Πόλεμοι

Στην Ευρώπη μετά την Αναγέννηση η έξαρση της συλλογικής βίας χαρακτηρίστηκε ως ένα νέο θλιβερό φαινόμενο. Μια βία που την αναδεικνύουν όχι μόνο οι πόλεμοι αλλά και κάθε μορφή κοινωνικής σύγκρουσης. Ευρωπαίοι λόγιοι, που στο παρελθόν επιφύλασσαν το χαρακτηρισμό του βαρβάρου μόνο γι΄ αυτούς που ζούσαν πέραν των ορίων του δυτικού χριστιανικού κόσμου, τώρα πλέον αποδέχονταν πως και οι Ευρωπαίοι ήταν ικανοί για πράξεις βιαιότητας.

Σε μια περίοδο που το μέγεθος των στρατών ήταν σχετικά μικρό, οι απώλειες στα πεδία των μαχών αποτελούν την ηπιότερη των συνεπειών ενός πολέμου. Μια παρατεταμένη πολιορκία έτεινε να αυξάνει τη θνησιμότητα, ιδιαίτερα ανάμεσα στον άμαχο πληθυσμό. Υπήρχαν επίσης και κάποιες ασυνήθεις περιπτώσεις, όπως της ισπανικής Αρμάδας το 1588, που κόστισε στους Ισπανούς 15.000 άνδρες.

Μπορεί να υποστηριχθεί ότι πως οι στρατιωτικές επιχειρήσεις δεν είχαν υψηλό ανθρώπινο κόστος. Ακόμα και έτσι, οι επιπτώσεις τους δεν μπορούν να υποτιμηθούν: οι στρατιώτες μετέδιδαν διάφορες επιδημίες, επιδείνωναν τον λιμό και ορισμένες φορές διέπρατταν φρικαλέες ωμότητες. Κατά κανόνα, ήταν ο άμαχος πληθυσμός που υπέφερε περισσότερο.

Οι πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα ήταν μια σχετικά ειρηνική περίοδος στη δυτική Ευρώπη, με εξαίρεση την Ιταλία. Στα τέλη του όμως αυτού του αιώνα ο πόλεμος είχε εξαπλωθεί παντού, και στην ξηρά και τη θάλασσα, είτε πρόκειται για εμφύλιες και θρησκευτικές συγκρούσεις είτε για πολέμους με τους Τούρκους. Και οι στρατοί άρχισαν να μεγαλώνουν σε μέγεθος.

Οι γαλλικοί θρησκευτικοί πόλεμοι (1562-98) είχαν βαρύ κόστος σε ανθρώπινες ζωές: κατά τη σφαγή της Νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου εξοντώθηκαν 3.000 Προτεστάντες στο Παρίσι και άλλοι 20.000 στην υπόλοιπη Γαλλία. Πολλές περιοχές υπέστησαν τρομερές απώλειες, η Rouen απώλεσε το 1/4 των κατοίκων της την περίοδο 1562-1594. Υπήρχαν όμως, και θετικές εξελίξεις την περίοδο αυτή. Η δεκαετία του 1580 χαρακτηρίζεται από γενικότερη πληθυσμιακή αύξηση στην Ευρώπη. Στην Βουργουνδία οι γεννήσεις και οι γάμοι αυξάνονταν σταθερά κατά τη διάρκεια των πολέμων, παρουσιάζοντας μια μείωση μόνο κατά τη διάρκεια της δεκαετίας 1590 όταν ο λιμός μάλλον και όχι ο πόλεμος ευθυνόταν για τα χαμηλά ποσοστά γεννήσεων.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι θρησκευτικοί πόλεμοι είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για το γεγονός ότι η συνολική αύξηση του πληθυσμού στη Γαλλία ήταν χαμηλότερη από αυτή σε κάθε άλλη δυτικοευρωπαϊκή χώρα. Η θνησιμότητα, όμως, δεν ήταν αρκετά υψηλή ώστε να αντιστρέψει την αυξητική τάση έως τη δεκαετία του 1580.

Την ίδια περίοδο στις Κάτω Χώρες είχε ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος. Ο Ογδοηκονταετής Πόλεμος (1568-1648) διαίρεσε τη χώρα σε ένα βόρειο τμήμα και σε ένα νότιο. Κατά την πρώτη φάση του εμφυλίου ο βορράς επλήγη σε μεγάλο βαθμό, αλλά από τα τέλη του 16ου αιώνα, ήταν ο νότος που υπέστη κυρίως τις συνέπειες του εμφυλίου. Μετά το 1630, όταν οι κουυρσάροι της Δουνκέρκης έπληξαν με επιτυχία το εμπόριο της Βόρειας Θάλασσας, δέχθηκαν οι Ενωμένες Επαρχίες ένα σοβαρό πλήγμα. Μια σειρά παραγόντων συνέβαλαν ώστε ο νότος να υποστεί το μεγάλο βάρος της καταστροφής.

Στη Γαλλία τις βαρύτερες συνέπειες είχε η εξέγερση της Σφενδόνης με επίκεντρο κυρίως το Βορρά, την περιοχή γύρω από το Παρίσι. Μια αναφορά για την περιοχή μιλά για: «μικρά και μεγάλα χωριά, δρόμους γεμάτους αποφορά από τα εκτεθειμένα πτώματα ζώων και ανθρώπων, τα πάντα να έχουν μετατραπεί σε βόθρους και στάβλους, και πάνω από όλα, οι άρρωστοι και οι ετοιμοθάνατοι, χωρίς ψωμί, κρέας, φάρμακα, ζεστασιά, ένα κρεβάτι, σκεπάσμτα, και χωρίς ιερέα, γιατρό ή κάποιον να απαλύνει τη δυστυχία τους».

Στην περιοχή που ξέσπασε η εξέγερση, η σοδειά καταστράφηκε. Παρ΄ όλο που αιτία όλων των δεινών ήταν ο πόλεμος, στην πράξη η αυξημένη θνησιμότητα οφειλόταν κυρίως στις επιδημικές ασθένειες που μετέδιδαν οι στρατιώτες. Οι πληθυσμιακές απώλειες στην περιοχή γύρω από το Παρίσι ανήλθαν περίπου στο ένα πέμπτο του πληθυσμού.

Ο Τριαντακονταετής Πόλεμος (1618-48) είναι ο πιο γνωστός των δεινών αυτής της περιόδου. Παρ΄όλο που κείμενα της εποχής συνέβαλαν στην υπερτίμηση των συνεπειών του πολέμου, λεπτομερείς έρευνες επιβεβαίωσαν την παραδοσιακή ιστορική θεώρηση του φαινομένου. Ταυτόχρονα, βέβαια, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι επιδημικές ασθένειες, ιδιαίτερα η εκτεταμένη επιδημία πανώλης του 1634-6, ήταν κυρίως υπεύθυνες για τη θνησιμότητα της περιόδου.

Ένας πόλεμος που έχει προ πολλού λησμονηθεί, αλλά και οι συνέπειες του φτάνουν έως τις μέρες μας, ήταν αυτός του 1640-68 μεταξύ Ισπανίας και Πορτογαλίας, που τερματίστηκε με την αναγνώριση από την Ισπανία της πορτογαλικής ανεξαρτησίας. Πολυετείς αψιμαχίες και επιδρομές εκατέτωθεν της μεθορίου μετέτρεψαν κάθε μεγάλη πόλη σε στρατιωτικό κέντρο με ισχυρή φρουρά, κατέστρεψαν κατά περιόδους τόσο την αγροτική όσο και την κτηνοτροφική παραγωγή, διόγκωσαν τη μετανάστευση και οδήγησαν σε πληθυσμιακή συρρίκνωση.

Παρ΄όλο που σε ορισμένες περιοχές απαιτήθηκε έως και μια γενιά για να ανακάμψουν στα προπολεμικά τους πληθυσμιακά επίπεδα, πολλές κατάφεραν να το επιτύχουν αυτό με εντυπωσιακή ταχύτητα. Ο απόλυτος μηδενισμός γάμων και γεννήσεων σε ορισμένες κοινότητες ήταν παροδικός. Καθώς η κρίση όδευε προς το τέρμα της, νοικοκυριά που είχαν χάσει τον ένα γονέα άρχισαν να αναζητούν τον αντικαταστάτη τους και το απόθεμα άγαμων γυναικών ήταν πλέον διαθέσιμο για τους άνδρες που αναζητούσαν σύζυγο. Οι γάμοι, πρώτοι και δεύτεροι αυξήθηκαν εκθετικά.

Στο Nördlingen, στη διάρκεια των τεσσάρων μηνών της πανώλης, και στη στρατιωτικής κρίσης στα τέλη του 1634, τέλεστηκαν μόνο τρεις γάμοι. Όταν η πανώλη υποχώρησε τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, σημειώθηκε μια κατακόρυφη αύξηση των γάμων: τους πρώτους τέσσερις μήνες του 1635 τελέστηκαν 121. Αυτό το κύμα γάμων οδήγησε σε μια κατακόρυφη αύξηση των γεννήσεων, γεγονός που βοήθησε τα αστικά κέντρα αλλά και την ύπαιθρο να ανακάμψουν από τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου.

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, Henry kamen