Αθηναίοι και Πέρσες

Οι Περσικοί πόλεμοι είναι κομμάτι μιας ευρύτερης διαδικασίας που ήταν η επέκταση της Περσικής αυτοκρατορίας στην Ευρώπη, στη Μακεδονία και τη Θράκη, στη Σκυθία και στο τέλος στον ίδιο τον χώρο του Αιγαίου. Η ήττα των Περσών στους Περσικούς πολέμους θα σημάνει το τέλος της επέκτασης στην Ευρώπη και την αποχώρηση των Περσών από όλες αυτές τις περιοχές. Μετά την ήττα των Περσών στις Πλαταιές και στη Μυκάλη οι Έλληνες, που δεν γνωρίζουν ότι δεν θα υπάρξει νέα περσική εκστρατεία, θα συνεχίσουν την προσπάθεια απελευθέρωσης των ελληνικών κοινοτήτων από τους Πέρσες, αρχικά υπό την ηγεσία της Σπάρτης και μετά από λίγο, όταν οι Σπαρτιάτες δεν ανταποκρίνονται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο σε αυτό τον ρόλο, οι κοινότητες της Ιωνίας θα απευθυνθούν στους Αθηναίους και θα τους ζητήσουν να ηγηθούν του αγώνα εναντίον των Περσών. Αυτή τη συμμαχία, οι σύγχρονοι ιστορικοί την ονομάζουν ∆ηλιακή Συμμαχία επειδή αρχικά το ταμείο της συμμαχίας και το κέντρο της συμμαχίας ήταν στο ιερό νησί της ∆ήλο. Στην αρχαιότητα ήταν απλά γνωστή ως «οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους».

Είναι χαρακτηριστικό το πώς οι Αθηναίοι χρησιμοποιούν τον ρόλο τους στους Περσικούς
πολέμους για να νομιμοποιήσουν τον ηγετικό τους ρόλο στη ∆ηλιακή Συμμαχία. Ο Θουκυδίδης,
στο πρώτο του βιβλίο, μας δίνει μια δημηγορία των Αθηναίων στην οποία ισχυρίζονται ότι η
τεράστια επιτυχία τους στον Μαραθώνα, να πολεμήσουν μόνοι τους εναντίον των Περσών και να
επικρατήσουν, νομιμοποιεί το γιατί έχουν το δικαίωμα να ηγούνται των ιωνικών κοινοτήτων στη
μάχη ενάντια στους Πέρσες. Είναι ένα επιχείρημα που οι Αθηναίοι θα επαναλαμβάνουν ξανά και
ξανά και στη διάρκεια του 5ου αιώνα αλλά και στη συνέχεια.

Μέχρι τότε η μόνη ουσιαστική διακρατική συμμαχία ήταν η λεγόμενη Πελοποννησιακή συμμαχία με ηγέτη τη Σπάρτη, όπου πρακτικά το μόνο πράγμα που ζητούσε από τα μέλη της συμμαχίας ήταν να συμμετέχουν με τις στρατιωτικές τους δυνάμεις στις διάφορες εκστρατείες της συμμαχίας. Η Αθήνα δημιουργώντας τη ∆ηλιακή Συμμαχία φέρνει στο φως τελείως νέα φαινόμενα, όπως είναι η φορολογία των συμμάχων, όπως είναι η εγκατάσταση φρουρών σε διάφορες πόλεις όταν εξεγείρονταν, όπως
είναι η χρήση αξιωματούχων που κατασκόπευαν και επιτηρούσαν το τι έκαναν οι διάφορες
κοινότητες, όπως ήταν η κατάσχεση των γαιών όποιων κοινοτήτων εξεγείρονταν και η απόδοσή
τους σε Αθηναίους αποίκους, σε Αθηναίους κληρούχους, όπως λέγονταν.

Όλα αυτά είναι νέα φαινόμενα, και το μεγάλο ερώτημα είναι από πού πήραν την ιδέα οι Αθηναίοι γι’ αυτά τα φαινόμενα. Η απάντηση είναι σχετικά εύκολη. Η επιβολή φόρων ήταν κάτι που έκαναν οι Πέρσες πριν αυτές οι κοινότητες απελευθερωθούν από τους Πέρσες. Μπορεί η ∆ηλιακή Συμμαχία να
δημιουργήθηκε για να συγκρουστεί με τους Πέρσες, αλλά τα εργαλεία που θα χρησιμοποιήσουν
οι Αθηναίοι για να οικοδομήσουν τη ∆ηλιακή Συμμαχία είναι ακριβώς τα εργαλεία που έμαθαν και
υιοθέτησαν από τις πρακτικές της Περσικής αυτοκρατορίας. Ένα από τα πολλά παράδοξα της
σχέσης Ελλήνων και Περσών.

Τα πρώτα περίπου τριάντα χρόνια μετά τους Περσικούς πολέμους θα ακολουθήσουν πολλές συγκρούσεις ανάμεσα στη ∆ηλιακή Συμμαχία και τους Πέρσες. Μια από τις πιο καθοριστικές συγκρούσεις θα λάβει χώρα στην περιοχή της Παμφυλίας, στη νότια ακτή της Τουρκίας, όπου στις εκβολές του ποταμού Ευρυμέδοντα θα λάβει χώρα μια μάχη τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα, στην οποία οι Αθηναίοι θα επικρατήσουν συντριπτικά επί των Περσών.

Λίγα χρόνια μετά, θα συμβεί μια πολύ σημαντική εξέλιξη, το 460 π.Χ. η Αίγυπτος θα εξεγερθεί
ενάντια στους Πέρσες. Είναι μία από τις πολλές φορές που η Αίγυπτος θα εξεγερθεί απέναντι
στους Πέρσες. Οποτεδήποτε η Αίγυπτος εξεγείρεται απέναντι στους Πέρσες οι ελληνικές κοινότητες που είναι σε σύγκρουση με την Περσία, συνήθως δημιουργούν συμμαχίες με τους εξεγερμένους Αιγύπτιους. Αυτό ακριβώς θα γίνει και σε αυτήν την περίπτωση. Οι Αθηναίοι θα στείλουν ένα πολύ μεγάλο εκστρατευτικό σώμα στην Αίγυπτο, που θα συναντήσει μια σειρά από επιτυχίες στην αρχή, αλλά στο τέλος θα ηττηθεί, όταν οι Πέρσες θα καταφέρουν να επανακαταλάβουν την Αίγυπτο.

Μετά την ήττα των Αθηναίων στην Αίγυπτο, που ήταν πολύνεκρη, θα ακολουθήσει μια νέα
μεγάλη σύγκρουση το 451 π.Χ. στην Κύπρο, στην οποία οι Αθηναίοι θα επικρατήσουν και από
αυτήν την άποψη θα βάλουν τέλος στις βλέψεις των Περσών να επιστρέψουν ως μεγάλοι
διεκδικητές στον χώρο του Αιγαίου.

∆ύο χρόνια μετά, κάποιες αρχαίες πηγές αναφέρουν την υπογραφή της λεγόμενης «ειρήνης του
Καλλία», από το όνομα του Αθηναίου που διαπραγματεύτηκε αυτήν τη συνθήκη, η οποία πρακτικά
έβαλε τέλος στις άμεσες εχθροπραξίες ανάμεσα σε Αθηναίους και Πέρσες μέχρι τα τελευταία χρόνια του 5ου αιώνα π.Χ. Υπάρχει μια μεγάλη συζήτηση αν αυτή η ειρήνη του Καλλία έλαβε πραγματικά χώρα ή όχι, διότι οι σύγχρονες πηγές όπως ο Θουκυδίδης δεν την αναφέρουν, αλλά η ουσία του ζητήματος είναι ότι μετά το 449 π.Χ. παύουν οι άμεσες εχθροπραξίες ανάμεσα σε Αθηναίους και Πέρσες κι έχουμε ένα είδος Ψυχρού Πολέμου, ανάμεσα στις δυο δυνάμεις, χωρίς όμως πλέον να
υπάρχουν συγκρούσεις του μεγέθους ανάμεσα στο 478 π.Χ. και το 449 π.Χ.