Κοσμοπολίτικα λιμάνια της Μεσογείου

Στα κοσμοπολίτικα λιμάνια της Μεσογείου και στον ευρύτερο κόσμο των αποικιών άνθρωποι από διαφορετικούς πολιτισμούς έρχονται σε επαφή ο ένας με τον άλλον και φέρνουν σε επαφή τους πολιτισμούς τους. Τα σημαντικότερα είναι τέσσερα. Τα δύο βρίσκονται στην Ετρουρία, στην περιοχή δηλαδή της σημερινής Τοσκάνης, και είναι η Γκραβίσκα (Gravisca) και το Πυργκί (Pyrgi). Αυτά τα δύο βρίσκονται στη δυτική ακτή της Ιταλίας. Το τρίτο λιμάνι είναι η Σπίνα (Spina) στην Αδριατική Θάλασσα και το τέταρτο στη Ναύκρατη (Naucratis) στην Αίγυπτο.

Στο λιμάνι της Γκραβίσκας στην Ετρουρία συναντώνταν άνθρωποι και πολιτισμοί από διάφορες περιοχές της Μεσογείου. Αυτό το αποδεικνύουν οι ανασκαφές στην Γκραβίσκα έχουν αποκαλύψει την ύπαρξη αγαθών από πολλές και διαφορετικές περιοχές. Σημαντικός αριθμός αυτών των αγαθών και αντικειμένων προέρχονται από τον ελλαδικό χώρο. Τα αναθήματα στα Ιερά της Γκραβίσκας άλλα έχουν επιγραφές στα ετρουσκικά, όπως θα περίμενε κανείς, άλλα όμως έχουν επιγραφές στην ιωνική διάλεκτο καθώς και αφιερώματα-αναθήματα τόσο σε ελληνικές όσο και σε ετρουσκικές θεότητες.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση του λιμανιού του Πυργκί, το επίνειο με άλλα λόγια της
ετρουσκικής πόλης του Καίρε ή της Αγίλλας, όπως την ονόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες. Οι ανασκαφές στο Πυργκί, πέρα από τη μεγάλη ποσότητα αγαθών από πολλές και διαφορετικές περιοχές, έχουν αποκαλύψει δύο ναούς: ένας ναός κατασκευασμένος με βάση την ελληνική ναϊκή τεχνοτροπία και ο δεύτερος με βάση την ετρουσκική. Είναι χαρακτηριστικό όμως ότι ο ετρουσκικός ναός διακοσμείται με ένα αέτωμα που περιλαμβάνει κάποια πολύ χαρακτηριστικά επεισόδια της ελληνικής μυθολογίας. Η θεματική αυτού του αετώματος σχετίζεται με την εκστρατεία των Επτά επί Θήβας.

Παρουσιάζει αφενός τον ∆ία να κεραυνοβολεί τον Καπανέα και αφετέρου τον Τυδέα, σε μία από τις
πιο φρικιαστικές σκηνές της ομηρικής μυθολογίας, να ετοιμάζεται να καταναλώσει τον εγκέφαλο
του νεκρού αντίπαλού του, Μελανίππου, ενώ η Αθηνά παρακολουθεί με αποτροπιασμό αυτή την
πράξη του Τυδέα. Είναι σαφές, λοιπόν, ότι όποιος βρισκόταν μπροστά σε αυτό τον ναό ετρουσκικής τεχνοτροπίας θα χρειαζόταν να γνωρίζει πολλά πράγματα για την ελληνική μυθολογία για να καταλάβει τι ακριβώς απεικονίζεται σε αυτές τις αναπαραστάσεις.

Κοντά, όμως, σε αυτούς τους δύο ναούς έχουνε βρεθεί τρία περίφημα χρυσά ελάσματα. ∆ύο
από αυτά έχουνε κείμενα στην ετρουσκική γλώσσα και γραφή, ενώ το τρίτο έχει ένα κείμενο στα
φοινικικά. Και τα τρία καταγράφουν τον σεβασμό και τη λατρεία του Ετρούσκου ηγεμόνα της
Αγίλλας προς μια θεότητα που στο ετρουσκικό κείμενο ταυτίζεται με την ετρουσκική θεότητα Ούνι,
ενώ στο φοινικικό κείμενο ταυτίζεται με τη φοινικική θεότητα Αστάρτη.

Με άλλα λόγια οποιοσδήποτε επισκεπτόταν αυτό το κοσμοπολίτικο λιμάνι θα συναντούσε Ετρούσκους, Έλληνες και Φοίνικες, θα έβλεπε τη λατρεία θεοτήτων που γίνονταν αντιληπτές είτε ως ελληνικές είτε ετρουσκικές είτε ως φοινικικές, θα συναντούσε προϊόντα από πολλά και διαφορετικά μέρη και θα έβλεπε επιγραφές στην ελληνική, στην ετρουσκική και στη φοινικική γλώσσα και γραφή.

Το τρίτο λιμάνι της Σπίνα είναι ένα κοσμοπολίτικο λιμάνι που ίδρυσαν οι Ετρούσκοι, αυτή τη φορά στην Αδριατική θάλασσα. Παρ’ όλα αυτά –παρότι η παρουσία των Ετρούσκων στη Σπίνα είναι πάρα πολύ σημαντική, όπως μαρτυρείται από πολλά και διαφορετικά ευρήματα– στη Σπίνα και τα νεκροταφεία της βρίσκουμε πολύ μεγάλες ποσότητες αττικής κεραμικής, βρίσκουμε αναθήματα σε ελληνικούς θεούς.

Αλλά ίσως το πιο ενδιαφέρον, από τα γραπτά κείμενα έχουμε μια παράδοση που λέει πώς ο ∆αίδαλος επισκέφτηκε τη Σπίνα και αφιέρωσε εκεί δύο αγάλματα σε αρχαϊκό στυλ, ένα για τον ίδιο και ένα για το γιο του Ίκαρο. Είναι, λοιπόν, εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι ένα από τα ευρήματα στη Σπίνα είναι ένα χρυσό περίαπτο που απεικονίζει τον ∆αίδαλο και τον Ίκαρο με επιγραφές στα ετρουσκικά. Είναι ένα καλό παράδειγμα του πόσο σύνθετες είναι οι διαπολιτισμικές σχέσεις και επαφές που βρίσκει κανένας
σε ένα τέτοιο κοσμοπολίτικο λιμάνι.

Τέλος, η Ναύκρατη ήταν η μοναδική ελληνική αποικία στην Αίγυπτο και ήταν ένας σύνθετος οικισμός, γιατί ήταν ταυτόχρονα μία ελληνική αποικία, ένα κοσμοπολίτικο λιμάνι και ταυτόχρονα ένας αιγυπτιακός οικισμός που συνυπήρχαν μαζί κάτω από την εποπτεία του αιγυπτιακού κράτους
αρχικά και των Περσών στη συνέχεια. Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι ένα από τα σημαντικότερα ιερά
στη Ναύκρατη είναι το λεγόμενο «Ελλήνιον». ∆εν είναι καθόλου τυχαίο το ότι οι Έλληνες της
Ναύκρατης προέρχονται από πολλές και διαφορετικές περιοχές, η πλειοψηφία τους είναι Ίωνες
αλλά υπάρχουν και ∆ωριείς και Αιολείς, και βεβαίως είναι η εμπειρία τους στην Αίγυπτο και η
επαφή με τον αιγυπτιακό πολιτισμό που κάνει αρκετά καθαρό τι είναι αυτό που τους ενώνει. Εξού
και πολλά από τα αφιερώματα στο Ελλήνιον είναι στους θεούς των Ελλήνων, όπως γράφουν οι
επιγραφές, ακριβώς γιατί είναι τόσο διαφορετικοί από τους θεούς των Αιγυπτίων με τους οποίους
έρχονται σε επαφή οι Έλληνες.

Οι ανασκαφές στη Ναύκρατη επίσης έχει αποκαλυφθεί μια σειρά από εργαστήρια που παρήγαγαν αιγυπτιάζοντα αντικείμενα: σκαραβαίους (μία από τις κλασικές μορφές αιγυπτιακών αντικειμένων που θα διαδοθούν σε όλη τη Μεσόγειο) ή αρύβαλλους (μικρά αγγεία που περιείχαν αρωματικά έλαια) με διακόσμηση από την αιγυπτιακή εικονογραφία και με επιγραφές στα ιερογλυφικά.