Ο ρόλος της Περσικής αυτοκρατορίας

Είναι σχεδόν παράδοξο πως η Περσική αυτοκρατορία κατάφερε να αναμειχθεί σε έναν «εμφύλιο» θα έλεγε κανείς πόλεμος. Ο ρόλος της Περσικής αυτοκρατορίας στη μεγάλη σύγκρουση μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης, που θα διαμορφώσει το τελευταίο τρίτο του 5ου αιώνα, τον λεγόμενο Πελοποννησιακό πόλεμο είναι σημαντικός. Αθήνα και Σπάρτη είχαν πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά και πολύ διαφορετικά πλεονεκτήματα σε αυτήν τη σύγκρουση.

Το βασικό πλεονέκτημα της Σπάρτης ήτανε ο οπλιτικός της στρατός και η μάχη σώμα με σώμα στην ξηρά. Αντίθετα, το πλεονέκτημα της Αθήνας ήταν ο μεγάλος της στόλος και η μάχη στη θάλασσα. Η Σπάρτη ήλπιζε ότι θα ανάγκαζε τους Αθηναίους να δώσουν μάχη στην ξηρά, θα τους κέρδιζε κατά κράτος και με αυτόν τον τρόπο θα επέβαλλε τους όρους της στους Αθηναίους. Όμως η δυνατότητα των Αθηναίων να αποφύγουν τη μάχη στην ξηρά έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Η ύπαρξη του αθηναϊκού στόλου και τα λεγόμενα Μακρά Τείχη, που συνέδεαν την πόλη της Αθήνας με τον Πειραιά, έκαναν εφικτό για τους Αθηναίους να εισάγουν τα σιτηρά που χρειάζονταν μέσω της θαλάσσης και να αποφύγουν τη σύγκρουση με τους Σπαρτιάτες, ακόμα κι αν οι Σπαρτιάτες κατέστρεφαν τις καλλιέργειες των Αθηναίων.

Σε αυτές τις συνθήκες ήταν σαφές ότι ο μόνος τρόπος με τον οποίον οι Σπαρτιάτες θα μπορούσαν στο τέλος να επικρατήσουν επί των Αθηναίων θα ήταν με το να κατασκευάσουν έναν στόλο αντίστοιχου μεγέθους με αυτόν των Αθηναίων και να προσελκύσουν έμπειρους κωπηλάτες, που θα τους επέτρεπαν να αντιμετωπίσουν τους Αθηναίους στα ίσα.

Μετά τις πρώτες παταγώδεις αποτυχίες των Σπαρτιατών στη θάλασσα, χρησιμοποιώντας τον
στόλο τον δικό τους και των συμμάχων τους, ήταν σαφές ότι μόνο με την εξεύρεση μιας πηγής
που θα μπορούσε να τους χρηματοδοτήσει για την κατασκευή και επάνδρωση ενός νέου στόλου
θα μπορούσαν να κερδίσουν τους Αθηναίους. Ήταν σαφές ότι υπήρχε μόνο μία πηγή που θα
μπορούσε να χρηματοδοτήσει τους Σπαρτιάτες, για να πολεμήσουν τους Αθηναίους στη θάλασσα,
και αυτή δεν ήταν άλλη από την Περσική αυτοκρατορία, που διέθετε τεράστιους χρηματικούς
πόρους, που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για έναν τέτοιο στόχο.

Το κρίσιμο ζήτημα, φυσικά, ήταν το αντίτιμο που θα ζητούσε η Περσία, για να χρηματοδοτήσει τους Σπαρτιάτες, και αν η Περσία θα ήταν διατεθειμένη, μετά τον ψυχρό πόλεμο και την έλλειψη άμεσων συγκρούσεων με την Αθήνα από το 449 π.Χ. και μετά, να ξαναμπεί στο πεδίο των πολεμικών συγκρούσεων με την Αθήνα. Πολύ νωρίς από την έναρξη του πολέμου οι Σπαρτιάτες θα προσεγγίσουν την Περσία, για να κάνουν κάποιου είδους συμφωνία.

Ήδη λίγο μετά τον πόλεμο οι απεσταλμένοι των Σπαρτιατών θα συλληφθούν στην αυλή του Σιτάλκη, του βασιλιά των Θρακών, που επειδή είναι σύμμαχος των Αθηναίων, θα τους δώσει στους Αθηναίους, που θα τους εκτελέσουν. Λίγα χρόνια μετά, οι Αθηναίοι θα συλλάβουν τους απεσταλμένους του Πέρση βασιλιά, που μετέφεραν το μήνυμα του βασιλιά στη Σπάρτη, ότι δεν είναι πολύ σαφές τι ακριβώς θέλουν οι Σπαρτιάτες, οπότε καλό θα ήταν να ξεκαθαρίσουν τη θέση τους. Επομένως, η προσπάθεια των Σπαρτιατών να συμμαχήσουν με την Περσία στην πρώτη φάση του πολέμου δε θα ευοδωθεί.

Τα πράγματα όμως θα αλλάξουν δραματικά μετά την ήττα των Αθηναίων στη Σικελική
εκστρατεία. Οι Αθηναίοι στη Σικελική εκστρατεία θα χάσουν χιλιάδες πολεμιστές και κωπηλάτες,
θα χάσουν εκατοντάδες καράβια και κυρίως θα απολέσουν τα χρηματικά αποθέματα που είχαν
συγκεντρώσει και που τους επέτρεπαν να κατασκευάζουν νέα πλοία και να επανδρώνουν νέες
πολεμικές επιχειρήσεις στη θάλασσα.

Επιπλέον, τα προηγούμενα χρόνια η Αθήνα είχε αποφασίσει να συμμαχήσει με έναν από τους Πέρσες σατράπες στη Μικρά Ασία, τον Πισσούθνη και τον γιο του Αμόργη, που είχαν εξεγερθεί ενάντια στον Πέρση βασιλιά και με αυτόν τον τρόπο ουσιαστικά να συγκρουστεί έμμεσα με τον Πέρση βασιλιά. Αυτό, η συμμαχία ανάμεσα στην Αθήνα και έναν εξεγερμένο Πέρση σατράπη, ανοίγει μια βασική διάσταση της παρέμβασης της Περσίας στον Πελοποννησιακό πόλεμο, που είναι η συνύπαρξη τόσο του κέντρου λήψης των αποφάσεων στη βασιλική αυλή όσο και των σατραπών, των διοικητών δηλαδή των διαφόρων επαρχιών της Περσικής αυτοκρατορίας, που ήταν σχετικά αυτόνομα κέντρα λήψης αποφάσεων, όπου συχνά ο ένας σατράπης μπορεί να ερχόταν σε σύγκρουση με τον γειτονικό του σατράπη, διεκδικώντας ο καθένας τον δικό του ρόλο και τα δικά του συμφέροντα.

Μετά λοιπόν την ήττα των Αθηναίων στη Σικελία είναι το κατάλληλο σημείο, στο οποίο οι Σπαρτιάτες επιλέγουν, βρίσκουν τρόπο συνεργασίας με τον Μεγάλο Βασιλέα και τους σατράπες του, στην οποία όμως υπάρχουν τρία βασικά ζητήματα.
Το πρώτο είναι το πεδίο των πολεμικών συγκρούσεων. Θα προσανατολιστούν σε συγκρούσεις για τον έλεγχο των στενών του Ελλησπόντου και άρα στη συνεργασία των Σπαρτιατών με τον σατράπη της ελλησποντικής Φρυγίας Φαρνάβαζο ή θα επικεντρωθούν στις ακτές της Μικράς Ασίας, στην Ιωνία, και άρα στη συνεργασία με τον σατράπη Τισσαφέρνη που ελέγχει τη Λυδία και την Καρία.
Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα ήταν πώς ακριβώς θα συμμετείχε η Περσία σε αυτή τη σύγκρουση. Θα περιοριζόταν στο να χρηματοδοτήσει τη συγκρότηση και την επάνδρωση του σπαρτιατικού στόλου ή θα συμμετείχε με τις δικές της στρατιωτικές δυνάμεις.
Και το τρίτο ζήτημα ήταν το αντίτιμο που θα λάμβανε η Περσία για την υποστήριξη της Σπάρτης, με αποτέλεσμα τελικά, γύρω στο 411 π.Χ., Σπαρτιάτες και Πέρσες να συμφωνήσουν ότι η Περσία θα έπαιρνε πίσω τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας που είχαν ξεφύγει από τον έλεγχο της μετά τη δημιουργία της ∆ηλιακής συμμαχίας το 478 π.Χ. και ότι η Περσία θα χρηματοδοτούσε τον σπαρτιατικό στόλο μέχρι να φέρει τον δικό της στόλο που κατασκευαζόταν στη Φοινίκη.

Είναι ένα από τα μεγάλα μυστήρια, όχι μόνο για μας, αλλά και για τους αρχαίους Έλληνες, όπως
ο Θουκυδίδης, γιατί τελικά, ενώ ο φοινικικός στόλος ήταν έτοιμος να πλεύσει στο Αιγαίο, δεν
εμφανίστηκε ποτέ. Ενδεχομένως κάποια εξέγερση στην Αίγυπτο έχει να κάνει με αυτό. Πάντως,
αυτό θα καθορίσει ότι η συμμετοχή της Περσίας στον πόλεμο θα περιοριστεί στη χρηματοδότηση
της μιας πλευράς ή της άλλης και όχι με τη συμμετοχή του περσικού στόλου.

Μια δεύτερη συνέπεια της εισόδου της Περσίας στον πόλεμο έχει να κάνει με το αθηναϊκό
πολιτικό σύστημα. Η Αθήνα βρίσκεται σε πάρα πολύ δύσκολες συνθήκες, οι σύμμαχοι αρχίζουν
να εξεγείρονται ο ένας μετά τον άλλον, τα αποθεματικά, σε χρήματα, των Αθηναίων έχουν σχεδόν
εξαντληθεί. Σε αυτές τις συνθήκες λοιπόν, τμήμα της αθηναϊκής ελίτ αποφασίζει ότι η δημοκρατία
δεν μπορεί πλέον να κερδίσει τον πόλεμο και είναι και μια εξαιρετική ευκαιρία να ανατραπεί το
δημοκρατικό πολίτευμα, με το επιχείρημα ότι μόνο συμμαχώντας με τους Πέρσες θα μπορούσαν
οι Αθηναίοι να επικρατήσουν επί των Σπαρτιατών. Kαι οι Πέρσες δεν θα έδιναν τη συγκατάθεσή
τους, παρά μόνο εάν οι Αθηναίοι έβαζαν στην άκρη το δημοκρατικό τους πολίτευμα και
δημιουργούσαν ένα ολιγαρχικό πολίτευμα που ήταν πιο συμβατό με το πολιτικό σύστημα των
Περσών.

Αυτό ακριβώς θα γίνει, το 411 π.Χ. θα ανατραπεί το δημοκρατικό πολίτευμα από τους λεγόμενους Τετρακόσιους, ως άμεση συνέπεια της συμμετοχής των Περσών στον πόλεμο. Παρόλα αυτά οι Αθηναίοι και θα επαναφέρουν το δημοκρατικό τους πολίτευμα και θα καταφέρουν μια σειρά από πλήγματα στους Σπαρτιάτες και τους Πέρσες συμμάχους τους. Μετά το 410 π.Χ. η ισορροπία των δυνάμεων θα αλλάξει. Οι Αθηναίοι θα αποκτήσουν πάλι το πάνω χέρι, με αποτέλεσμα σιγά σιγά οι Πέρσες να αρχίσουν να εξετάζουν μήπως θα έπρεπε να σταματήσουν τη συμμαχία με τους Σπαρτιάτες και να στραφούν σε μια συμμαχία με τους Αθηναίους ή να στηρίξουν και τις δύο δυνάμεις ή να αποσυρθούν από τη σύγκρουση.

Είναι ενδιαφέρον ότι ο παράγοντας που θα καθορίσει την εξέλιξη του πολέμου είναι οι δυναστικές
συγκρούσεις εντός της Περσικής αυτοκρατορίας. Ο βασιλιάς ∆αρείος Β΄ είχε δύο γιους: τον Αρταξέρξη, που επρόκειτο να τον διαδεχθεί, και τον νεώτερο γιο του Κύρο, που είχε όμως την υποστήριξη της μητέρας του και διεκδικούσε κι αυτός να διαδεχθεί τον πατέρα του στον θρόνο. Προκειμένου να αποσοβηθεί αυτή η κρίση, ο ∆αρείος Β΄ θα επιλέξει να στείλει τον νεαρό γιο του Κύρο στην Ιωνία με την εντολή να οδηγήσει σε οριστική νίκη τους Σπαρτιάτες απέναντι στους Αθηναίους.

Ο Κύρος θα φέρει μαζί του μεγάλα χρηματικά ποσά που θα χρησιμοποιήσει για να επαναδημιουργηθεί ο σπαρτιατικός στόλος. Θα αποκτήσει μάλιστα μια στενή προσωπική σχέση με τον ναύαρχο των Σπαρτιατών, τον Λύσανδρο. Και ακόμα και όταν ο Κύρος θα εγκαταλείψει τη Μικρά Ασία για να επιστρέψει πίσω στον πατέρα του, που ήταν έτοιμος να πεθάνει και άρα να ξαναβάλει στο τραπέζι τη διεκδίκηση του να τον διαδεχθεί, θα δώσει στον Λύσανδρο όλα τα χρήματα που είχε στην κατοχή του και με αυτόν τον τρόπο θα επιτρέψει στους Σπαρτιάτες να έχουν τη χρηματική άνεση που θα τους επιτρέψει να συντρίψουν τον αθηναϊκό στόλο και να επικρατήσουν στον Πελοποννησιακό πόλεμο.

Είναι λοιπόν σαφές ότι ο ρόλος της Περσικής αυτοκρατορίας στην εξέλιξη του πολέμου ήταν βασικός και συχνά παράγοντες εντός της Περσικής αυτοκρατορίας, όπως ήταν οι συγκρούσεις στη βασιλική αυλή ή οι συγκρούσεις ανάμεσα σε διαφορετικούς σατράπες, έπαιξαν κομβικό ρόλο στην εξέλιξη του
Πελοποννησιακού πολέμου και στην τελική επικράτηση των Σπαρτιατών και τη διάλυση της
Αθηναϊκής συμμαχίας.