Βαρβαρικές εισβολές

Τον 5ο αιώνα οι γερμανικές εισβολές δεν συνιστούν κάτι καινοφανές για τον ρωμαϊκό κόσμο. Χωρίς να ανέλθουμε στους Κίμβρους και στους Τεύτονες που νικήθηκαν από τον Μάριο, στις αρχές του 2ου π.Χ. αιώνα, θα πρέπει να θυμηθούμε ότι από την εποχή της βασιλείας του Μάρκου Αυρήλιου ο γερμανικός κίνδυνος απειλεί συνεχώς την αυτοκρατορία. Οι βαρβαρικές εισβολές είναι ένα από τα ουσιαστικά στοιχεία της κρίσης του 3ου αιώνα.

Οι Γαλάτες και οι Ιλλυροί αυτοκράτορες του τέλους του 3ου αιώνα απομάκρυναν για λίγο τον κίνδυνο. Αλλά η μεγάλη επιδρομή των Αλαμανών και των Φράγκων και των άλλων γερμανικών λαών, που το 276 λυμαίνονταν την Γαλατία, την Ισπανία και τη βόρεια Ιταλία, προεικονίζει τη μεγάλη εφόρμηση του 5ου αιώνα. Αφήνει πληγές που εουλώνονται δύσκολα, επισπεύδει την οικονομική εξέλιξη, τη δημογραφική κάμψη και τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς: οι αγρότες πρέπει να τεθούν υπό την όλο και πιο σκληρή πατρωνεία των μεγάλων ιδιοκτητών, οι οποίοι γίνονται αρχηγοί στρατιωτικών ομάδων και η κατάσταση του κολωνού πλησιάζει εκείνη του δούλου. Μερικές φορές η αγροτική φτώχεια μεταμορφώνεται σε εξέγερση: Αφρικανοί κυκλάριοι (χριστιανική αίρεση-Δονατιστές), Γαλάτες και Ισπανοί Βαγαυδοί εξεγείρονται ενδημικά κατά τον 4ο και 5ο αιώνα.

Και στην Ανατολή επίσης εμφανίζονται Βάρβαροι που θα τραβήξουν τον δρόμο τους και θα διαδραματίσουν κεφαλαιώδη ρόλο στη Δύση: οι Γότθοι. Το 269, ο αυτοκράτορας Κλαύδιος τους σταματά στη Ναϊσό, αλλά καταλαμβάνουν την Δακία και η λαμπρή νίκη τους επί του αυτοκράτορα Γρατιανού, στην Αδριανούπολη, στις 9 Αυγούστου του 378, αν και δεν ήταν γεγονός αποφασιστικής σημασίας, περιγράφηκε με τρόμο από ρωμαιόφιλους ιστορικούς.

Άλλοτε με τον ρυθμό αργών διεισδύσεων και προωθήσεων λίγο πολύ ειρηνικών, άλλοτε με τον ρυθμό απότομων προελάσεων που συνδεύονταν από μάχες καιι σφαγές, η εσβολή των βαρβάρων, μεταξύ των αρχών του 5ου αιώνα και του τέλους του 8ου, μεταμόρφωσε βαθιά τον πολιτικό χάρτη της Δύσης, που κατ΄ όνομα βρισκόταν υπό την εξουσία του Βυζαντινού αυτοκράτορα.

Από το 407 ως το 429, μια σειρά από επιδρομές ερημώνουν την Ιταλία, τη Γαλατία και την Ισπανία. Το πιο θεαματικό επεισόδιο είναι η πολιορκία, η κατάληψη και η λεηλασία της Ρώμης από τον Αλάριχο και τους Βησιγότθους το 410. Η πτώση της Αιώνιας Πόλης κατέπληξε ππολλούς.

Βάνδαλοι, Αλανοί, Σουηβοί ερημώνουν την Ιβηρική Χερσόνησο. Ωστόσο, η βραχύχρονη εγκατάσταση των Βανδάλων στο Νότο της Ισπανίας δίνει το όνομά της στην Ανδαλουσία. Ήδη από το 429, οι Βάνδαλοι, οι μόνοι βάρβαροι που διέθεταν στόλο, φθάνουν στη Βόρεια Αφρική και κατακτούν την ρωμαϊκή επαρχία της Αφρικής, δηλαδή την Τυνησία και την Ανατολική Αλγερία. Μετά τον θάνατο του Αλάριχου, οι Βησιγότθοι, αποσύρονται από την Ιταλία προς τη Γαλατία, το 412, και έπειτα, το 414, στην Ισπανία, από όπου αναδιπλώνονται το 418 για να εγκατασταθούν στην Ακουϊτανία.

Η ρωμαϊκή διπλωματία έδρασε άλλωστε στο καθένα από αυτά τα στάδια. Ο αυτοκράτορας Ονώριος εκτρέπει τον Βησιγότθο βασιλιά Αταούλφο προς τη Γαλατία και ο τελευταίος την 1η Ιανουαρίου του 414 παντρεύεται στη Ναρβώννη μια αδελφή του αυτοκράτορα: τη Γάλλα Πλακίδια. Αυτός ο ίδιος, μετά τη δολοφονίαι του Αταούλφου παρακινεί τους Βησιγότθους να διεκδικήσουν την Ισπανία από τους Βανδάλους και τους Σουηβούς και ύστερα τους καλεί στην Ακουϊτανία.

Στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα συμβαίνουν αποφασιστικές αλλαγές. Στον Βορρά, μετά από μια σειρά επιδρομές στη Μεγάλη Βρετανία την καταλαμβάνουν μεταξύ 441 και 443. Ένα τμήμα των Βρετανών που νικήθηκαν, περνούν τη θάλασσα και εγκαθίστανται στην Αρμορική, που στο εξής θα λέγεται Βρετάνη.

Το μείζον, αν και και εφήμερο, γεγονός του 5ου αιώνα είναι ασφαλώς ο σχηματισμός της Αυτοκρατορίας των Ούννων από τον Αττίλα, επειδή αυτή ταρακουνά τα πάντα. Γύρω στο 434, ο Αττίλας συνενώνει τις μογγολικές φυλές που είχαν περάσει στη Δύση και έπειτα απορροφά και άλλους βαρβάρους. Για ένα διάστημα διατηρεί διφορούμενες σχέσεις με το Βυζάντιο, συγχρωτίζεται με τον πολιτισμό του, παραμονεύοντας και θεωρώντας το λεία και τελικά μετά από μία επιχείρηση στα Βαλκάνια το 451, πείθεται να εφορμήσει στη Γαλατία όπου ο Ρωμαίος Αέτιος, χάρη κυρίως στους Βησιγότθους κληρωτούς, τον σταματά στα καταλανικά πεδία. Η ουνική αυτοκρατορία διαλύεται και ήδη από το 453, με τον θάνατό του Αττίλα , οι οδρές γυρίζουν προς την Ανατολή.

Το 468, οι Βησιγότθοι του Εύριχου καταπιάνονται με την κατάκτηση της Ισπανίας και την πραγματοποιούν μέσα σε δέκα χρόνια. Τότε εμφανίζεται ο Χλωδοβίκος και ο Θεοδώριχος (Θευδέριχος). Ο Χλωδοβίκος είναι ηγέτης της φυλής των Σάλιων Φράγκων οι οποίοι, κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα, εισχώρησαν στο Βέλγιο και ύστερα στον Βορρά της Γαλατίας. Συγκεντρώνει γύρω του τις περισσότερες φραγκικές φυλές, υποτάσσει τη βόρεια Γαλατία, το 486, θριαμβεύοντας επί του Ρωμαίου Συάγριου, στη Σουασσόν, η οποία γίνεται πρωτεύουσά του. Έπειτα απωθεί μια εισβολή Αλαμανών στη μάχη του Τολμπιάκ και τέλος, το 507, κατακτά την Ακουϊτανία από τνους Βησιγότθους, των οποίων ο βασιλιάς Αλάριχος Β΄ ηττάται και σκοτώνεται στη Βουγιέ. Το 511, όταν πεθαίνει οι Φράγκοι είναι κύριοι της Γαλατίας, με εξαίρεση την Προβηγκία.

Το 476, ο Σκίρος Οδόακρος επικεφαλής μιας ομάδας βαρβάρων, εξεγείρεται κατά του Ορέστη, αρχηγού της πολιτοφυαλκής ο ποιος είχε καταφέρει να καθαιρέσει τον αυτοκράτορα της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Ιούλιο Νέπωτα και να ανακηρύξει στη θέση του τον γιο του Ρωμύλο. Ο Οδόακρος σκοτώνει τον Ορέστη, καθαιρεί τον νεαρό Ρωμύλο και στέλνει τα εμβλήματα του αυτοκράτορα της Δύσης στον αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης Ζήνωνα. Έτσι πέφτει η Ρώμη και ξεκινά μια νέα περίοδος για την Ιστορία της Ευρώπης.

Οι Οστογότθοι είχαν ξεχυθεί στην αυτοκρατορία. Το 487, υπό την ηγεσία του Θεοδώριχου, επιτίθενται στην Κωνσταντινούπολη και εκτρέπονται προς την Ιταλία την οποία καταλαμβάνουν το 493. Εγκατεστημένος στη Ραβέννα ο Θεοδώριχος βασιλεύει για 30 χρόνια.

6ος αιώνας

Στις αρχές του 6ου αιώνα φαίνεται ότι είχε εξασφαλισθεί ο διαμελισμός της Δύσης ανάμεσα σε Αγγλο-Σάξονες, στη Μεγάλη Βρετανία που ήταν αποκομμένη από κάθε σχέση με την ηπειρωτική Ευρώπη, τους Φράγκους, που κατέχουν τη Γαλατία, τους Βουργούνδιους που περιορίζονται στη Σαβοϊα, τους Βησιγότθους που είναι κύριοι της Ισπανίας, τους Βάνδαλους, που εγκαταστάθηκαν στην Αφρική και τους Οστρογότθους που κυριαρχούν στην Ιταλία.

Μέχρι τότε η πολιτική των αυτοκρατόρων της Ανατολής προσπαθούσε να περιορίσει τις ζημιές; να εμποδίσει τους Βαρβάρους να καταλάβουν την Κωνσταντινούπολη, εξαγοράζοντας ακριβά την υποχώρησή τους, να τους στρέψει προς τη δυτική πλευρά της Αυτοκρατορίας, να αρκεστεί σε μια ασαφή υποταγή των βάρβαρων βασιλέων στους οποίους παραχωρούσαν τίτλους υπάτου ή πατρικίου, και να προσπαθήσει να απομακρύνει τους εισβολείς από τη Μεσόγειο.

Η βυζαντινή πολιτική αλλάζει το 527, ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Θεοδώριχου στη Ραβέννα, με τη ανάρρηση του Ιουστινιανού. Η αυτοκρατορική πολιτική εγκαταλείπει την παθητικότητα της για να περάσει στην αντεπίθεση. Ο Ιουστινιανός θέλει να επανακτήσει, όχι μόνο ολόκληρο το δυτικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, τουλάχιστον το κυριότερο μεσογειακό της τμήμα.

Οι Βυζαντινοί ανακτούν την βόρεια Αφρική από τους Βάνδαλους και τη Βαιτική από τους Βησιγότθους, αλλά πρόσκαιρα. Το μεγαλύτερο μέρος της Ιταλίας εκτός από το εξαρχάτο της Ραβέννας, τη Ρώμη και τα περίχωρά της και το νότιο άκρο της χερσονήσου, χάνεται το 572 από τους Λογγοβάρδους. Οι Βησιγότθοι επανακτούν τη Βαιτική στο τέλος του 6ου αιώνα. Από το 660 η Βόρεια Αφρική θα κατακτηθεί από τους Άραβες.

8ος αιώνας

Ο 8ος αιώνας είναι ο αιώνας των Φράγκων. Η άνοδος των Φράγκων στη Δύση παρά κάποιες αποτυχίες, θα είναι σταθερή από την εποχή του Χλωδοβίκου. Η αριστοτεχνική κίνηση του Χλωδοβίκου ήταν η προσχώρησή του μαζί με τον λαό του όχι στον αρειανισμό, όπως άλλοι βασιλείς βάρβαροι, αλλά στον καθολικισμό. Έτσι, θα μπορέσει να παίξει το θρησκευτικό χαρτί, και να επωφεληθεί από τη στήριξη, αν όχι της παποσύνης, πάντως της ισχυρής καθολικής ιεραρχίας. Ήδη από τον 6ο αιώνα οι Φράγκοι κατέλαβαν το βασίλειο των Βουργούνδιων και έπειτα την Πορβηγκία.

Στη διάρκεια των τεσσάρων αιώνων που χωρίζουν τον θάνατο του Θεοδοσίου (395) από τη στέψη του Καλομάγνου (800), γεννήθηκε στη Δύση ένας νέος κόσμος που προέκυψε αργά από ώσμωση του ρωμαϊκού και του βαρβαρικού κόσμου. Ο δυτικός Μεσαίωνας είχε πάρει μορφή.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff