Έθνος-Κράτος

Η πλέον συναρπαστική διάσταση της ευρωπαϊκής εξέλιξης ήταν η ανάδυση του «κράτους», που κάποτε ταυτιζόταν με την έννοια «έθνος-κράτος», αλλά που τις τελευταίες δεκαετίες προσεγγίζεται με όρους «ισχύος», δηλαδή με όρους εδαφικού μεγέθους, πληθυσμού, πλούτου, στρατιωτικού δυναμικού και διοικητικής οργάνωσης.

Το κράτος, βασικό στοχείο του δυτικού πολιτισμού, λειτουργούσε συγκεντρωτικά και επέβαλλε την εξουσία του. Δεν αποτελούσε πρωτεύον στοιχείο της ευρωπαϊκής ταυτότητας, καθώς οι περισσότεροι Ευρωπαίοι αυτοπροσδιορίζονταν σε σχέση μάλλον με την πόλη ή την κοινότητα καταγωγής τους. Επομένως κάθε έννοια του «ανήκειν» αναδύθηκε μέσω μιας σειράς κάθετων δεσμών, μέσω των σχέσεων υποταγής σε τοπικούς άρχοντες και θεσμούς.

Μέχρι τον 18ο αιώνα το ευρωπαϊκό τοπίο παρουσίαζε μια κατάτμηση με βάση αυτό το πλέγμα δεσμών υποταγής, που αντανακλούσαν το φεουδαρχικό πρότυπο εξουσίας. Οι σφαίρες δικαιοδοσίας των φορέων της εξουσίας -τοπικών αρχόντων ή βασιλέων- συχνά αλληλεπικαλύπτονταν, δεν συνέπιπταν με αυτές της πολιτικής διαίρεσης και συχνά μεταβάλλονταν ως αποτέλεσμα πολέμων ή γαμήλιων συμμαχιών.

Έαν το «έθνος» υποδηλώνει μια αυτόνομη πολιτική οντότητα, τότε στα 1500 υπήρχαν περίπου 500 έθνη στην Ευρώπη, το καθένα με τη δική του ιστορία παραδοσιακούς ηγεμόνες και θεσμούς. Γύρω όμως στα 1750, το «έθνος» είχε πλέον επαναπροσδιοριστεί. Ο γενικός κανόνας ήταν η ενσωμάτωση των μικρότερων πολιτικών οντοτήτων στις μεγαλύτερες, που μόνο αυτές προσδιορίζονταν ως έθνη.

Τα περισσότερα σύγχρονα έθνη προέκυψαν είτε μέσω του δικαίου της κατάκτησης είτε από την ένωση μικρότερων οντοτήτων. Η Μοσχοβία απορρόφησε την Ουκρανία τον 17ο αιώνα σε μία διαδικασία επέκτασης του ρωσικού κράτους. Η Καστίλη απορρόφησε το βασίλειο της Αραγονίας τον πρώτιμο 18ο αιώνα σε μια διαδικασία ενοποίησης της Ισπανίας, και η Αγγλία και η Σκωτία, ύστερα από μία περίοδο διακυβέρνησης από τον ίδιο ηγεμόνα από το 1603, τελικά συγχωνεύτηκαν το 1706 σε ένα κράτος με έδρα το Λονδίνο.

Παρ΄όλο που η γένεση των εθνών της νεωτερικότητας φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, πως ήταν μια διαδικασία επιβεβλημένη εκ των άνω, η πραγματικότητα είναι περισσότερο σύνθετη. Η ενσωμάτωση και η κατάκτηση διεύρυναν τα όρια ενός «κράτους», δεν συνέτειαν, όμως, στη δημιουργία «εθνών».

Σε όλη την Ευρώπη οι ενσωματωμένες περιοχές συνέχισαν για ένα αιώνα ή και περισσότερο να λειτουργύν ως αυτόνομα έθνη, διατηρώντας το δικό τους διοικητικό μηχανισμό, νομικό πλαίσιο και γλωσσικό ιδίωμα. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, οι τοπικές ελίτ άρχισαν να ταυτίζουν τα συμφέροντα τους με αυτά της κεντρικής κυβένρνησης και ίσως ακόμα και να συμμετέχουν σε αυτή. Με λόγα λόγια, ο συγκεντρωτισμός της εξουσίας προήλθε επανειλημμένα από τα κάτω ως τα ανω. Όταν οι επαρχίες άρχισαν να ταυτίζουν τα συμφέροντά τους με αυτά του κεντρικού κράτους, και όταν τα μέλη των τοπικών ελλίτ απέκτησαν πρόσβαση στον κεντρικό μηχανισμό, αναδύθηκε μια ευρία ταύτιση συμφερόντων.

Κατά τον ίδιο τρόπο και οι πληθυσμοί των παραμεθόριων περιοχών, των οποίων η ταυτότητα ήταν πάντα ρευστή, άρχισαν να αποδέχονται κάποιας μορφής σχέση με το κέντρο, επιτρέποντας έτσι την ανάδυση κάποιου εβρυϊκού εθνικού αισθήματος. Στη νότια μεθόριο της Γαλλίας στο Roussillon, που αποσπάστηκε οριστικά από την Ισπανία το 1659, οι άνθρωποι άρχισαν κατά τον 18ο αιώνα να αυτοπροσδιορίζονται ως Γάλλοι, ως αντίδραση την προγενέστερη ταυτότητά τους ως υπήκοοι του ισπανικού θρόνου.

Επομένως τα έθνη δημιουργήθηκαν αποδεχόμενα μια σειρά κοινών δεσμών. Κάποιοι από αυτούς ήταν πιθανώς «φαντασιακοί», καθώς σηματοδοτούσαν ιδέες ή στόχους μάλλον παρά υπαρκτούς δεσμούς. Είναι βέβαιο πως το τελικό προϊόν αυτής της διαδικασίας, το «έθνος-κράτος», ήταν επίσης «φαντασιακό», καθώς απαιτήθηκαν προσπάθειες γενεών προκειμένου το έθνος να περάσει στη σφαίρα της πραγματικότητας.

Από ιστορική σκοπιά, μόνο οι μικρότεροι λαοί της Ευρώπης, όπως οι Βοημοί, οι Καταλανοί, οι Ουαλοί, διέθεταν μια σαφή ταυτότητα κατά την πρώιμη νεότερη περίοδο. Δεν υπήρχε εθνικό ζήτημα διότι, στη κυριολεξία, δεν υπήρχαν έθνη-κράτη και η πολιτική πραγματικότητα ήταν μια πραγματικότητα ημι-αυτόνομων τοπικών οντοτήτων. Ταυτόχρονα, όμως, υπήρχε και ένα πλήθος κοινών συλλογικών εμπεριών που λειτουργούσαν συνεκτικά σε ένα είδος «έθνους».

Πηγή: Πρώιμη νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία, Henry Kamen