Τραπεζούντα: το κράτος των Κομνηνών

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους το 1204, δημιουργούνται κρατίδια, λατινικά αλλά και βυζαντινά, σε όλη την έκταση της πάλαι ποτέ Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ένα από αυτά έχει πρωτεύουσα την Τραπεζούντα, από την οποία και ονομάστηκε Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας.

Τραπεζούντα: το κράτος των Κομνηνών
Το έμβλημα των Κομνηνών

Η δημιουργία αυτής της Αυτοκρατορίας εντάσσεται στα πλαίσια της αντίστασης του βυζαντινού κόσμου κατά της ξένης κυριαρχίας και θεωρείται ως πολιτικό κατόρθωμα, αντίστοιχο με αυτά της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας και του Δεσποτάτου της Ηπείρου.

Η Τραπεζούντα των Γαβράδων

Ήδη από το τέλος του 11ου αιώνα η περιοχή της Τραπεζούντας, δηλαδή το θέμα Χαλδίας, έχει ουσιαστικά ξεφύγει από τον έλεγχο των κρατικών οργάνων της βυζαντινής πρωτεύουσας. Η τουρκική σελτζουκική απειλή απομακρύνθηκε χάρη στην ενεργό αντίδραση των τοπικών παραγόντων. Ο Θεόδωρος Γαβράς, γόνος πλούσιας οικογένειας της Τραπεζούντας, ελευθερώνει την πατρίδα του και την περιοχή της από τους Τούρκους, γύρω στο 1075. Ως το 1098, έτος του μαρτυρίου του, ο Γαβράς διοικεί τη Τραπεζούντα και την περιοχή της «ίδιον λάχος εαυτώ αποκληρωσάμενος», όπως τονίζει η Άννα Κομνηνή, δηλαδή ανεξάρτητα από την Κωνσταντινούπολη και την κυβέρνηση της. Απόγονοι του Θεόδωρου Γαβρά, ο Γρηγόριος, ο Κωνσταντίνος και άλλοι, θα κρατήσουν στα χέρια τους την τύχη της Τραπεζούντας ως την εποχή που ο Ιωάννης Β΄Κομνηνός θα αποκαταστήσει την βυζαντινή εξουσία και θα επαναφέρει την περιοχή στα πλαίσια της επαρχιακής διοίκησης. Είναι η εποχή που το Βυζάντιο αρχίζει να θεμελιώνει τον έλεγχο του στην περιοχή του ανατολικού Εύξεινου Πόντου.

Η Τραπεζούντα κέντρο του ποντιακού κόσμου

Η ύπαρξη και η ανάπτυξη του κράτους των Κομνηνών προϋπέθετε την ελεύθερη επικοινωνία της Τραπεζούντας με το εσωτερικό της Ασίας και με περιοχές της νότιας Ρωσίας. Η εξασφάλιση της ελεύθερης επικοινωνίας αποτέλεσε το κύριο μέλημα των αυτοκρατόρων της Τραπεζούντας και παρουσιάζεται ως προσπάθεια πότε προάσπισης της εδαφικής ακεραιότητας και πότε προστασίας του οικονομικού δυναμικού της χώρας. Η επιδίωξη των δύο αυτών σκοπών φέρνει την Τραπεζούντα αντιμέτωπη, από τη μια μεριά με τους Σελτζούκους Τούρκους και τους Τουρκομάνους της Μικράς Ασίας και από την άλλη τους Γενουάτες που χάρη στις ποντιακές τους εγκαταστάσεις, κυρίως μετά τη δημιουργία της αποικίας του Καφφά στην Ταυρική, διεκδικούν το μονοπώλιο του διαμετακομιστικού εμπορίου στον Πόντο.

Η ιστορία της Τραπεζούντας είναι μεστή από πολεμικές συγκρούσεις με τους Τούρκους που περιβάλλουν τα εδάφη της, απειλώντας ακόμα και την ίδια την πόλη της Τραπεζούντας. Η σύναψη συμμαχιών με τη Βενετία αποβλέπει σίγουρα στο να μειώσει τη θέση που καθημερινά η Γένουα κατακτά στον ανατολικό Πόντο.

Η μογγολική επέκταση από τον 13ο αιώνα στην Ταυρίδα και στη Μικρά Ασία στο εμπόριο της Δύσεως και στους πρωτεργάτες των διεθνών συναλλαγών, δηλαδή τις ιταλικές δημοκρατίες. Έτσι, το θέατρο αντιζηλίας Βενετίας και Γένουας μεταφέρεται στο βυζαντινό χώρο και ιδιαίτερα στην βορειανατολική περιοχή του Πόντου, στην Τραπεζούντα, στο σταυροδρόμι δηλαδή Ασίας και Ευρώπης.

Οι σχέσεις της Τραπεζούντας με το μογγολικό κράτος της Μικράς Ασίας είναι ανάλογες με τις σχέσεις με τους Σελτζούκους. Οι μογγολικές νίκες κατά των Σελτζούκων στα μέσα του 13ου αιώνα και η μογγολική προώθηση στη Γεωργία ανάγκασαν του Κομνηνούς να αναγνωρίσουν την εξουσία των Μογγόλων χωρίς αυτό να σημαίνει την υποταγή τους στο νέο ηγεμόνα της Ανατολής. Αντίθετα, η μογγολική κυριαρχία φαίνεται να λυτρώνει την Τραπεζούντα από τους Σελτζούκους, οι οποίοι κατά καιρούς επέβαλαν όρους φορολογικής υποταγής στην Αυτοκρατορία του Πόντου.

Εχθροί του κράτους των Κομνηνών τώρα είναι τα τουρκομανικά εμιράτα, ενώ η μογγολική κατάκτηση ανοίγει, χάρη στην πολιτική ενοποίηση που επέβαλε στην Ανατολή, νέους ορίζοντες στο διεθνές εμπόριο, που έχει για σταθμό την Τραπεζούντα.

Αμυτζαράντοι και Σχολάριοι

Το 1261 συντελείται η αποκατάσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη από τον Μιχαήλ Η΄Παλαιολόγο. Αυτό το γεγονός θα επιτρέψει την αναδιοργάνωση του χριστιανικού κόσμου, θα επιβάλει τη δημιουργία νέων παραγόντων ισορροπίας στον ποντιακό χώρο και θα προβάλει νέους όρους συμβίωσης μεταξύ των ελληνικών ορθόδοξων αυτοκρατοριών.

Η διπλωματία του Μιχαήλ Η΄Παλαιολόγου θα καταφέρει να δημιουργήσει τις συνθήκες που κάνουν την Τραπεζούντα, αν όχι τμήμα του Βυζαντινού κράτους, οπωσδήποτε μέρος αναπόσπαστο της βυζαντινής κοινότητας. Ο γάμος του Ιωάννη Β΄Μεγάλου Κομνηνού με την Ευδοκία Παλαιολογίνα, το 1282, τη θυγατέρα του Μιχαήλ Η΄Παλαιολόγου, θα ανοίξει τον δρόμο αδελφικών σχέσεων της Τραπεζούντας με την Κωνσταντινούπολη. Ο μονοκέφαλος αετός, σύμβολο της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, δένει την ποντιακή πόλη με την, πριν το 1204, Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης και θυμίζει την εξουσία της Τραπεζούντας στη χριστιανική Ανατολή.

Οι Τραπεζούντιοι βασιλείς πριν το τέλος του 13ου αιώνα θα εγκαταλείψουν τον τίτλο του βασιλιά των Ρωμαίων, ενώ η Κωνσταντινούπολη θα προσπαθήσει ακούραστα και μεθοδικά, κυρίως χάρη στην εγκατάσταση κωνσταντινοπολίτικων αριστοκρατικών οικογενειών στην Τραπεζούντα, να επιβάλει στη μικρασιατική ελληνική αυτοκρατορία του Πόντου την πολιτική των βυζαντινών συμφερόντων.

Ο εμφύλιος πόλεμος που συντάραξε τον κόσμο της Τραπεζούντας στα μέσα του 14ου αιώνα έχει σίγουρα στις ρίζες του στον ανταγωνισμό των αυτόχθονων οίκων της Τραπεζούντας, των Αμυτζαράντων, και των πιστών στην Κωνσταντινούπολη που είναι γνωστοί με το όνομα Σχολάριοι.

Η νίκη των Σχολάριων και η σφαγή των Αμυτζαράντων πνίγει στο αίμα κάθε αντικωνσταντινοπολίτικη πολιτική της Τραπεζούντας. Παρά τις εχθρικές, όμως, φάσεις που γνωρίζουν πότε πότε οι σχέσεις της Τραπεζούντας με την Κωνσταντινούπολη, είναι αναμφισβήτητο, ότι ως το τέλος της ποντιακής Αυτοκρατορίας, η Κωνσταντινούπολη μένει για την Τραπεζούντα η μητρόπολη του Γένους και της Εκκλησίας. Τον χαμό της Κωνσταντινούπολης το 1453 θα θρηνήσει πικρά ο ποντιακός λαός. Το πένθος για τη Ρωμανία και την Πόλη θα μείνει ολοζώντανο στα δημοτικά του τραγούδια, τους «Θρήνους», που περνούν αναλλοίωτοι τους αιώνες. Οι ποντιακοί στίχοι «Η Ρωμανία κι αν πέθανε ανθεί και φέρει κι άλλο», γαλούχησαν με αναστάσιμη ελπίδα σειρά ταπεινομένων γενιών της Ρωμιοσύνης και του Ελληνισμού.

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης (1866-1935)

Αν και συνέδεσε το όνομά του τόσο με τον Μακεδονικό Αγώνα όσο και με το αντάρτικο του Πόντου, ο Γερμανός Καραβαγγέλης έφυγε από τη ζωή στις 11 Φεβρουαρίου 1935 «με περίλυπη έως θανάτου την ψυχή», όπως είχε γράψει στ’ απομνημονεύματά του. Από τη Βιέννη, «τον τόπο εξορίας» κατά τον ίδιο, πρόφτασε και είδε να πραγματοποιείται το όνειρό του για το οποίο τόσο σκληρά εργάστηκε, η απελευθέρωση της Μακεδονίας. Το ελληνικό κράτος, όμως, αρνήθηκε να πληρώσει ακόμα και τα έξοδα της κηδείας του, με αποτέλεσμα τα λείψανά του να επιστρέψουν στην Καστοριά το 1959!

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης

Ο Βίος του Γερμανού Καραβαγγέλη

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης γεννήθηκε στη Στύψη της Λέσβου το 1866 και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Αδραμύττιο της Μικράς Ασίας. Σπούδασε στη Θεολογική Σχολής της Χάλκης, απ’ όπου αποφοίτησε το 1888, χειροτονήθηκε διάκονος και έφυγε για τη Λειψία και τη Βόννη για σπουδές στη Φιλοσοφία και στη Θεολογία. Το 1891 διορίστηκε καθηγητής στη Σχολή της Χάλκης, το 1896 εξελέγη επίσκοπος Χαριουπόλεως και αρχιερατικός προϊστάμενος της κοινότητας Σταυροδρομίου.

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης και ο Μακεδονικός Αγώνας

Το πρώτο κεφάλαιο στην πολυτάραχη ζωή του ξεκίνησε να γράφεται το 1900 όταν σε ηλικία 34 ετών εξελέγη μητροπολίτης Καστοριάς. Υπό την καθοδήγηση του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’, του πνευματικού ηγέτη του Μακεδονικού Αγώνα, ανέλαβε καθοριστικό ρόλο στη στήριξη του ελληνικού πληθυσμού που δοκιμαζόταν από τη δράση του βουλγαρικού κομιτάτου.

Χρησιμοποιώντας το ψευδώνυμο Κώστας Γεωργίου, ο μητροπολίτης Καστοριάς ανέπτυξε πρωτοφανή δραστηριότητα συνεπικουρούμενος από τον Ίωνα Δραγούμη και τον πρόξενο Λάμπρο Κορομηλά – μεταξύ άλλων, κατάφερε πολλά χωριά και κωμοπόλεις να αποσκιρτήσουν από τη Βουλγαρική Εξαρχία και να επανενταχθούν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, ενώ ζήτησε και την επίσημη παρέμβαση του ελληνικού κράτους στον Αγώνα.

Από κοινού με τον αξιωματικό του ελληνικού στρατού καπετάν Βάρδα, ο μητροπολίτης δημιούργησε τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκδίκηση των σφαγών που συγκλόνισαν τότε τον κόσμο. Μεταξύ αυτών των αντιποίνων ήταν και η σφαγή στο Γορίτσανι για την οποία ο ίδιος περιέγραψε: «Το χωριό είχε πάνω από 600 σπίτια. Ήταν οι χειρότεροι Βούλγαροι της επαρχίας μου. Όταν ο Βάρδας αποφάσισε να εφαρμόσει την τιμωρία τους μου έγραψε και εγώ του έστειλα τα ονόματα των δικών μας [σ.σ. πρακτόρων] για να μην τους αγγίζει. Στις παραμονές της 25ης Μαρτίου 1905 αυτός μαζί με 300 άντρες κρύφτηκε στο δάσος που βρισκόταν απέναντι από το χωριό. Πρωί-πρωί μπήκαν στο χωριό και άρχισαν οι τουφεκιές. Σκότωναν και πυρπολούσαν τα σπίτια τους. Εκείνη τη μέρα δολοφονήθηκαν 79 Βούλγαροι και δυστυχώς και μερικοί δικοί μας, σλαβόφωνοι μεν αλλά πολύτιμοι. Οι δικοί μας άνθρωποι δεν έπαθαν πολλές ζημιές επειδή είχα δώσει τον κατάλογο τους στον Βάρδα και αυτοί είχαν κρυφτεί…».

Όμως, η δράση του ενόχλησε και τους Βούλγαρους και τους Τούρκους που ζήτησαν από το Πατριαρχείο την ανάκλησή του. «Η απομάκρυνσή μου από την Καστοριά θεωρήθηκε σαν ένα τραύμα στον Μακεδονικό Αγώνα, μα ο αγώνας βρισκόταν ήδη στο τέλος του», είχε πει.

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης στην Αμάσεια του Πόντου

Το δεύτερο εξίσου σημαντικό κεφάλαιο ξεκίνησε να γράφεται στη Σαμψούντα. Ο Γερμανός Καραβαγγέλης διορίστηκε μητροπολίτης Αμασείας το 1908 και παρέμεινε σε αυτή τη θέση έως το 1922. Στο μεγαλεπήβολο σχέδιο ανάπτυξης της επαρχίας του περιλαμβανόταν η ίδρυση σχολείων και άλλων ευαγών ιδρυμάτων, και η ανέγερση ναών και νέου μητροπολιτικού μεγάρου. Σε μόλις τρία χρόνια έχτισε 115 σχολεία και σχολές. Κυρίως, όμως, με δική του πρωτοβουλία ιδρύθηκε ο «Μιθριδάτης», μια μυστική αντιστασιακή οργάνωση στα πρότυπα της Φιλικής Εταιρείας.

Το 1914 απέτρεψε την πρώτη απόπειρα εγκατάστασης Τούρκων προσφύγων από τα Βαλκάνια σε ελληνικά χωριά της μητρόπολής του, το 1915 διέσωσε αρκετά παιδιά Αρμενίων, το 1916 προφύλαξε τη μαρτυρική Αμισό από τους Τούρκους. Στα σαλόνια ο μητροπολίτης Αμάσειας έκανε διπλωματικό μαραθώνιο, αλλά παράλληλα βοηθούσε το αντάρτικο στον Πόντο.

Επέστρεψε στη θέση του αλλά το 1922, μιας και θεωρούνταν υπ’ αριθμόν ένα εχθρός του Μουσταφά Κεμάλ, καταδικάστηκε σε θάνατο, το ίδιο και οι συνεργάτες του, ο επίσκοπος Ζήλων Ευθύμιος Αγριτέλλης και ο πρωτοσύγκελος Πλάτωνας Αϊβαζίδης. Ο μητροπολίτης ήταν ο μόνος που γλίτωσε καθώς τη στιγμή της καταδίκης ήταν εν πλω επιστρέφοντας από το Βουκουρέστι. Η Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου για να τον σώσει τον εξέλεξε μητροπολίτη Ιωαννίνων και με εντολή του Πατριάρχη δεν αποβιβάστηκε στην Κωνσταντινούπολη αλλά στην Αθήνα.

Αν και προτάθηκε για Αρχιεπίσκοπος Αθηνών δεν εξελέγη, όπως παλαιότερα, το 1913 και το 1921, του είχαν αρνηθεί τον πατριαρχικό θρόνο. Ως μητροπολίτης Ιωαννίνων πήγε στην Ήπειρο αποφασισμένος να δώσει «βιομηχανική ώθηση στον τόπο, ώστε ν’ αναχαιτιστεί το ρεύμα εκπατρισμού των Ηπειρωτών». Η «μετάθεσή» ως Έξαρχος Κεντρώας Ευρώπης στη μητρόπολη Ουγγαρίας ήρθε το 1924, μόλις έναν χρόνο μετά την άφιξή του στα Ιωάννινα. Παράλληλα, του έκοψαν στη μέση το μισθό, ενώ τον άφησαν απλήρωτο για μήνες.

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης στ’ απομνημονεύματά του ανέφερε: «Κι έτσι σήμερα κατάντησα να περιφέρομαι σχεδόν άνεργος σ’ ερείπια, εξόριστος απ’ την Καστοριά, απ’ την Αμάσεια, απ’ την Κωνσταντινούπολη, αφού γλίτωσα πολλές φορές τον μαρτυρικό θάνατο στην Τουρκία, και τελικά εξόριστος κι απ’ την Ελλάδα. Ο κληρικός αυτός φαίνεται πως δεν θα ήταν χρήσιμος πια στην Εκκλησία της Ελλάδος και γι’ αυτό έπρεπε να ταλαιπωρηθεί, να εξευτελιστεί, να εξοριστεί τέλος απ’ την ίδια του την πατρίδα, για να πεθάνει μακριά της εξόριστος στην ξένη γη».

Πηγή: http://www.pontos-news.gr/article/175083/san-simera-pethane-o-germanos-karavaggelis-o-ierarhis-toy-makedonikoy-agona

Αρητιάς, το νησί του Πόντου

Η Αρητιάς του Πόντου

Αρητιάς
Η Αρητιάς του Πόντου

Η Αρητιάς «απολαμβάνει» την αγκαλιά των τριών αστικών κέντρων πολιτισμού (Σινώπη, Κερασούντα και Τραπεζούντα) που κοσμούν τα μεσημβρινά παράλια του Έλληνος Πόντου. Βέβαια, το πολυσήμαντο αυτό νησάκι της «Αρητιάδος» βρίσκεται -σαν ζωογόνος πνοή- πολύ κοντά στα χείλη της Κερασούντας, απέχοντας μόλις 1,5 χλμ από τις εκβολές του Ασκιανού ποταμού και 3 χλμ από την προκυμαία της σύγχρονης πόλης Giresun (πλησίον της αρχαίας Φαρνακίας – Pharnakeia). Γενικότερα, υπογραμμίζεται ότι στα εκτεταμένα βόρεια μικρασιατικά παράλια οι κόλποι και οι φυσικοί λιμένες σπανίζουν ενώ ο αριθμός νήσων είναι εξαιρετικά περιορισμένος. Χηλή, Δάφνη, Sary Ada, Κιλικόνησος, Φιλυρηίς, Furun Adasi είναι (πέραν της Αρητιάδας) τα ονόματα των πιο βασικών νησίδων της περιοχής που, παρά το μικρό μέγεθός τους, σχετίζονται άμεσα με κάποιες πτυχές της ιστορίας του Ελληνισμού. Από τη «μνημειώδη» Γεωγραφία (της Μικράς Ασίας) του αειμνήστου Παντελή Κοντογιάννη και τις εμπεριστατωμένες μελέτες του κ. Γεωργίου Γιαγκάκη πληροφορούμαστε ότι η Κερασούντα, που η ονομασία της οφείλεται στην αφθονία των κερασιών της περιοχής, μέχρι το 1922 είχε 22.000 κατοίκους εκ των οποίων 10.000 Έλληνες και 2.000 Αρμένιους. Παράλληλα, δεχόταν 750 προσεγγίσεις ατμοπλοίων ετησίως ενώ άλλοτε είχε αξιόλογο στόλο 60 ιστιοφόρων τα οποία -σημειωτέον- εναυπηγούντο στο λιμάνι της. Η ακμαία ελληνική κοινότητα είχε τον έλεγχο του εμπορίου και της ναυτιλίας, καθιστώντας εύλογη την αφιέρωση του μητροπολιτικού ναού στον άγιο Νικόλαο, που σώζεται μέχρι σήμερα στην Κερασούντα η οποία αριθμεί πλέον περίπου 75.000 κατοίκους.

Αρητιάς, η Νήσος του Άρεως

Η Αρητιάς (Αρητιάδα – Νήσος του Άρεως) έχει λάβει το όνομά της από έναν ναό τον οποίον είχαν αφιερώσει οι Αμαζόνες στο θεό του πολέμου. Συγκεκριμένα, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος γράφει στο έπος του «Αργοναυτικά» ότι πριν από κάθε μάχη οι βασίλισσες (Αντιόπη και Οτρήρη) της πολεμοχαρούς φυλής θυσίαζαν άλογα -τα οποία εξέτρεφαν για το συγκεκριμένο σκοπό– στον Άρη. Στην ίδια πηγή γίνεται αναφορά σε ένα μεγάλο μαύρο βράχο που λειτουργούσε ως θυσιαστήριο (βωμός) κατά τη διάρκεια τέτοιων μυστικιστικών τελετουργιών. Ταυτόχρονα, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, περιγράφοντας τη διέλευση των Αργοναυτών από την περιοχή, επισημαίνει την ύπαρξη πολλών ορνέων με επιθετική διάθεση προς τους διερχόμενους ανθρώπους.

Η Αρητιάς στη Ρωμαϊκή και τη Βυζαντινή περίοδο

Περνώντας στη Ρωμαϊκή περίοδο, ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος (23 – 79 μ.Χ.) αποδίδει στην Αρητιάδα την ονομασία «Χαλκερίτις», αναφέρει σαφώς το υπαίθριο ιερό τους Άρεως καθώς και κάποια σμήνη από άγρια θαλασσοπούλια που απογειώνονται εκ της βραχώδους ακτής κινούμενα «εναντίον» κάθε παραπλέοντος σκάφους (Natural History VI 13.32). Οι λιγοστές γραπτές μαρτυρίες που προέρχονται από τη Βυζαντινή εποχή, μιλούν για κάποιο τείχος κατασκευασμένο επί της Νήσου, το οποίο περιελάμβανε και έναν πύργο. Οι ντόπιοι είχαν υιοθετήσει το παρανόμι «Παλάτι της Βασίλισσας» για τον εν λόγω πύργο, καθότι, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, σε αυτό το μέρος έζησε βίο ασκητικό μια βασιλοπούλα της αυλής του Βυζαντίου, που εξορίσθηκε από τους οικείους της χάριν κάποιου ηθικού – ερωτικού παραστρατήματος. Παράλληλα, εκείνη την περίοδο καταγράφεται και ύπαρξη ναού του Αγίου Φωκά στο νησί της Κερασούντας. Τονίζεται ότι ο Άγιος Φωκάς προϋπήρξε του Αγίου Νικολάου ως προστάτης των ναυτικών και η λατρεία προς αυτόν ήταν έντονη και ιδιαίτερη στην περιοχή του Πόντου (και της ανατολικής Μεσογείου) για περίπου εννιακόσια χρόνια (5ος –  14ος αιώνας). Οι περιηγητές του 19ου αιώνα κάνουν σαφείς αναφορές για την Αρητιάδα (η οποία εγκαταλείφθηκε προς το τέλος του 15ου αιώνα) λέγοντας ότι πάνω σε αυτή υπάρχουν οχυρωματικά έργα (τείχος με καστρόπυργους) αλλά και Μοναστήρι του Αγίου Φωκά από τη Σινώπη.

Η χαρακτηριστική 
«κάτοψη» από την εκκλησία 
του Αγίου Φωκά
Ο Άγιος Φωκάς

Έτσι, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις το συγκεκριμένο «μικρό» νησαίον έδαφος (με έκταση 40 στρέμματα) φιλοξένησε ανθρώπινη παρουσία και ποικίλες δραστηριότητες συνεχώς και αδιαλείπτως για περίπου 20 αιώνες.

Αρχαιολογική σκαπάνη στη Νήσο Αρητιάς

Πλην όμως, μόλις τα τελευταία χρόνια (2011 – 2012) ήλθε η «επίσημη» αρχαιολογική σκαπάνη να φέρει στο φως εξαιρετικά ενδιαφέροντα ευρήματα που αποδεικνύουν πολλά από τα γραφόμενα των ταξιδευτάδων, θρύλους και τοπικές ιστορίες. Συγκεκριμένα, μετά την ολοκλήρωση των πρώτων ανασκαφών δημοσιεύθηκαν σε έγκριτες τουρκικές εφημερίδες – ιστοσελίδες (πχ Hurriet,Sabah) και  ειδησεογραφικά πρακτορεία (πχ Anadolu Agency, CNN Turk) εκτενή αφιερώματα όπου παρουσιάζονταν τα πρώτα πορίσματα των αρχαιολόγων. Αρχικά, μετά το βραχώδη αιγιαλό εντοπίστηκαν δύο πύργοι και προμαχώνες ενός περιμετρικού αμυντικού (μάλλον Ρωμαϊκής κατασκευής) τείχους μήκους εξακοσίων (600) μέτρων, ύψους έξι (6) μέτρων και πάχους ενός (1) μέτρου. Επίσης, στον ίδιο χώρο αποδεικνύεται ότι υπήρχαν δεξαμενές συλλογής ομβρίων υδάτων (στέρνες), αποθήκες τροφίμων, ένα ευμέγεθες κυβερνητικό κτίριο ενώ ανασύρθηκαν και ψηφιδωτά του 5ου αιώνα π.Χ. Εντός των τειχών βρέθηκαν ακόμα, τα θεμέλια του«καταπεσόντος  ναού» του αγίου Φωκά, ο οποίος αποτελούσε το Καθολικόν ενός καστρομονάστηρου (10ος – 12ος αιώνας μ.Χ.). Γύρω από την εκκλησία ανεσκάφησαν πολλοί τάφοι με μεσημβρινό (πάντοτε) προσανατολισμό, ενώ οι 172 (!) σκελετοί που μελετήθηκαν από τους επιστήμονες, αντιστοιχούν σε πληθυσμό, αποτελούμενο από ενηλίκους και ανηλίκους (άνδρες και γυναίκες). Έξω από το αμυντικό τείχος, υπήρχε το κυρίως λιμάνι στον απάνεμο κολπίσκο, στα νοτιοανατολικά του νησιού, καθώς και ένα λατομείο πέτρας. Συνδυάζοντας τα ανωτέρω, προκύπτει ότι η πολυαίωνη παρουσία ανθρώπινης μικροκοινωνίας στην Αρητιάδα, δεν εξυπηρετούσε μόνον θρησκευτικούς – λατρευτικούς σκοπούς, αλλά είχε (συχνά) και στρατιωτικό χαρακτήρα. Το Νησί αποτελούσε ένα προκεχωρημένο φυλάκιο της περιοχής, ήταν η απόληξη της Κερασούντιας άμυνας, ένα αβύθιστο παρατηρητήριο,  μια «άσβεστη κανδήλα» στη νευραλγική θέση ανάμεσα σε Σινώπη και Τραπεζούντα.

Η Αρητιάς σήμερα

Κατόπιν τούτων, προκαλεί ελαφρά «αμηχανία» (με εποικοδομητική διάθεση εθνικής αυτοκριτικής) το γεγονός ότι η γειτονική χώρα έχει αναπτύξει ένα έντονο πολιτιστικό μάρκετινγκ στην περιοχή, ανάγοντας –με επιτυχία- σε τουριστικό προϊόν το Giresun Adasi (Νησί της Κερασούντας) και οδηγώντας  σε αυτό 27.000 επισκέπτες ετησίως. Μάλιστα, τα ταξιδιωτικά – τουριστικά γραφεία που περιλαμβάνουν στο «πακέτο» τους την Αρητιάδα, έχουν υιοθετήσει και κάποιες πρωτότυπες επικοινωνιακές τεχνικές ιδιάζουσας αισθητικής. Συγκεκριμένα, κατά τις ξεναγήσεις εκτυλίσσονται συμμετοχικά δρώμενα (events) όπου νεαρές κοπέλες με αμφίεση και «οπλισμό» Αμαζόνων αναλαμβάνουν να ενημερώσουν τον κόσμο για την πλούσια ιστορία του τόπου.
Τέλος, υπογραμμίζεται ότι οι μέχρι τώρα έρευνες δεν έχουν καλύψει το σύνολο της επιφάνειας του Νησιού, καθότι η πυκνή βλάστηση καθιστά δυσχερές το περαιτέρω ανασκαφικό έργο των αρχαιολόγων. Έτσι, δεν είναι ακόμα δυνατός ο ακριβής εντοπισμός του αρχαιοελληνικού υπαίθριου ιερού (ή ιερών) όπου θυσίαζαν οι Αμαζόνες και οι Αργοναύτες σύμφωνα με τη Μυθιστορία. Μεταξύ των σαφών ενδείξεων περί ύπαρξης τέτοιων λατρευτικών χώρων στο Νησί, είναι και μια μεγάλη μαύρη πέτρα που βρίσκεται στην ανατολική βραχώδη ακτή. Σημειώνεται ότι η εν λόγω πέτρα ονομάζεται από τους ντόπιους “Hamza Stone” και έχει συνδεθεί με ένα έθιμο το οποίο έχει δυσανάγνωστη προέλευση. Κάθε χρόνο στις 7 Μαΐου (20/05 με το Γρηγοριανό Ημερολόγιο), πολλοί επισκέπτες έρχονται στο Giresun Adasi για να βαδίσουν τρεις φορές γύρω από αυτό το βράχο, ψιθυρίζοντας ευχές. Γενικότερα όμως, αυτές τις μέρες του έτους διεξάγεται στην Κερασούντα μια πολυσυλλεκτική γιορτή με θέμα τις άυλες πολιτιστικές κληρονομιές της ευρύτερης περιοχής: το International Aksou Festival. Πολλοί συμμετέχοντες φέρνουν ο καθένας από επτά ζευγάρια βότσαλα, προερχόμενα από την ηπειρωτική ενδοχώρα. Στέκουν στις εκβολές του ποταμού Ασκιανού -με πλάτη προς την Αρητιάδα- και πετούν τα βότσαλα στη θάλασσα.  Σε τέτοιες περιπτώσεις δοξασιών, πέρα και πάνω από γεωγραφικά σύνορα, τα συνήθη «διακυβεύματα» είναι η υγεία, η γονιμότητα, η καλή τύχη, η εξάλειψη του φόβου του Θανάτου. Ποικίλα ήθη κι έθιμα των οποίων οι ρίζες χάνονται στα βάθη του χρόνου, του χώρου και των τοπικών δεισιδαιμονιών.

Στον Ελλαδικό χώρο, η «οδός Αρητιάδος» είναι ο μοναδικός δρομίσκος του λεκανοπεδίου με αυτό το όνομα. Το εν λόγω συμπαθές σοκάκι εντοπίζεται πλησίον αλσυλλίου, σε γειτονιά της «προσφυγομάνας» Καλλιθέας, κάπου ανάμεσα στις οδούς Σινώπης, Τραπεζούντος και Κερασούντος, όπως και στη γεωγραφική πραγματικότητα.

Πηγή: https://www.istorikathemata.com/2019/04/blog-post_10.html