε την κηδεμονία της Δήλου. Στα 543 π.Χ., ο τύραννος της Αθήνας Πεισίστρατος προχώρησε σε κάθαρση του ιερού. Μετά το νησί πέρασε στη σύντομη κυριαρχία του τυράννου της Σάμου Πολυκράτη.

Ο Πέρσης στρατηγός, Δάτις, που πέρασε από εκεί στα 490 π.Χ. πλέοντας προς την Εύβοια και την Αττική, σεβάστηκε τη Δήλο ως τόπο ιερό και δεν την κατέλαβε. Δέκα χρόνια αργότερα όταν ο περσικός κίνδυνος εξέλιπε, η ιδέα μιας μεγάλης συμμαχίας είχε ωριμάσει: η Δήλος έγινε το κέντρο της Α΄Αθηναϊκής Συμμαχίας στην οποία συμμετείχαν 300 πόλεις. Στο νησί είχαν εγκαταστήσει το Κοινό Ταμείο.

Προοδευτικά όμως η συμμαχία μετατράπηκε σε ηγεμονία της Αθήνας. Στα 456 π.Χ. το Ταμείο μεταφέρθηκε στην Ακρόπολη, ενώ οι Αθηναίοι επενέβησαν ανοιχτά στη διοίκηση του ιερού. Στα 46 π.Χ. διέταξαν «γενική κάθαρση» του νησιού και απαγόρευσαν να γεννιούνται και να πεθαίνουν άνθρωποι στη Δήλο. Οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν στη Ρήνεια, αλλά, την επόμενη χρονιά, τους επετράπη να επιστρέψουν. Η διοίκηση και τα οικονομικά του ναού είχαν αναλάβει να διαχειρίζονται τέσσερις αμφικτίονες Αθηναίοι.

Μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου και την ήττα της Αθήνας η Δήλος πέρασε στην επιρροή της Σπάρτης. Σύντομα όμως οι Αθηναίοι συνήλθαν, ανασύστησαν την συμμαχία και επέβαλαν την κηδεμονία τους στο νησί. όσο διαρκούσε η αθηναϊκή ηγεμονία, ανά τέσσερα χρόνια και μήνα Μάιο, τελούσαν στη Δήλο την εορτή των Δηλίων. Οι Αθηναίοι έστελναν «θεωρούς» και «χορούς». Ο αρχηγός της «θεωρίας» επέβαινε σε πλοίο που ονομαζόταν «δηλία»ή «θεωρία ναυς». Μόλις ο αρχηγός της αποστολής πατούσε στη Δήλο, κατευθυνόταν στο ναό και έψελνε τον «προσόδιον», ύμνο που περιέγραφε όσα πέρασε η Λητώ ώσπου να γεννήσει τον Απόλλωνα και την Άρτεμη. Μετά τις θυσίες βοδιών ακολουθούσαν αγώνες: στίβου, ιππικοί και μουσικοί. Η εορτή τελείωνε με παραστάσεις δράματος και συμπόσια. Η όλη ιστορία ήταν τόσο σεβαστή και ιερή, ώστε όσο έλειπαν από την Αθήνα οι «θεωροί» αναστέλλονταν οι εκτελέσεις θανατικής ποινής.

Το πρόβλημα της Δήλου

Το 315 π.Χ., όταν ο Πτολεμαίος έγινε κυρίαρχος του Αιγαίου, Οι Αθηναίοι αναγκάστηκαν να αποσυρθούν από τη κηδεμονία της Δήλου, η οποία ανέκτησε την ανεξαρτησία της. Ως το 166 π.Χ., οπότε το νησί αποδόθηκε πάλι στην Αθήνα, η Δήλος έζησε τη χρυσή 150ετία της. Αναδείχτηκε για άλλη μια φορά κέντρο συνομοσπονδίας των νησιών, ενώ το ιερό της κατακλύσθηκε από πλούσια αναθήματα. Στην εποχή αυτή ανήκουν τα πιο πλήρη επιγραφικά μνημεία της.

Τοπικός άρχοντας, μια γερουσία και η εκκλησία του δήμου διαχειρίζονταν τις υποθέσεις του δηλιακού λαού. Την εποπτεία του ναού ασκούσαν τέσσερις ιεροποιοί, ιερείς και ταυτόχρονα διαχειριστές της περιουσίας του θεού, όλοι με ετήσια θητεία. Κάποια στιγμή οι κάτοικοι της Δήλου απευθύνθηκαν στο μαντείο των Δελφών με το ερώτημα: τι να κάνουν με το βωμό του Απόλλωνα που τους φαινόταν μικρός. Πολύ σοβαρά η Πυθία απάντησε να διπλασιάσουν τον όγκο του. Ποτέ δεν κατάφεραν να λύσουν να βρουν τη λύση, γιατί ο βωμός είχε σχήμα κύβου και οι τότε μαθηματικοί διέθεταν μόνο διαβήτες και χάρακες για να λύσουν γεωμετρικά προβλήματα, χρησιμοποιώντας ευθείες και κύκλους.

Το όλο ζήτημα («να βρεθεί η ακμή κύβου διπλάσιου όγκου από άλλο δοθέντα κύβο») αποκλίθηκε «δήλιον πρόβλημα». Ούτε σήμερα έχει απαντηθεί καθώς η άλγεβρα μόνο κατά μεγάλη προσέγγιση δίνει λύση.

Στα 250 π.Χ. στο νησί φάνηκαν οι Ρωμαίοι. Αρχικά, έστησαν εταιρεία εμπόρων και τραπεζιτών που με την υποστήριξη της Ρώμης απέκτησαν μεγάλη δύναμη στη Δήλο. Στα 166 π.Χ. μετά την ήττα του Μακεδόνα Περσέα, η ρωμαϊκή σύγκλητος παρέδωσε το νησί στην κηδεμονία της Αθήνας.

Η Δήλος έγινε αθηναϊκή κτήση με τους Ρωμαίους ουσιαστικούς κυριάρχους. Οι Αθηναίοι εγκατέστησαν εκεί κληρουχία (στρατιωτική αποικία με διανομή κλήρων -αγροτεμαχίων- στους στρατιώτες, αντί αμοιβής για την εκεί θητεία τους). Από το 146 π.Χ., οπότε και αρχίζει ουσιαστικά η ρωμαϊκή κατάκτηση στην Ελλάδα το νησί γνώρισε μεγάλη ακμή. Εξελίχθηκε σε δυναμικό κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου, καθώς βρέθηκε στο σταυροδρόμι θαλάσσιων επικοινωνιών από την Ανατολή στην Ελλάδα και τη Ρώμη και αντίστροφα.

Η Δήλος εγκαταλείπεται

Στους πολέμους της Ρώμης με τους Πάρθους η Αθήνα πήγε με το βασιλιά Μιθριδάτη, ενώ η Δήλος έμεινε πιστή στη ρωμαϊκή δημοκρατία (88π.Χ). Το νησί αφαιρέθηκε από την εποπτεία της Αθήνας, αλλά γνώρισε μεγάλες καταστροφές και λεηλατήθηκε άγρια από τους Πάρθους στρατηγούς του Μιθριδάτη, Αρχέλαο και Μηνοφάνη.

Όμως, στο Αιγαίοι δρούσαν οι πειρατές Αθηνόδωρος και Ισίδωρος, που αψηφούσαν τους Ρωμαίους και τρομοκρατούσαν τους νησιώτες. Στα 69 π.Χ. κυρίευσαν τη Δήλο, κατέστρεψαν τα ιερά και τους ναούς, αιχμαλώτισαν τους κατοίκους για να τους πουλήσουν δούλους και αποχώρησαν. Δύο αιώνες αργότερα όταν ο περιηγητής Παυσανίας ασχολήθηκε με το νησί, η Δήλος κατοικούνταν μόνο από τους φύλακες του ναού. Στα επόμενα χρόνια η Δήλος λεηλατήθηκε, καταστράφηκε και εγκαταλείφθηκε πολλές φορές. Τελευταίοι το κούρσεψαν οι Ιωαννίτες Ιππότες (1533μ.Χ.).

Μετά η έρημη Δήλος μεταβλήθηκε σε λατομείο για τις ανάγκες των Βενετών και των Τούρκων που έχτιζαν κάστρα στα γύρω νησιά. Ως μια από τις Κυκλάδες πέρασε στο ελεύθερο ελληνικό κράτος του 1830. Στα 1873 αποστολή της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής πήρε άδεια να ανασκάψει το νησί. Οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως σπουδαία ευρήματα. Σοβαρή δουλειά έκαναν στη Δήλο και οι Έλληνες Αρχαιολόγοι: Π.Καββαδίας, Α. Κεραμόπουλος, και άλλοι.

Θήρα ή σύγχρονη Σαντορίνη

Κανένα από τα νησιά που επισκεφτήκαμε με την κρουαζιέρα δεν μας εντυπωσίασε τόσο όσο η Θήρα. Διασχίσαμε τη θάλασσα και καταλήξαμε σε ένα τεράστιο όρμο που λειτουργεί ως λιμάνι για τη Θήρα ή σύγχρονη Σαντορίνη. Κανένα αξιόλογο λιμάνι δεν θα μπορούσε να είναι τόσο καλά προετοιμασμένο.

Θήρα ή σύγχρονη Σαντορίνη
Κάτοικοι της Θήρας στο (τέλος του 19ου αιώνα)

Ανεβήκαμε στο ψηλότερο σημείο του νησιού. Από εκεί η πόλη Φηρά έμοιαζε με κυματιστή λευκή θάλασσα, οι στέγες χωρίζονταν σχεδόν ομοιόμορφα ανάμεσα στις επίπεδες με στηθαίο, σχεδιασμένο για να συγκεντρώνουν το νερό της βροχής που είναι υπερπολύτιμο για το νησί, και τις θολωτές που μαρτυρούν την έλλειψη ξυλείας, που καθιστά αναγκαία αυτήν την αυτοστηριζόμενη αψίδα από κονίαμα. Αυτό ξαναφέρνει στο μυαλό την έλλειψη ξύλου και νερού. Σε μια στροφή του κεντρικού δρόμου αποκαλυπτόταν μια γοητευτική μακρινή θέα άσπρων τοίχων που πλαισίωναν καθαρές αυλές, στρωμένες με μαύρα και άσπρα βότσαλα, που περιέβαλλαν σε απόσταση ένα καμπαναριό με πολλές καμάρες, ένα καθαρό ανάγλυφο με φόντο το λαμπρό ουρανό, με τη λάμψη της λευκότητας να αμβλύνεται από τις δυνατές πλάγιες σκιές και το χαλκοπράσινο των καμπανών.

Γυρίζοντας στους δρόμους και σταματώντας που και που για να εξετάσουμε τα παράξενα μαγαζιά ή να ατενίσουμε επίμονα από ανοίγματα ανάμεσα στους τοίχους των σπιτιών προς το φανταστικό κόλπο που απλωνόταν πέρα και κάτω, πέσαμε πάνω σε ένα καφενείο που τράβηξε την προσοχή μας. Ο ιδιοκτήτης του, που όμως αποδείχθηκε μιλούσε αρκετά ιταλικά για να μπορέσουμε να συνεννοηθούμε, μας συνόδευσε έξω σε ένα μπαλκόνι με φάτσα προς τη θάλασσα και έβγαλε μια τεράστια καράφα με ντόπιο κρασί. Τι υπέροχο κρασί! Ήταν κίτρινο, γλυκό όσο χρειάζεται για να μη γίνει αηδιαστικό. Ήταν ευχάριστο όσο το έπινες και σε έκανε καλοκάγαθο καθώς το ρουφούσες.

Πάνω από τα κεφάλια μας πλατάγιζε μια ταλαιπωρημένη βρώμικη τέντα από την τεμπέλικη δυτική αύρα. Από κάτω ανέβαινε ο ελικοειδής δρόμος, με τις σειρές των γαϊδουριών να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν σιωπηρά κάτω από τις τρεμοφέγγουσες ζεστές ακτίνες του απριλιάτικου πρωινού.

Μακριά κάτω, και σχεδόν κάτω από τα πόδια μας βρίσκονταν σαν παιδικά παιχνίδια και τα πλοία και το ατμόπλοιο, κοντά στον οικισμό της αποβάθρας, όπου μικροσκοπικοί άνθρωποι, σαν μυρμήγκια, έσπευδαν πολυάσχολοι, αλλά τώρα η απόσταση έσβηνε κάθε ήχο τους. Μέσα από τη θάλασσα των σκεπών που ανέβαιναν και κατέβαιναν ερχόταν το κουδούνισμα μιας επίμονης καμπάνας, που καλούσε τους πιστούς κάποιας εκκλησίας της Αγίας Ειρήνης. Τέτοια υπέρτατη ευτυχία είναι φτηνή για τρεις δραχμές και κάποια προσθήκη μερικών ευτελών ελληνικών χάλκινων κερμάτων για έκφραση καλοσύνης! Ήταν το στενό αυτό μπαλκόνι που δέσποζε στον όρμο, που μας έκανε να ερωτευτούμε τη Θήρα. Πριν από αυτό ήμασταν απλά επηρεασμένοι.

Στο βόρειο άκρο της πόλης, όπου τελείωναν τα σπίτια άρχιζε η ελεύθερη κορυφογραμμή του βουνού, εκεί υπήρχε ένας παλιός μύλος, στα σπηλαιώδη βάθη του οποίου μας παρότρυνε να μπούμε μια ζαρωμένη γριά. Είχε κάποιο πρωτόγονο μηχανικό εξοπλισμό, με γρανάζια φτιαγμένα από τεράστια στρογγυλά κούτσουρα, πάνω στα οποία είχαν σχηματιστεί χονδροειδή δόντια. Ακριβώς απ΄έξω υπήρχε ένας καπνισμένος φούρνος, γιατί ο μυλωνάς δεν άλεθε μόνο το καλαμπόκι, αλλά το έκανε και ψωμί.

Πέρα από το μύλο δεν φαινόταν να υπάρχει τίποτα που κατοικούνταν, παρ΄ότι σε μια μακρινή στροφή του κρατήρα ήταν ορατό ένα λευκό κομμάτι γης από βασάλτη, που έδινε την εντύπωση πυκνοκατοικημένης πόλης με πύργους και επάλξεις. Ακόμη πιο μακριά προς Βορρά, στο ακρωτήρι που βρίσκεται δίπλα από το πέρασμα στην ανοιχτή θάλασσα, βρίσκεται μια ασήμαντη πόλη, στην κορυφογραμμή επίσης, ενώ κατά μήκος του όρμου προς το Νότο υπάρχουν οικισμοί εδώ κι εκεί και ανεμόμυλοι. Αλλά η πόλη της Θήρας είναι η μόνη που έχει συγκεντρωμένο πληθυσμό.

Προσπαθώντας να αναλύσουμε τις εντυπώσεις που μας δημιούργησε η Θήρα έχουμε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η κύρια ομορφιά της, εκτός από την παράξενη θέση της, είναι το χρώμα της, και ότι η δυσκολία στην περιγραφή της οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στην αδυναμία να αποδοθούν με λέξεις οι εκπληκτικές αντιθέσεις των βράχων, της πόλης, του ουρανού και της θάλασσας. Μπορεί κανείς να απεικονίσει κάπως άτονα την αρχιτεκτονική γοητεία της με τη βοήθεια της φωτογραφικής μηχανής, ή αν είναι εξαιρετικά προικισμένος να πλέξει το εγκώμιο του κρασιού της Θήρας. Με τη βοήθεια της γεωλογικής στατιστικής μπορεί κανείς να υποθέσει πως θα ήταν το βουνό αν μπορούσαμε να τραβήξουμε τη θάλασσα και να αποκαλύψουμε τα βαθύτερα σημεία του, αφήνοντας έναν κύκλο από βουνά να σχηματίζει μια κούπα 1.000 μέτρων και κομμένους κεντρικούς κώνους. Μπορεί κανείς, με μια υπεράνθρωπη προσπάθεια, να δικαιολογήσει τη φορτική συμπεριφορά των παιδιών της πόλης, που ζητιανεύουν.

Αλλά για να γίνει μια αληθινή περιγραφή της Θήρας χρειάζεται ο καλλιτέχνης με τα χρώματα του, ενώ το πιο αποτελεσματικό είναι μια προσωπική επίσκεψη, που συνεπάγεται κάποιο χρόνο και κόπο -μικρό σε σύγκριση με τις ομορφιές που βλέπει κανείς στη Θήρα. Και μπορούμε με σιγουριά να πούμε ότι ο κάθε επισκέπτης θα κατηφορίσει, πατώντας προσεκτικά πάνω στις γλιστερές πλάκες, προς το μόλο με ένα σπαρακτικό αίσθημα λύπης που αφήνει αυτό το πανέμορφο νησί του Αιγαίου, και θα αποπλεύσει, περνώντας από το βόρειο πορθμό, με έναν αναστεναγμό, κοιτώντας πίσω του τα φώτα της Θήρας, στο βραχώδες ύψωμα πάνω από τον όρμο, με τα φώτα που τρεμοπαίζουν να ανακατεύονται με τα σταθερά αστέρια της μεσογειακής νύχτας.

Philip Sanford Marden

Στην Άνδρο ζήσαμε μέρες του Αιγαίου

Φτάσαμε στην Άνδρο. Αρχίσαμε την αναρρίχηση μέσα στους στενούς ελικοειδείς δρόμους, ανάμεσα σε ψηλούς πέτρινους τοίχους σκεπασμένους με βατόμουρα που μας αναζωογονούσαν καθώς βαδίζαμε κοπιαστικά.

Στην Άνδρο ζήσαμε μέρες του Αιγαίου
Χαρακτηριστικές ξερολιθιές της Άνδρου

Η εκκλησία της Παναγίας ήταν ασφυκτικά γεμάτη και η ατμόσφαιρα πνιγηρή από τη μυρωδιά του λιβανιού.Το άχαρο κτίριο χωρίς παράθυρα, χτισμένο από το πάτωμα μέχρι το ταβάνι από σχιστόλιθο, υλικό από το οποίο η ίδια η Άνδρος είναι φτιαγμένη, είναι απλώς ένας τόπος λατρείας. Όμως η θρησκεία δεν εξαρτάται από Παρθενώνες ή Ουεστμίνστερ. Ο Δίας και η ήρα θα μπορούσαν να έχουν βρει μόνο έναν χοντροκομμένο γαμήλιο βωμό στο όρος Όχη και ο Απόλλωνας δεν είχε λόγο να καυχιέται για τον Κύνθο στη Δήλο.

Αυτοί οι χωριάτες ασκούν τη λατρεία τους μάλλον ως επαγγελματική υπόθεση, αλλά μακάρι να είχαμε τη μισή ευλάβεια στις δικές μας εκκλησίες. Μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι πιστεύουν χωρίς αμφισβήτηση, και μερικές φορές είναι να αναρωτιέται κανείς πόση από την πίστη τους έχει ακόμη ρίζες στον Όλυμπο.

Τους αφήσαμε να θυμιατίζουν και συνεχίσαμε την πορεία μας ανάμεσα στα σκιερά δρομάκια προς το μέρος που μας παραχωρήθηκε για τη φιλοξενίας μας στην Άνδρο. Είναι ένα αγρόκτημα με 12 πεζούλες, που το ύψος του ξεπερνά το πλάτος του και ανήκει παραδόξως σε έναν Αμερικανό πολίτη, που γεννήθηκε εδώ, αλλά τώρα κατοικεί πέρα από τη θάλασσα στη μεγάλη πατρίδα. Πριν από χρόνια ο νέος από την Άνδρο πήγε στη Σμύρνη και από εκεί στην Νέα Υόρκη. Τελείωσε το κολέγιο, σπούδασε ιατρική και θεολογία, παντρεύτηκε μια Αμερικανίδα, με την οποία και τα παιδιά τους περνά τα καλοκαίρια σε αυτό το ακανόνιστο πέτρινο εξωχικό στην κορυφή της Κατακοίλου, και τους χειμώνες στο μεγαλύτερο σπίτι στο Μπατσί, που αποτελούσε στο διάστημα της παραμονής μας την κατοικίας μας. Τώρα, με την επιστροφή του στην Αμερική, το οίκημα χρησιμοποιείται ως προσωρινό κατάλυμα από το διευθυντή του σχολείου, ο οποίος με κόπο από το Μπατσί μέχρι εκεί με τα πόδια και θεωρεί ότι το ταξίδι αυτό που κάνει μία φορά τη εβδομάδα είναι αποτελεσματική άσκηση.

Το αγρόκτημα το φροντίζει ο παπάς με το αζημίωτο βέβαια, γιατί κάθε πεζούλα είναι φορτωμένη με φρούτα, ροδάκινα, αχλάδια, ρόδια σύκα, λεμόνια, πορτοκάλια, ελιές, κυδώνια, καρύδια, μούρα, βατόμουρα, σταφύλια, σε τέτοια αφθονία και ποιότητα που ο καθένας θα ευχόταν να είναι παιδί για να έχει πιο καλό πεπτικό σύστημα.

Στο παλιό σπίτι γευματίζαμε, ξαπλώναμε καταγής κατά από τις συκιές, ανεβοκατεβαίναμε στο αγρόκτημα με τις πεζούλες του. Τελικά χορτασμένοι από ξεκούραση και ηρεμία, κατηφορήσαμε στην πίστα του χορού όπου οι νέοι και οι νέες χόρευαν με γρήγορα βήματα πολύ κοντά ο ένας στον άλλο και με σοβαρό ύφος, σαν να έκαναν την προσεχή τους. Ο χώρος της ορχήστρας ήταν μια επίπεδη στρογγυλή βεράντα μπροστά στο οινοπωλείο και ο χορός έμοιαζε να είναι συνέχεια της πρωινής λειτουργίας. Οι ενδυμασίες δεν ήταν φανταχτερές και ο ερωτισμός απουσίαζε εντελώς από τις κινήσεις τους: ο πιο αυστηρός ηθικολόγος δεν θα είχε τίποτα να ψέξει.

…………………………………………………………………………………

Ήταν η τελευταία μέρα του σχολείου και εμείς πήγαμε στην Κατάκοιλο για την απονομή των ενδεικτικών. Το κτίριο του σχολείου ήταν απλώς τέσσερις τοίχοι από σχιστόλιθο της Άνδρου, με μαι μεγάλη σκεπή φτιαγμένη από κυπαρίσσια. Το πάτωμα ήταν το ίδιο το έδαφος, η έδρα του διευθυντή ένα είδος ξύλινου κουτιού και τα θρανία χοντροκομμένοι πάγκοι χωρίς πλάτη. Τα παράθυρα ήταν επίσης ξύλινα χωρίς τζάμια. Ο διευθυντής στεκόταν στην έδρα του με το ξεθωριασμένο του σακάκι ριγμένο στους ώμους του, ενώ περίπου 20 αγόρια, 12 χρονών και κάτω, κάθονταν στους πάγκους.

Φτάσαμε το καταμεσήμερο και τα παιδιά περίμεναν τον ερχομό του παπά, που θα τα εξέταζε στα θρησκευτικά. Μας έδωσαν σκαμνιά γιατί δεν υπήρχαν καρέκλες, και όταν εμφανίστηκε ο παπάς συνεχίστηκε η διαδικασία. Ένα παιδί είπε την προσευχή και ακολούθησε η κατήχηση. Αφού εξετάστηκαν τα παιδιά στα μαθήματα της τάξης τους, γλώσσα, μαθηματικά και ιστορία, υπογράφτηκαν τα πρακτικά του σχολικού έτους από τον πληρεξούσιο του δημάρχου, τον παπά και δύο χωριανούς και στη συνέχεια πήγαμε στο δείπνο που ακολούθησε.

Irving Manatt