Ο ρωμαϊκός στρατός και η ρωμαϊκή πολιτεία

Ο ρωμαϊκός στρατός υπήρξε ένας αμφιλεγόμενος παράγοντας στην ιστορία της Ρώμης. Υποστήριξε και τον δημοκρατικό Μάριο, υποστήριξε και τον αριστοκράτη Σύλλα. Οι στρατιώτες λίγο ενδιαφέρονταν για την πολιτική. Επεδίωκαν όμως με επιμονή να αποκτήσουν γη και χρήματα και τα δύο αυτά αιτήματα μπορούσαν να ικανοποιηθούν μόνο με διαρκείς πολέμους και την προσάρτηση επαρχιών. Έτσι ο Σύλλας, ο Πομπήιος, Καίσαρ, ο Αντώνιος και ο Οκταβιανός αναγκάστηκαν να ακολουθούν επεκτατική πολιτική και να διευρύνουν συνεχώς τα όρια του κράτους. Υποστήριξη σε αυτήν την πολιτική, ανεξάρτητα από τους ιδιαίτερους πολιτικούς τους στόχους, βρήκαν στην τάξη των ιππέων και στους ίδιους τους συγκλητικούς.

Η τεράστια επέκταση του κράτους αύξησε ακόμη περισσότερο τη σημασία του στρατού. Χωρίς τον στρατό το ρωμαϊκό κράτος θα είχε καταρρεύσει αμέσως. Ο στρατιώτες όμως δεν ταν διατεθειμένοι να υπακούουν στις διαταγές ενός αρχηγού, αν αυτός δεν ήταν σε θέση να τους εγγυηθεί νίκη και διανομή κλήρων. Αυτό το έβελπαν καθαρά οι πρωταγωνιστές της πολιτικής ζωής της Ρώμης.

Μόνο ο Πομπήιος προσπάθησε να παραβλέψει αυτό το λογικό συμπέρασμα: θέλησε να συμβιβάσει το ρωμαϊκό πολίτευμα με τη μοναρχία και να κυβερνήσει ως ο πρώτος Ρωμαίος πολίτης έχοντας συγχρόνως την εμπιστοσύνη του λαού. Απέτυχε όμως και κατέληξε να γίνει όργανο αυτού ακριβώς του συστήματος το οποίο ως τότε πολεμούσε. Αναγκάστηκε να υποστηρίξει την Σύγκλητο εναντίον του Καίσαρα, που αγωνιζόταν με περισσότερη συνέπεια για μια απολυαρχία βασισμένη στα όπλα: ομολογούσε απερίφραστα πως όφειλε τη δύναμή του στο στρατό.

Ο ρωμαϊκός στρατός ήταν επίσης το όπλο, με το οποίο ο Αντώνιος και ο Οκταβιανός έδωσαν το αποφασιστικό χτύπημα στη Σύγκλητο, όταν αυτή επιχείρησε για τελευταία φορά να ανακτήσει το κύρος της. Στη στρατιωτική δύναμη και μόνο στήριζαν τις διεκδικήσεις τους για την κατάληψη της ανώτατης εξουσίας τόσο ο Αντώνιος όσο και ο Οκταβιανός. Και τελικά η στρατιωτική αδυναμία του Αντωνίου και το γεγονός πως δεν του ήταν εφικτή η στρατολόγηση ανδρών στην Ιταλία έκριναν το αποτέλσμα του αγώνα για την εξουσία υπέρ του Οκταβιανού.

Η επέκταση του κράτους με τη συνεχή προσάρτηση νέων επαρχιών και την αύξηση του αριθμού των υποτελών ηγεμόνων έκαναν διαρκώς πιο φανερή την ανικανότητα της Συγκλήτου να αντιμετωπίσει το πρόβλημα που πρόβαλλε επιτακτικά, δηλ. το πρόβλημα της διακυβέρνησης ενός οικουμενικού κράτους. Η ευμάρεια της Ρώμης εξαρτιόταν από την ευημερία των επαρχιών. Και η Ιταλία, απαλλαγμένη η ίδια από φόρους και διαθέτοντας μόνο ένα μικρό εισόδημα προερχόμενο από δασμούς, περίμενε κυρίως από τις επαρχίες τα υλικά μέσα για να συντηρηθεί.

Τις επαρχίες όμως τις είχαν αποστραγγίσει συγκλητικοί και ιππείς και οι στρατιωτικοί ηγέτες των εμφυλίων πολέμων τις μεταχειρίστηκαν απλώς ως πηγή από την οποία αντλούσαν χρήματα. Έτσι η ευμάρειά τους διαρκώς μειωνόταν με αποτέλεσμα να σταματήσει η οικονομική ανάπτυξη της Δύσης και να εξαθλιωθεί η Ανατολή.

Όλα αυτά τα γνώριζαν καλά οι ιθύνοντες της Ρώμης. Το κεντρικό σημείο των μεταρρυθμίσεων του Σύλλα ήταν ακριβώς το πρόβλημα πώς θα μπορούσε να κυβερνηθεί το κράτος. Το ίδιο πρόβλημα είχε πρωταρχική σημασία και για τον Καίσαρα. Ήταν όμως άλυτο εφόσον το παλιό πολιτειακό και κοινωνικό καθεστώς της Ρώμης ως πόλης-κράτος παρέμενε αμετάβλητο.

Η μόνη λύση ήταν να εγκαθιδρυθεί μια νέα μορφή πολιτεύματος. Και η μόνη δυνατή μορφή, αν λάβουμε υπόψιν μας από τη μια μεριά την εξαιρετική σημασία του στρατού και των αρχηγών του και από την άλλη την απροθυμία της Ιταλίας και των Ρωμαίων πολιτών να παραιτηθούν από την κυριαρχική θέση τους στο κράτος, ήταν ένα πολίτευμα βασισμένο στη στρατιωτική δύναμη ενός ατόμου. Το μοναρχικό καθεστώς ήταν αναπόφευκτο.

Έτσι ο πρώτος αιώνας π.Χ. ήταν μια μεταβατική περίοδος. Η παλιά πόλη-κράτος κατέρρεε, εκφυλιζόταν στην κυριαρχία των δυο προνομιούχων τάξεων, συγκλητικών και ιππέων, ενώ άρχιζε να αναπτύσσεται ένα νέο μοναρχικό καθεστώς. Η ιδέα μιας οικογένειας ελεύθερων και ανεξάρτητων κρατών -ιδέα, για την οποία είχαν αγωνιστεί οι Έλληνες και η οποία ήταν η βάση του ρωμαϊκού πολιτεύματος κατά τον 4ο και 3ο π.Χ αιώνα- υποχωρεί σταδιακά και τη θέση της παίρνει η παλιά αντίληψη των Ανατολιτών για ένα μοναδικό οικουμενικό κράτος με ενιαίο πολιτισμό και έναν ηγεμόνα.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία