Ανδρίτσαινα (19ος αιώνας)

Είναι αδύνατο να δώσουμε έστω και μια ιδέα της ρομαντικής ομορφιάς του τοπίου στο δρόμο προς Ανδρίτσαινα που περιβάλλει το ναό του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες ή τις «στήλες» όπως το ονομάζουν οι ντόπιοι. Βρίσκεται στη ράχη ενός υψώματος που δεσπόζει ανάμεσα στα επιβλητικά άγονα βουνά και μια εκτεταμένη πεδιάδα κάτω από αυτά. Το έδαφος είναι βραχώδες με ελάχιστη βλάστηση και λίγους ελαιόπρινους κατά τόπους. Η θέα περιλαμβάνει την Ιθώμη, το τελευταίο οχυρό των Μεσσηνίων κατά της Σπάρτης προς τα νοτιοδυτικά, την Αρκαδία με τους πολλούς λόφους της στα ανατολικά και την οροσειρά του Ταΰγετου, με τη θάλασσα στο βάθος στα νότια.

Ανδρίτσαινα
Ναός Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες της Φιγαλείας,
14 χλμ από την Ανδρίτσαινα

Περάσαμε συνολικά 10 μέρες εκεί, κάναμε μετρήσεις και μετακινήσαμε μερικές πέτρες για το σκοπό αυτό, διαδικασία που ήταν χρονοβόρα. Ένας προύχοντας της Ανδρίτσαινας ήρθε και μας παρακάλεσε να σταματήσουμε το σκάψιμο και τη μετακίνηση των ογκόλιθων γιατί αυτό θα έφερνε κακό στην πόλη. Απαντήσαμε ότι είχαμε άδεια (φιμάνι) και δεν ήταν ευγενικό να ρωτάει ποιοι είμαστε και ότι δεν πρόκειται να πάρουμε μαζί μας τους κίονες.

Όταν άκουσε για το φιρμάνι έκανε ότι μπορούσε για να μας βοηθήσει. Αν και φαίνεται ότι είχε δώσει εντολή στους οδηγούς μας να μη σκάβουμε. Τελικά οι βοσκοί που είχαμε προσλάβει έφυγαν λέγοντας πως η δουλειά αυτή τους ήταν απεχθής. Δεν ήταν και πολύ μεγάλη απώλεια γιατί ήμουν υποχρεωμένος να δουλεύω πάντα μαζί τους. Έσκισα το χέρι μου κάνοντας ότι έπρεπε να κάνουν αυτοί. Ρίχνοντας μαι ματιά βρήκα δύο πολύ όμορφα ανάγλυφα (πρόστυπα) κάτω από μερικές πέτρες που φρόντισα να τα κρύψω αμέσως.

Η Ανδρίτσαινα

Η Ανδρίτσαινα δεν είχε μόνο όμορφη θέση. Οι άνθρωποι που ζουν εκεί είναι γοητευτικοί. Όλοι ψάχνουν τρόπο να τραβήξουν την προσοχή των ξένων. Τα κορίτσια και μερικά από αυτά ήταν πολύ όμορφα- μας έφεραν ως δώρο κάποιο φρούτο, αχλάδια ή σύκα και το έκαναν με πολλή χάρη, και έτσι εμπλούτισαν τις ωραίες εμπειρίες που θα παίρναμε στην πατρίδα. Η ανυστερόβουλη ευγένεια είναι στοιχείο ασυνήθιστο για το χαρακτήρα του Έλληνα και γι΄αυτό νοιώσαμε μεγάλη έκπληξη. Πρέπει δε να ομολογήσω ότι ήταν η μόνη φορά που μας συνέβη κάτι τέτοιο στην Ελλάδα.

Οι Τούρκοι φορολογούν αυτούς τους φουκαράδες ανελέητα. Κατ΄αρχάς είναι υποχρεωμένοι να πληρώσουν στην κυβέρνηση το 1/4 της σοδειάς τους. Μετά υπάρχει το χαράτσι ή κεφαλικός φόρος, που φαίνεται να ποικίλει σε ποσοστό, και ο τοπικός φόρος που επιβάλλεται από την τοπική κυβέρνηση, που όλα μαζί αποτελούν το άλλο 1/4. Έτσι συνολικά οι φόροι αποτελούν το μισό της ετήσιας παραγωγής. Φυσικά οι άνθρωποι παραπονιούνται. Με έχουν ρωτήσει πολλές φορές «πότε επιτέλους θα έρθουν οι Άγγλοι να μας πάρουν από τους Τούρκους, που τρώνε τις ψυχές μας;» και «γιατί καθυστερούν;».

Ένας Έλληνας μου είπε ότι προσευχόταν καθημερινά να έρθουν οι Φράγκοι. όταν ήμαστε στην Κόρινθο ένας βοσκός μου είχε πει ότι «προσεύχομαι στο θεό να ζήσω να δω το Μοριά γεμάτο με Φράγκους». Μας προτιμούν από τους Γάλλους γιατί έχουν ακούσει από τη Ζάκυνθο και αλλού ότι μεταχειριζόμασταν τις κτήσεις μας πιο τίμια από εκείνους.

Ήμασταν 5 μέρες στην Ανδρίτσαινα. Ο Χάλερ έφτιαξε σχέδιο του χωριού και εγώ ολοκλήρωσα το ημερολόγιο μου. Εκτός από αυτά, σκέφτηκα ότι δεν έπρεπε να φύγουμε από την περιοχή χωρίς να κάνουμε μια τελευταία προσπάθεια να ολοκληρώσουμε τις εξερευνήσεις μας. στις «στήλες». και ότι καθώς ο Βελής πασάς απουσίαζε από το Μοριά θα μπορούσαμε ίσως να πάρουμε άδεια από τον βοεβόδα, τον διορισμένο από το Φανάρι.

Ξεκινήσαμε με τα άλογα να τον βρούμε. Τον βρήκαμε υπερβολικά τιβόφρονα, κυριολεκτικά κοσμοπολίτη. Αν και το σπίτι του και τα δυο παλιά μαξιλάρια στη γωνιά ενός ερειπωμένου διαδρόμου στα οποία στηριζόταν, όταν μας υποδέχτηκε, δεν πρόδιδαν μεγάλη ευημερία, οι τρόποι του δεν φανέρωναν άνθρωπο που θα μπορούσες να δωροδοκήσεις. Είπε ότι λυπήθηκε πολύ που αναγκάστηκε να γράψει την επιστολή που λάβαμε με την οποία μας απαγόρευε να συνεχίσουμε το σκάψιμο, αλλά πρόσθεσε πως ήταν απολύτως αναγκαίο να σταματήσουμε και ότι αυτή η υπόθεση είχε λήξει. Επίσης είπε ότι ήλπιζε ότι δεν νοιώθαμε προσβεβλημένοι. «Ο Βελής» είπε «είναι κατηγορηματικός στο ζήτημα αυτό και δεν επιτρέπει να δίνονται άδειες παρά μόνο από τον ίδιο, γιατί επιμένει να γνωρίζει όλους τους ταξιδιώτες που κινούνται μέσα στο πασαλίκι του και να ελέγχει κατά διαστήματα τους ίδιους και τις άδειες τους. Και μόνο το γεγονός ότι επέτρεψε στην ομάδα σας να μείνει 10 μέρες στη Φιγάλεια, ανεξάρτητα αν σκάβατε ή όχι, ήταν αρκετό για να με καταστρέψει, γιατί αυτοί οι Αλβανοί (ο Αλή πασάς και οι γιοι του) δεν δέχονται καμιά δικαιολογία».

Έτσι επιστρέψαμε στην Ανδρίτσαινα χωρίς να έχουμε πετύχει κάτι ουσιαστικό, εκτός το ότι είδαμε έναν αλβανοτουρκικό γάμο στη διαδρομή. Όταν τους συναντήσαμε ήταν μεγαλόπρεπα ντυμένοι και κουνούσαν τα σπαθιά τους. Δεν είδαμε ποτέ κάτι τόσο γραφικό. Η ομήγυρη βρισκόταν στο δρόμο για το Φανάρι για να πάρει τη νύφη. Είχαν ένα αλβανικό κόκκινο και άσπρο λάβαρο με ένα μεταξένιο μαντήλι δεμένο στην κορυφή του, σημάδι που έστειλε η νύφη στον αγαπημένο της ως πρόσκληση προς αυτόν για να έρθει να την πάρει. Μετά τη δύση του ηλίου την πηγαίνουν στο σπίτι του γαμπρού πάνω σε άλογο καλυμμένη με πέπλο.

Charles Robert Cockerell

Σχολές των Ιωαννίνων

Ένα από τα χαρακτηριστικά των Ιωαννίνων είναι οι δύο σχολές και οι βιβλιοθήκες τους. Συλλογή συγγραμμάτων βρίσκει κανείς και στον καθεδρικό ναό, αν και οι καλόγεροι θα μπορούσαν να καυχώνται μόνο για τους ιερούς Πατέρες και τη Βυζαντινή Ιστορία. Επικεφαλής της παλιάς σχολής, της οποίας η αυθεντικότητα ξεπερνά την παράδοση, είναι ο Κοσμάς Μπαλάνος, ένας αξιοσέβαστος γέροντας του οποίου ο πατέρας ήταν και εκείνος διευθυντής. Σε αυτή τη σχολή που στηρίζεται κυρίως από τους Ζωσιμάδες, διδάσκονται γραμματική και Έλληνες συγγραφείς, όπως και σε πολλά σχολεία της Ελλάδας.

Στην άλλη σχολή 100 μαθητές διδάσκονται ελληνικά, ιστορία, γεωγραφία, και φιλοσοφία. Το κολλέγιο αυτό ιδρύθηκε από τον Πικροζώη, έναν ντόπιο έμπορο, που κληροδότησε 800 βαλάντια, των οποίων ο τοκισμός συν κάποιες άλλες δωρεές αρκούν για να πληρώνεται με περίπου 2.000 πιάστρα ο αρχιδιδάσκαλος Αθανάσιος Ψαλίδας, για το μισθό δύο βοηθών και για μια μικρή υποτροφία που δίνεται ετησίως σε κάθε μαθητή. Ο Πικροζώης έχτισε επίσης στα Ιωάννινα μια εκκλησία και ένα νοσοκομείο. Το σύνολο των διαφόρων ή ετήσιων τόκων από την περιουσία των δύο σχολείων είναι περίπου 60 βαλάντια. Εκτός από αυτά τα ιδρύματα πολλά ακόμα, υπάρχουν μικρά, τα οποία συντηρούν ιδιώτες, αλλά η γνώση που παρέχουν δεν ξεπερνά τα ελληνικά των ελληνικών ευαγγελίων.

Στο μέσο του καλοκαιριού δεν είναι σύνηθες να βλέπει κανείς κάποιον από τους δασκάλους αυτούς να κάθεται κάτω από ένα δέντρο στα προάστια της πόλης, περιβαλλόμενος από τριάντα-σαράντα μαθητές. Συνήθως οι δάσκαλοι παίρνουν ένα πιάστρο από τους φτωχότερους μαθητές.

Λέγεται εδώ ότι το μεγαλύτερο αποτέλεσμα στην προσπάθεια για να πειστούν οι Έλληνες ότι τα σχολεία είναι ο καλύτερος τρόπος για να βελτιωθεί το έθνος έφερε το έργο του μοναχού από το Απόκουρο, του Κοσμά του Αιτωλού, ο οποίος για οκτώ χρόνια ταξίδευε στη χώρα κάνοντας κήρυγμα με κεντρικό θέμα αυτήν ακριβώς την ανάγκη. Ο Κοσμάς ήταν και για άλλους λόγους μεταρρυθμιστής, καθώς έπεισε τις γυναίκες του Ζαγορίου να αλλάξουν ένα μεγάλο, δίχως σχήμα κεφαλομάντηλο παρόμοιο με εκείνα των γυναικών του Αιγαίου, με ένα απλό μαντήλι. Μαρτύρησε το 1780, δολοφονηθείς από τον Κουρτ πασά.

Ο βεζίρης ενθαρρύνει την εκπαίδευση των Ελλήνων ίσως γιατί αδιαφορεί για τις μακροπρόθεσμες συνέπειες μιας τέτοιας στάσης και επειδή υποθέτει ότι άμεσα ωφελείται. Συχνά λοιπόν διατυπώνει αυτή την συμβουλή προς τους επισκόπους, οι περισσότεροι των οποίων -καθώς έχουν το μυαλό τους μόνο στο να κάνουν κομπόδεμα και ενεργούν ακριβώς όπως οι Τούρκοι που βρίσκονται στην εξουσία- τείνουν να την αγνοούν. Και με τον παλιό διδάσκαλο Μπαλάνο ο βεζίρης χρησιμοποιεί την ίδια γλώσσα ξορκίζοντας τον να διδάσκει τους μαθητές που αφήνονται στα χέρια του με φιλοπονία, να τους δίνει το καλό παράδειγμα και να μην τους αφήσει καμία αμφιβολία ότι θα έχουν την εύνοια και την προστασία του.

Η καταπίεση που επιδεικνύει απέναντι στα μοναστήρια είναι πολύ μικρότερη από ό,τι στα χωριά και τους ιδιώτες. Τελευταίως μάλιστα έδειξε εύνοια στο μοναστήρι του Αγίου Ναούμ, που βρίσκεται ανάμεσα στην Κορυτσά και την Αχρίδα. Δεν ξοδεύεται βέβαια ο ίδιος όταν υπάρχει ανάγκη. Πρόσφατα, όταν ένας βράχος έπεσε πάνω στη μονή του Αγίου Παντελεήμονα στο νησί των Ιωαννίνων, διέταξε τα έξοδα για τις επισκευές να πληρώσουν ορισμένοι από τους προεστούς των Ιωαννίνων. Και, τελικά, την πτώση του βράχου πλήρωσε ο μεγαλύτερος έμπορος της πόλης, ο οποίος είχε δυσαρεστήσει με μια ενέργεια του το βεζίρη.

Τα ελληνικά μιλιούνται στα Ιωάννινα είναι πιο εξευγενισμένα από οπουδήποτε αλλού στην κυρίως Ελλάδα. Οι φράσεις είναι πιο ελληνικές και η δομή περισσότερο γραμματική. Αυτό συνιστά συνέπεια του γεγονότος ότι οι σχολές λειτουργούσαν από πολλά χρόνια και οι διαμένουν στην πόλη πολλοί έμποροι οι οποίοι έχουν ταξιδέψει ή κατοικήσει στην πολιτισμένη Ευρώπη. Τούτο πάντως ισχύει μόνο στην περίπτωση των Ελλήνων. Τούρκοι και μουσουλμάνοι Αλβανοί χρησιμοποιούν μια τούρκικη λέξη κάθε δέκα ελληνικές. Αυτές οι τούρκικες, μάλιστα, είναι ό,τι ξέρουν όλο κι όλο οι ιθαγενείς μωαμεθανοί.

Στην Ήπειρο, όπως και σε όλη την Ελλάδα, οι αγροίκοι χρησιμοποιούν ορισμένες λέξεις με γνήσιες ελληνικές ρίζες, δεν συνηθίζονται όμως αλλού, ούτε βέβαια και στις ανώτερες τάξεις εδώ, οι οποίες μιλούν εξευγενισμένα ελληνικά. Τις λέξεις αυτές μπορεί να μην τις βρούμε ούτε στους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς που διασώζονται ούτε βέβαια και να τις ακούσουμε στις πόλεις, αλλά διατηρήθηκαν στη γλώσσα των χωρικών όπως συμβαίνει σε κάθε χώρα.

Κάποιες από αυτές τις λέξεις είναι ο «τροχοτός», ή ρεύμα τη λίμνης, και το «σκιάδιον», άλλως το καπέλο που φορούν οι χωρικοί την εποχή του θερισμού, το οποίο όμως οι ψαράδες της λίμνης, που επίσης το χρησιμοποιούν, το λένε «καλαμία». Οι λέξεις «αντλώ, αντλία, τροπωτήρι», χρησιμοποιούνται από τους ναυτικούς του Αιγαίου. Στο Ζαγόρι η «θύρα» σημαίνει «πόρτα». Η δεύτερη αυτή λέξη είναι που χρησιμοποιείται ανά την Ελλάδα. Το «προθηλάζω» χρησιμοποιείται στην ίδια περιοχή και περιγράφει τη στιγμή που ένα προβατάκι πίνει γάλα από το στήθος της προβατίνας που δεν είναι η μάνα του. «Κατεθροήθησαν τα όρνια» δηλαδή οι κότες είναι ανήσυχες, είναι μια ακόμα έκφραση που χρησιμοποιείται στο Ζαγόρι. Στην τοπική διάλεκτο τα ίχνη της άφησε και η σλαβική φυλή περισσότερο όμως στα τοπωνύμια , την κατάληξη και την προφορά λέξεων ελληνικής προέλευσης. Στην ντοπιολαλιά έχουν επίσης ενταχθεί ιταλικές λέξεις από τα γειτονικά νησιά, εξαιτίας του εμπορίου που διατηρούν τα Ιωάννινα με την Ιταλία.

William Martin Leake

Περιηγητές στην Ελλάδα

Δεκαετίες πριν την Ελληνική Επανάσταση του 1821, ο ελλαδικός χώρος έγινε χώρος περιηγήσεων. Το κίνημα του Διαφωτισμού μετέδωσε το αρχαίο ελληνικό πνεύμα στους Ευρωπαίους, οι οποίοι αποφάσισαν, είτε λόγω εργασίας είτε λόγω προσωπικής αναζήτησης, να επισκεφτούν την Ελλάδα στα πλαίσια περιηγητισμού. Αυτοί οι περιηγητές ταξίδευαν σε όλο τον ελλαδικό χώρο για πολύ καιρό. Επισκέπτονταν αρχαιολογικούς χώρους, συνέλεγαν πληροφορίες για τα ήθη και τα έθιμα των Ελλήνων, παρατηρούσαν τη γεωμορφία του ελλαδικού χώρου και την καθημερινή ζωή.

Περιηγητές

Richard Chandler (1738-1810)

Ο Richard Chandler ήταν Άγγλος λόγιος και αρχαιολόγος, που επισκέφτηκε την Ελλάδα στο διάστημα 1764-66. Η αγγλική αρχαιόφιλη εταιρεία των Dilettanti τον όρισε επικεφαλής της πρώτης επιστημονικής αποστολής που πραγματοποιήθηκε στον ελλαδικό χώρο. Ο Chandler συνοδευόταν στο ταξίδι του από τον αρχιτέκτονα Nicholas Revett και τον ζωγράφο William Pars. Στην αρχή οι τρεις συμπατριώτες επισκέφτηκαν τις αρχαιότητες των παραλίων της Μικράς Ασίας. Στη συνέχεια, περιηγήθηκαν στην Αττική, την Πελοπόννησο, τους Δελφούς στη Στερεά. Τα κείμενα του Chandler απέκτησαν εξαιρετική φιλολογική αξία, οι παρατηρήσεις του εμπλούτισαν με πλήθος στοιχείων τις γνώσεις μας για τη γεωγραφία του ελλαδικού χώρου και τη χωροθέτηση των αρχαιοτήτων. Επίσης ο Chandler ανέδειξε μέσα από το έργο του τους χαρακτήρες των σύγχρονων Ελλήνων, τα ήθη και τις νοοτροπίες τους. Το έργο του Chandler συνιστά σημαντική συμβολή στη διαμόρφωση της δυτικής συναντίληψης για τον Ελληνισμό του 18ου αιώνα.

Antoine-Laurent Castellan (1772-1838)

Ο Antoine-Laurent Castellan ήταν Γάλλος σχεδιαστής, ο οποίος το 1797 εργάστηκε σε μια γαλλική αποστολή που είχε αναλάβει την εκτέλεση έργων στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης. Ταξίδεψε στη συνέχεια στην Πελοπόννησο, σε νησιά του Ιονίου και του Αργοσαρωνικού. Εξέδωσε με τη μορφή επιστολών σε τόμο το 1808 και 1810 τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις από την παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη και την περιήγηση του στον ελλαδικό χώρο. Ζωγράφισε ο ίδιος 23 σχέδια που αναφέρονται στους τόπους που επισκέφθηκε. Ο θαυμασμός του για τις επιτυχίες των σύγχρονων Ελλήνων στο εμπόριο και τη ναυτιλία καταγράφεται στο έργο του, όπως και η διατύπωση πληροφοριών για το καθεστώς αυτοδιοίκησης του νησιωτικού χώρου και ειδικά της Ύδρας. Ο Castellan έκδηλα υποκλίνεται μπρος στην τόλμη και τη ναυτοσύνη των Ελλήνων ναυτικών. Ανέδειξε στοιχεία του πολιτισμικού περιβάλλοντος, πληροφορίες που αξιοποιήθηκαν αργότερα με συστηματικό τρόπο από ξένους και Έλληνες μελετητές. Μέσα από το έργο του Castellan απεικονίζονται επίσης σκηνές του βίου των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, καθότι ο Γάλλος σχεδιαστής γνώρισε από κοντά τον Ελληνισμό της Πόλης, συνεργάστηκε μαζί τους και φιλοξενήθηκε σε ελληνικά σπίτια.

William Martin Leake (1777-1860)

Περιηγητές στην Ελλάδα
William Martin Leake

Ο William Martin Leake, Άγγλος αξιωματικός του στρατού, ταξίδεψε στην Ελλάδα την πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα κατ΄ εντολή του υπουργείου Εξωτερικών Υποθέσεων του Ηνωμένου Βασιλείου. Στόχος του ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών προς χρήση από τις βρετανικές διπλωματικές και στρατιωτικές υπηρεσίες. Βρέθηκε στην Ελλάδα στα 1802, 1805 και 1809-1810. Σε όλο αυτό το διάστημα ταξίδευε σχεδόν αδιάκοπα. Στα πολύχρονα και κοπιαστικά ταξίδια του σε ολόκληρη την έκταση του ελλαδικού χώρου αξιοποίησε τις γνώσεις του, αλλά προπάντων ανέπτυξε ένα πρωτόγνωρο εξερευνητικό ταλέντο, που εντυπωσιάζει για την πληρότητα της επιστημονικής προσέγγισης σε πολλούς τομείς. Για παράδειγμα, οι γνώσεις μας για τη γεωγραφία της νεότερης Ελλάδας θα ήταν σημαντικά φτωχότερες χωρίς τη συμβολή του Leake. Το ίδιο και οι γνώσεις μας για τις εμπορικές και εν γένει οικονομικές δραστηριότητες, για τα τοπωνύμια της ελληνικής γης, για το οδικό δίκτυο, για τις αρχαιότητες. Η δραστηριότητα του ως πράκτορα των βρετανικών υπηρεσιών τον έφερε επί πολύ καιρό στην αυλή του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, έτσι μέσα από το πλούσιο έργο του ο Leake φώτισε φυσιολογικά την προσωπικότητα του τυράννου της Ηπείρου.

Nicholas Biddle

Ο Nicholas Biddle, Αμερικανός διπλωμάτης, τραπεζίτης, φιλόλογος και περιηγητής, σπούδασε στα πανεπιστήμια της Πενσιλβανίας και του Πρίνστον. Ταξίδεψε στην Ελλάδα το 1806 και επισκέφτηκε τη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο και τα Επτάνησα. Έγραψε τις εντυπώσεις του από την προεπαναστατική Ελλάδα στο προσωπικό του ημερολόγιο. Υπήρξε ένθερμος φιλέλληνας και ο πρώτος Αμερικανός που κατέγραψε τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις από την Ελλάδα. Μετά την επιστροφή του στην Αμερική, συνεπαρμένος από την επαφή του με την κοιτίδα του ελληνικού πολιτισμού, έδωσε πλήθος διαλέξεων σχετικά με την Ελλάδα, με τις οποίες προσπάθησε να διατρανώσει την πίστη του για την ελληνική απελευθέρωση. Διετέλεσε πρόεδρος της Τράπεζας των ΗΠΑ στο διάστημα 1822-1836.

Charles Robert Cockerell (1788-1863)

Ο Charles Robert Cockerell, Άγγλος αρχιτέκτονας, ήρθε νεαρότατος στην Ελλάδα στα 1810, μέλος μιας εταιρείας αρχαιοθήρων, μεταξύ των οποίων ήταν ο Εσθονός Stackelberg, ο Δανός Brostend και ο Γερμανός Haller. Απώτερος στόχος της εταιρείας ήταν η ανακάλυψη αρχαιοτήτων στον ελλαδικό χώρο, η ανασκαφή, η σύληση και η πώληση σε πλούσιους συλλέκτες του εξωτερικού. Φυγάδευσαν πλήθος ευρημάτων της κλασικής περιόδου από τους χώρους της Αίγινας (ναός Αφαίας), της Ολυμπίας και των αρχαίων Βασσών (Επικούριος Απόλλων), τα οποία σήμερα ανήκουν σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Ο Cockerell παρέμεινε περίπου τέσσερα χρόνια στην Ελλάδα, από τα επτά συνολικά που ανάλωσε σε περιηγήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Σε όλη τη διάρκεια των ταξιδιών του και για την εξυπηρέτηση των ανασκαφικών τους επιδιώξεων ο Cockerell και η παρέα του ήρθαν σε επαφή με κατοίκους της ελληνικής ενδοχώρας, γεγονότα που κατέγραψε ο Άγγλος αρχιτέκτονας στο προσωπικό του ημερολόγιο, το οποίο, όπως είναι ευνόητο, διακρίνεται από άκρατο υποκειμενισμό. Έτσι, τα αισθήματα του προς τους Έλληνες και τους Τούρκους εναλλασσόμενα, προκύπτουν σχεδόν αποκλειστικά από την πιθανότητα επίτευξης των ιδιοτελών στόχων του ίδιου του Cockerell και της συντροφιάς του. Ο Cockerell έγινε σπουδαίος καθηγητής της Αρχιτεκτονικής στη Βασιλική Ακαδημία της Βρετανίας.

Οι παραπάνω είναι λίγοι από τους περιηγητές που πέρασαν από την Ελλάδα. Σε κάποιους περιηγητές οφείλουμε πληροφορίες και γνώσεις, που παίρνουμε από τα έργα τους, ευγνωμοσύνη για το ενδιαφέρον τους που μετέδωσαν στην Ευρώπη και έσπειραν τον φιλελληνισμό. Κάποιοι άλλοι περιηγητές, όμως, με την παράνομη, τις περισσότερες φορές, δραστηριότητα τους στον ελληνικό χώρο έσπειραν τον όλεθρο σε σημαντικά μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.