Ισλαμική Περσία και Περσικό Ισλάμ

Η κατάκτηση της Περσίας από τους Άραβες συντελέστηκε με εκπληκτική ταχύτητα. Μία από τις δύο μεγάλες αυτοκρατορίες που είχαν δεσπόσει στη Μέση Ανατολή για πολλούς αιώνες κατέρρευσε σε μια δεκαετία από τη στιγμή που εισέβαλε σε αυτή ένας λαός της ερήμου, ο οποίος σε σύγκριση με την Περσία της εποχής, ήταν μάλλον πρωτόγονος. Οι ίδιοι οι μουσουλμάνοι χρονικογράφοι χαρακτηρίζουν την κατάκτηση «θαύμα». Παρ΄ όλη όμως την κατάκτηση της Περσίας από τους μουσουλμάνους εκείνη δεν έχασε εντελώς τον χαρακτήρα της με αποτέλεσμα οι ερευνητές να μιλούν για Ισλαμική Περσία και Περσικό ισλάμ.

Ισλαμική Περσία

Μία από τις βασικές αιτίες αυτής της αιφνίδιας κατάρρευσης ήταν η ήττα από την Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο νικητής είχε ανοίξει τον δρόμο για την πλήρη διαμόρφωση της περιοχής. Υπήρχε όμως και μία άλλη αιτία, η ευνοϊκή υποδοχή που επιφύλασσαν στο ισλάμ πολλές από τις χώρες που εισέβαλαν οι Άραβες. Ο απλός μονοθεϊσμός, η ανατροπή των κυρίαρχων τάξεων -συχνά καταπιεστικών και αντιδημοφιλών- και το κήρυγμα υπέρ της ισότητας αποτελούσαν για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού θετικά στοιχεία της νέας θρησκείας. Η απαλλαγή από φόρους, εφόσον οι κάτοικοι μεταστρέφονταν στο ισλάμ, ήταν άλλο ένα κίνητρο, με αποτέλεσμα η έλευση των Αράβων να αντιμετωπίζεται μάλλον ως απελευθέρωση παρά ως κατοχή. Διανοιγόταν λοιπόν μια νέα προοπτική που φάνταζε πολύ πιο θετική από την προγενέστερη κατάσταση.

Για τους Άραβες δεν ήταν καθόλου εύκολο εγχείρημα να εξαλείψουν τον αρχαίο περσικό πολιτισμό και να τον αντικαταστήσουν με τον δικό τους. Ο γηγενής πολιτισμός ήταν πολύ ισχυρός και είχε πολύ βαθιές ρίζες. Στην πραγματικότητα, από πολλές απόψεις, συνέβη το αντίθετο. Σχεδόν αμέσως ο περσικός πολιτισμός άρχισε να επηρεάζει τους κατακτητές γεγονός που σύντομα επέφερε πολλές αλλαγές στο ίδιο το ισλάμ. Η εδραίωση του Ισλάμ στη Περσία δεν αποτελούσε εξ ολοκλήρου επίτευγμα των Αράβων. Πολλοί γηγενείς Πέρσες μεταστράφηκαν γρήγορα στη νέα θρησκεία και έθεσαν την δική τους σφραγίδα. Αυτό ισχύει κατεξοχήν για την Παρς, όπου ο δεσμός με το ισλάμ εμφανίζεται ιδιαίτερα ισχυρός ήδη από τα πρώτα χρόνια της αραβικής κατάκτησης. Στους επόμενους δύο αιώνες η Περσία ανέπτυξη τη δική της εκδοχή του ισλάμ, επηρεάζοντας αποφασιστικά την εξέλιξη όχι μόνο της Περσίας αλλά και του μουσουλμανικού κόσμου στο σύνολό του.

Οι Άραβες κατακτητές επέβαλαν ως επίσημη γλώσσα της χώρας τα αραβικά. Εισήχθη η αραβική γραφή, και όποιος ήθελε να έχει κάποιον ρόλο στη νέα μουσουλμανική επαρχία του χαλιφάτου, θα έπρεπε να γνωρίζει τη νέα γλώσσα. Παρότι ο ζωροαστρισμός και άλλες θρηκσεες επιβίωσαν ιδίως σε κάποιες απομακρυσμένες περιοχές, οι κατακτητές μετέτερψαν πολλούς παλαιούς ναούς σε τζαμιά, ίδρυσαν καινούργια, και σιγά σιγά έκαναν την εμφάνισή τους και οι μεντρεσέδες (θρησκευτικές σχολές). ΄Ετσι δημιουργήθηκε μια νέα τάξη Περσών που είχαν εκπαιδευτεί με γλωσσικό όργανο την αραβική. Από αυτήν την νέα τάξη των μορφωμένων αναδείχθηκε το νέο ισλαμικό ιερατείο. Ωστόσο η περσική γλώσσα δεν έπαψε να χρησιμοποιείται.

Το 750 ξέσπασαν πολλές εξεγέρσεις σε όλο τον μουσουλμανικό κόσμο. Στη Περσία η εξέγερση είχε αρχηγό τον Αμπού Μουσλίμ. Οι Ομεϋάδες, που είχαν πάρει τον έλεγχο του χαλιφάτου μετά τον θάνατο του διαδόχου του Μωάμεθ, ανατράπηκαν και τώρα τον έλεγχο του χαλιφάτου εξασφάλισε ο Αμπού αλ-Αμπάς από τη φυλή των Χασεμιτών. Αυτός εδραίωσε το χαλιφάτο των Αμπασιδών, το οποίο κυβέρνησε την αυτοκρατορία τους επόμενους αιώνες.

Αρχικά οι Αμπασίδες έδωσαν πολλές υποσχέσεις στον λαό, γεγονός που γέννησε προσδοκίες στους Πέρσες. Οι Αμπασίδες μετέφεραν την πρωτεύουσα του χαλιφάτου στη Βαγδάτη γεγονός που δέχτηκαν με ικανοποίηση οι εξεγερμένοι Πέρσες. Η πρωτεύουσα βρισκόταν σε εδάφη που ανήκαν στην Αυτοκρατορία των Σασανιδών, πολύ κοντά στην θρυλική πόλη τηςΒαβυλώνας, αλλά το σημαντικότερο πολύ κοντά στην πρωτεύουσα των Σασανιδών, την Κτησιφώντα. Η πόλη της Βαγδάτης αναδείχθηκε σε μεγάλο κέντρο των γραμμάτων, με πρωτεργάτες Πέρσες λογίους.

Παρ΄ όλα αυτά τα αρνητικά συναισθήματα των Περσών είχαν βαθιές ρίζες και η σύγκρουση ανάμεσα στην αραβική και την περσική κουλτούρα ήταν έκδηλη. Οι Πέρσες δεν ήταν εύκολο να δεχτούν ότι η χώρα τους, που υπήρξε για τόσους αιώνες μεγάλη αυτοκρατορία αλλά και το κέντρο της Μέσης Ανατολής, είχε πλέον υποβαθμιστεί σε επαρχία μιας άλλης αυτοκρατορίας. Αυτό είναι το υπόστρωμα των αλλεπάλληλων εξεγέρσεων και της ανόοδυ τοπικών δυναστειών, πολλές από τις οποίες κατάφεραν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους μεγάλα τμήματα της χώρας. Η πιο σημαντική και πιο πετυχημένη δυναστεία ήταν οι Σαμανίδες, οι οποίοι υποστήριζαν ότι κατάγονταν από τους Σασανίδες. Ο χαλίφης Αλ-Μαμούν έτρεφε μεγαάλο σεβασμό για τους Πέρσες και διόρισε τους Σαμανίδες αρκετών επαρχιών, όπως της Σακαμάνδρης, της Φεργκάνα και της Χεράτ.

Έτσι η δυανστεία σταθεροποιήθηκε αποκτώντας εν τέλει de facto ανεξαρτησία από τον χαλίφη. Οι Σαμανίδες λειτούργησαν ως σύνδεσμος με το προϊσλαμικό παρελθόν, αλλά μέσω των Σασανιδών με το απότερο παρελθόν των Αχαιμενιδών. Γι΄ αυτό και μολονότι ύστερα από την ισλαμική κατάκτηση συνέβησαν βαθιές αλλαγές, διατηρήθηκε μια αίσθηση συνέχειας που έφθανε μέχρι το αρχαίο παρελθόν της χώρας, η οποία επέτρεψε στις νέες δυναστείες να νομιμοποιήσουν την εξουσία τους. Αυτή ακριβώς η αίσθηση του ένδοξου παρελθόντος ήταν που ωθούσε τους Πέρσες να νιώθουν διαφορετικοί και εν πολλοίς ανώτεροι από το χαλιφάτο.

Περσικό Ισλάμ

Την εποχή της δυναστείας των Σαμανιδών, που βασίλεψαν σε όλη τη διάρκεια του 10ου αιώνα, η Περσία είχε πλέον αναπτύξει το δικό της ιδιαίτερο χαρακτήρα, που στο εξής θα την διαφοροποιούσε από τον υπόλοιπο μουσουλμανικό κόσμο. Το ισλάμ άφηνε μεγάλα περιθώρια για θρησκευτικές διαφοροποιήσεις. Στην Περσία, η διαφοροποίηση αυτή οφειλόταν κατά κύριο λόγο στην επιβίωση της ζωραστρικής θρησκείας. Ο πρώτος Σαμανίδης ηγέτης ήταν ζωροάστρης, και φαίνεται ότι μεταστράφηκε στο ισλάμ γιατί αυτό εξυπηρετούσε τα συμφέροντά του.

Στις παραμεθόριες περιοχές της Περσίας είχαν υιοθετηθεί διαφορετικές εκδοχές του ισλάμ. Τούτες οι ετερόκλητες ιδέες, βρήκαν κοινή συνισταμένη στον σιισμό, την χαρακτηριστικά περσική εκδοχή του ισλάμ. Η γέννηση του σιισμού υπήρξε απόρροια του ζηήηματος του χαλίφη, διαδόχου του Προφήτη.ν Οι σιίτες πίστευα ότι ο διάδοχος θα έπρεπε να έχει γενεαλογική συγγένεια με τον Προφήτη, δηλαδή να ανήκει στη δυναστεία του Προήττη. Οι σιίτες υποστήριζαν ότι η διαδοχή πρέπει να γίνεται μέσω της γραμμής του Αλή, γαμπρού του Προφήτη, που υπήρξε ο τελευταίος των ορθοδόξων χαλιφών. Το 661 ο Αλή δολοφονήθηκε από τους Ομεϋάδες και το 680 δολοφονήθηκε ο γιος του Χουσεΐν κοντά στην Καρμπάλα. Έκτοτε η Καρμπ’άλα έγινε ένα από τα πιο σεπτά ιερά του σιισμού. Αυτό οδήγησε στη διαμόρφωση του σιιτικού δόγματος των Δώδεκα Ιμάμηδων, με πρώωτο τον Αλή. Η γραμμή της διαδοχής συνεχίστηκε ως το 878.

Τον 11ο αιώνα έκαναν την εμφάνισή τους ως εισβολείς από την Κεντρική Ασία οι Σελτζούκοι Τούρκοι καθώς και τον 13ο αιώνα Τζένγκις Χαν. Αμφότεροι με τις επιδρομές τους κατάφεραν να αποδυναμώσουν και να κατακτήσουν στη συνέχεια το χαλιφάτο. Η Μογγολική Αυτοκρατορία, ωστόσο σύντομα διασπάστηκε σε επιμέρους τμήματα. Το χαλιφάτο κατέρρευσε και εξαφανσίστηκαν και τα τελευταία ψήγματα ενότητας του ισλάμ. Στην Περσία επικράτησε αναρχία, και για ένα διάστημα ποικίλες δυναστείες και αιρέσεις επέβαλλαν τον έλεγχο τους σε διαφορετικές περιοχές της χώρας.

Η κατάσταση αυτή συνεχίστηκε όταν νέος ηγέτης κατάφερε εντέλει να επανενώσει τη χώρα, ο Ισμαήλ, ο πρώτος της δυναστείας των Σαφαβιδών, ο οποίος ανήλθε στην εξουσία το 1500. Οι Σαφαβίδες ήταν τουρκόφωνοι από τα κουδρικά εδάφη στο βορειοδυτικό τμήμα της χώρας. Ο Ισμαήλ, αφού υπερκέρασε άλλους διεκδικητές ανακηρύχθηκε το 1501 Σαχανσάχ-ι-Ιράν (Μεγάλος Βασιλέας του Ιράν). Ο Ισμαήλ επέβαλε τον σιισμό. Όποιοςδεν συμμορφωνόταν αντιμετώπιζε τη θανατική ποινή. Από αυτόν τον κανόνα εξαιρέθηκαν οι χριστιανοί που απέκτησαν καθεστώς προστατευόμενης μειονότητας.

Οι Σαφαβίδες βασίλεψαν ως από τις αρχές του 16ου ώς τον 18ο αιώνα. Στα χρόνια αυτής της δυναστείας μπορεί κανείς να διακρίνει κάποια νήματα που συνδέουν την αρχαία αυτοκρατορία με τους νεότερους χρόνους. Με τον τρόπο αυτό πολλά στοιχεία της αρχαίας αυτοκρατορικής κληρονομιάς διατηρήθηκαν και στη σημερινή χώρα.

Η Περσία που αναδύθηκε τον 16ο αιώνα ως ανεξάρτητη οντότητα στους κόλπους του ισλαμικού κόσμου δεν ήταν μια αυτοκρατορια. Η εξέλιξη της κινήθηκε σε μια κατεύθυνση παραπλήσια με αυτή των χωρών της Ευρώπης. Εκεί, με τον κατακερματισμό του χριστιανικού κόσμου και τον σχηματισμό εθνικών κρατών, βρισκόταν υπό διαμόρφωση μια μετά-αυτοκρατορική κατάσταση πραγμάτων. Τον 20ο αιώνα η μνήμη του ένδοξου παρελθόντος αποδείχθηκε πιο ισχυρή από την επιθυμία συγκρότησης ενός σύγχρονου κράτους και πάνω σε τούτη τη βάση έγινε μια ύστατη απόπειρα ανασύστασης της αρχαίας αυτοκρατορίας. Σε κάθε περίπτωση η Περσία δεν έπαψε να έχει βαρύνουσα σημασία για τον ασιατικό χώρο, επηρεάζοντας καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο μεγάλα τμήματα της ηπείρου εξελίχθηκαν κατά τους νεότερους χρόνους.

Πηγή: Οι Πέρσες