Επιδημίες

Τόσο κατά τον 16ο όσο και κατά τον 17ο αιώνα σειρά φαινομένων επέδρασαν αρνητικά στη διαμόρφωση των δημοφραφικών δεικτών. Η κυρίαρχη πραγματικότητα της ζωής είναι ο θάνατος, αποδεκτή χωρίς αντίσταση εφόσον ήταν αναπόφευκτη. Στην πράξη, για τους περισσότερους ανθρώπους το περιβάλλον στο οποίο ζούσαν ήταν μια συνεχής πηγή θνησιμότητας, σπάνια, όμως, είχαν συνείδηση αυτού του γεγονότος. Οι φόβοι τους εστιάζονταν κυρίως στις ξαφνικές εξάρσεις θνησιμότητας που προκαλούσαν οι επιδημίες.

Παρόλο που η πανώλη ήταν η πλέον λοιμώδης από όλες τις επιδημίες, άλλες ασθένειες όπως η γρίπη, ο τύφος, ο τυφοειδής πυρετός και η ευλογιά, ίσως ήταν υπεύθυνες για περισσότερους θανάτους στη μακριά διάρκεια. Η γρίπη για παράδειγμα ήταν υπεύθυνη για την αγγλική αναφορά του 1588, σύμφωνα με την οποία «στην αρχή αυτού του έτους πέθαναν πολλοί από τους πλουσιότερους άνδρες της Αγγλίας, από ένα περίεργο πυρετό»: επρόκειτο για μια σοβαρή επιδημική κρίση στη διάρκεια της οποίας χάθηκε ως και το ένα δέκατο του αγγλικού πληθυσμού. Οι «πυρετοί» ήταν ένα συχνό φαινόμενο, ενώ η πανώλη αναγνωριζόταν πιο εύκολα εξαιτίας των βαρύτατων συμπτωμάτων της.

Το ποσοστό του πληθυσμού που υπέκυπτε στη πανώλη μπορούσε να είναι τεράστιο, ιδαίτερα στα αστικά κέντρα. Πιθανολογείται πως στην επιδημία πανώλης του 1563 χάθηκε το ένα τέταρτο του πληθυσμού του Λονδίνου, σε μία περίοδο όπου η θνησιμότητα ήταν επταπλάσια από αυτή σε άλλες περιόδους.

Οι επιδημίες εξαπλώνονταν με την επαφή. Η μετακίνηση στρατευμάτων σε περίοδο πολέμου αποτελούσε μάλλον την πλέον θανατηφόρα μορφή διάδοσής τους. Η απομόνωση ήταν το συνηθέστερο μέσο αντιμετώπισης τους: στη διάρκεια της επιδημίας του 1563 η αγγλική αυλή μετακόμισε στο Windsor. Οι αρουραίοι, φορείς μολυσμένων ψύλλων, αναγνωρίστηκαν τελικά ως οι κύριοι φορείς της ασθένειας παρόλο που κάποιες πρόσφατες μελέτες προτείνουν πως οι ψύλλοι που παρασιτούν στον άνθρωπο ήταν εξίσου υπεύθυνοι, καθώς η ταχύτητα εξάπλωσης της ασθένειας ερμηνεύεται καλύτερα από την κινητικότητα των ανθρώπων πάρα από αυτήν των λιγότερο κινητικών μαύρων αρουραίων.

Είναι σημαντικό ότι η πανώλη ακολουθούσε τις εμπορικές οδούς και εξαπλωνόταν επίσης από τα μετακινούμενα στρατεύματα. Η απομόνωση ήταν αρκετά αποτελεσματική μέθοδος. Στην Ισπανία του 17ου αιώνα, οι πληγείσες κοινότητες απομονώνονταν με διπλές στρατηγικές φρουρές και διακόπτονταν κάθε εμπορική επαφή με τον έξω κόσμο. Ήταν, όμως, πάντα δύσκολο να ελεγχθούν οι επιδημίες που ξεσπούσαν στις ηπειρωτικές περιοχές. Από την άλλη, η διακοπή του εμπορίου διά θαλάσσης ήταν σε όλες τις περιπτώσεις αποτελεσματική: αυτή έσωσε τις Κάτω Χώρες από την αγγλική πανώλη του 1563 και την Ισπανία από την πανώλη της Μασσαλίας το 1720. Αυτή ήταν και η τελευταία γνωστή επιδημία πανώλης στην ηπειρωτική Ευρώπη. Η επιδημία της Μεσσήνης το 1743 σηματοδότησε το τέλος της βασιλείας της πανώλης στη Δύση.

Οι επιδημίες, ιδίως η πανώλη, ασκούσε κοινωνικές διακρίσεις στην επιλογή των θυμάτων τους. Θάλλοντας σε συνθήκες ρυπαρές, έπληττε πρώτα και κυρίως τις κατώτερες τάξεις. Στο Λονδίνο οι κατάλογοι θανόντων δείχνουν πως οι επιδημίες ξεσπούσαν στα φτωχότερα προάστια. Οι κοινωνικές τριβές ενισχύονταν. Με ορατές τις ενδείξεις γι΄αυτό, οι ανώτερες τάξεις θεωρούσαν τους φτωχούς υπεύθυνους της εξάπλωσης της πανώλης. Οι φτωχοί με τη σειρά τους, έφεραν βαρέως το γεγονός ότι αυτοί που διέθεταν πλούτο θα έπρεπε να εξαιρούνται και από τις συνέπειες της μάστιγας.

Η φτώχεια και ο υποσιτισμός ήταν τα δύο κυρίως χαρακτηριστικά των θυμάτων των επιδημιών. Η διασύνδεση μεταξύ επιδημιών και φτώχειας ώθησε τις αρχές να λάβουν μέτρα για τη βελτίωση των συνθηκών υγιεινής στις πόλεις. Είναι αμφίβολο, όμως, αν τα μέτρα αυτά είχαν καάποιο αποτέλεσμα. Η αδυναμία άμυνας ενάντια στις επιδημικές ασθένειες αναδεικνύει αυτό που σίγουρα αποτελούσε τη μέγιστη αδυναμία του πρώιμου νεώτερου ευρωπαϊκού πολιτισμού: την απουσία προόδου στον τομέα της ιατρικής.

Πηγή: Πρώιμη Νεότερη Ευρωπαϊκή Ιστορία, Henry Kamen