Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ)

Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) ήταν αντιστασιακή οργάνωση που έδρασε στην Ελλάδα κυρίως την περίοδο της κατοχής. Αποτέλεσε τη μαζικότερη αντιστασιακή οργάνωση επί κατοχής αλλά και την μαζικότερη πολιτική οργάνωση στη σύγχρονη Ελλάδα. Ιδρύθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 από τους Λευτέρη Αποστόλου (ΚΚΕ), Χρήστο Χωμενίδη (ΣΚΕ), Απόστολο Βογιατζή (Αγροτικό Κόμμα) και Ηλία Τσιριμώκο (ΕΛΔ).

Το ΚΚΕ συχνά έχει κατηγορηθεί ότι εξαιτίας του συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μολότωφ του Αυγούστου του 1939 είχε σιγήσει μέχρι την γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ (22-6-1941). Στην πραγματικότητα μόνιμη και εναία γραμμή δεν υπήρχε. Το καθεστώς Μεταξά είχε πετύχει να συλλάβει τα περισσότερα στελέχη, να αποσπάσει δεκάδες χιλιάδες «δηλώσεις μετανοίας», να προσεταιρισθεί ορισμένους αποστάτες και να τους προωθήσει ως πράκτορες σε διάφορες θέσεις.

Έτσι, στο ΚΚΕ τρία τουλάχιστον ηγετικά κέντρα ανταγωνίζονταν μεταξύ τους και ερμήνευαν με διαφορετικό τρόπο τις διεθνείς και εσωτερικές εξελείξεις, ενώ από τη βάση ως την κορυφή επικρατούσε χάος και χαφιεδοφοβία. Στο πλαίσιο αυτό εξηγούνται εν μέρει τα αλλιώς δυσεξήγητα στις τρεις επιστολές του φυλακισμένου αρχηγού του ΚΚΕ Νίκου Ζαχαριάδη, με τις αντικρουόμενες θέσεις ως προς τον («πατριωτικό» ή «ιμπεριαλιστικό») χαρακτήρα του Ελληνοϊταλικού πολέμου.

Την πρώτη δημόσια έκκληση στις 31 Οκτωβρίου 1940, πως «στον πόλεμο αυτό που διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά, όλοι πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις δίχως επιφύλαξη», ο Ζαχαριάδης την απέδιδε αργότερα στην επιθυμία του να δώσει αντιφασιστικό χαρακτήρα στον πόλεμο. Αλλά όπως διατείνεται ο αρχηγός του ΚΚΕ, ο Μεταξάς «από την πρώτη στιγμή», και κυρίως μετά την διάβαση των αλβανικών συνόρων «έκανε πόλεμο φασιστικό και κατακτητικό για λογαριασμό όχι του λαού της Ελλάδας μα της πλουοκρατίας του αγγλικού ιμπεριαλισμού». Ο ελληνικός λαός αντιθέτως υπεράσπιζε «στον πόλεμο αυτό μόνο την εθνική του ανεξαρτησία» ενώ ήταν «ξένος ενάντια στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο Αγγλίας-Γερμανίας και Σία». Γι΄αυτό έπρεπε στρατός και λαός «να ανατρέψουν την μοναρχοφασιστική δικτατορία» και η νέα «λαϊκή αντιφασιστική κυβέρνηση να πετύχει χωριστή έντιμη άμεση ειρήνη με τη μεσολάβηση της ΕΣΣΔ». Οι παλινωδίες όμως του αρχηγού ελάχιστα έγιναν γνωστές στην κομματική βάση ώστε να επηρεάσουν την μαχητικότητα της στην πανεθνική αντίσταση κατά των Ιταλών.

Αμέσως μετά την γερμανική εισβολή το ΚΚΕ προέτρεπε τον λαό να μην παραδώσει τα όπλα. Τον Μάιο η Παλαιά Κεντρική Επιτροπή κάλεσε σην πάλη «για το ξεσκλάβωμα του τόπου», ενώ ο πρώην βουλευτής Μιλτιάδης Πορφυρογένης προέτρεπε τους Κρητικούς να παραμερίσουν «διαφορές, πικρίες και μνησικακίες» χάρη του κοινού αγώνα, όπου «οι κομμουνιστές πρέπει να είναι στις πρώτες γραμμές». Στο τέλος του μήνα ορισμένα στελέχη ίδρυσαν την «Εθνική Αλληλεγγύη», ως οργάνωση υποστήριξης των καταδιωκώμενων ή φυλακισμένων αντιστασιακών και των απόρων συγγενών τους.

Αφενός, λοιπόν, η μεγάλη μάζα των κομμουνιστών θεωρούσε τους Γερμανούς κύριους εχθρούς τους τόσο με την εθνική όσο και με την ιδεολογική έννοια, αφετέρου όμως για περίπου δύο χρόνια οι επιδράσεις του αναπάντεχου Γερμανοσοβιετικού συμφώνου είχαν «μουδιάσει», λιγότερο ή περισσότερο, πολλά στελέχη του ΚΚΕ. Κατανοητή λοιπόν η ανακούφιση όταν, από τις 22 Ιουνίου 1941, τα μέτωπα ξεκαθάρισαν με τη γερμανική επιχείρηση «Μπαρμπαρόσσα» και την επακόλουθη είσοδο της ΕΣΣΔ στον πόλεμο, «μετατρέποντας τον σε ιμπεριαλιστικό».

Τις πρώτες μέρες του Ιουλίου, έξι ανώτερα στελέχη τα οποία στη σύγχυσ η της γενικής κατάρρευσης είχαν ξεφύγει από τον τόπο εξορίας τους, συνήλθαν σε συνάντηση που έγινε γνωστή ως 6η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής. Η απόφαση του ολιγομελούς σώματος απαιτούσε «το γρηγορότερο το ΚΚΕ να περάσει από το στάδιο της σύγχυσης, του χαφιεδισμού και της διασποράς, στο στάδιο της ανασυγκρότησης», ταυτόχρονα καλούσε τον ελληνικό λαό, όλα τα κόμματα και τις οργανώσεις σε ένα εθνικό μέτωπο απαλευθέρωσης: Για το διώξιμο της γερμανοϊταλικής Κατοχής στην Ελλάδα.

Από τον Ιούλιο του 1941 οι γερμανικές υπηρεσίες κατέγραφαν μεγάλη άνοδο στις κομμουνιστικές προκηρύξεις και άλλες ενέργειες αντιστασιακού περιεχομένου. Στις 16 Ιουλίου 1941 οι σημαντικότερες συνδικαλιστικές παρατάξεις ίδρυσαν, με πρωτοβουλία των κομμουνιστών, το Εθνικό Εργατικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΕΑΜ). Το καταστατικό του προέβαλε παράλληλα με την πάλη για τις καθημερινές ανάγκες και τα δικαιώματα της εργατικής τάξης, κυρίως τη σύσταση ενός όσο το δυνατόν ευρύτερου αντιστασιακού μετώπου. Για το σκοπό αυτό έγιναν προτάσεις σε όλο σχεδόν το πολιτικό φάσμα. Οι περισσότεροι αποδέκτες αντιδρούσαν ψυχρά, είτε από ιδεολογικούς δισταγμούς, είτε γιατί θεωρούσαν τουλάχιστον πρόωρη κάθε πρωτοβουλία για Αντίσταση, προβάλλοντας άλλες προτεραιότητες.

Ιδίως τα βενιζελικά κόμματα αντιπρότειναν σύμπραξη εναντίον της επαναφοράς, μετά τον πόλεμο, της μοναρχίας. Ωστόσο το ΚΚΕ επέμενε τότε στη σύμπηξη ενός ιδεολογικά αχρωμάτιστου Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) με δεκτά όλα τα κόμματα και άτομα, χωρίς να «εξετάζεται το παρελθόν ή αι αντιλήψεις των σχετικώς με την μελλοντικήν ανασυγκρότησιν της ελευθέρας και ανεξαρτήτου Ελλάδας, αλλά απλώς η πίστη εις την ανάγκην του Εθνικού Απελευθερωτικού Αγώνος».

Στη συγκρότηση αυτού του μετώπου θα επικουρήσουν τελικά τη νύχτα της 27/28 Σεπτεμβρίου 1941, μόνο τρεις μικροομάδες. Το κέιμενο, που υπέγραψαν οι εκπρόσωποι του ΑΚΕ (Αγροτικό Κόμμα Ελλάδος), του ΣΚΕ (Σοσιαλισικό Κόμμα Ελλάδος) και ο Ηλίας Τσιριμώκος, αρχηγός ης ΕΛΔ (Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας), καθόριζε μεταξύ άλλων: «Σκοπός του Εθνικού Μετώπου είναι: α) Η απελευθέρωση του Έθνους μας από το σημερινόν ξένον ζυγόν και η απόκτησις της πλήρους ανεξαρτησίας της χώρας μας. β) Ο σχηματισμός προσωρινής κυβέρνησης του ΕΑΜ, αμέσως μετά την εκδίωξιν των ξένων κατακτητών, μοναδικός σκοπός της οποίας θα ήταν η προκήρυξις εκολογών διά συντακτικήν εθνοσυνέλευσιν με βάσιν την αναλογικήν, ίνα ο λαός αποφανθή κυριαρχικώς επί του τρόπου της διακυβερνήσεώς του. γ) Η κατοχύρωσις του κυριαρχικού δικαιώματος του Ελληνικού Λαού από πάσαν αντιδραστικήν απόπειραν».

Η εμφανέστερη αποχή από «ταξικά» χρωματισμένα συνθήματα αντανακλούσε την επιθυμία του ΚΚΕ, και όχι των μικρότερων εταίρων, να γίνει το ΕΑΜ ευρύτερα αποδεκτό με τη συνεργασία όσ τον δυνατόν περισσότερων αστικών κομμάτων, τα οποία ύστερα, στην πορεία, θα μπορούσαν ίσως να ισοσκελιστούν.

Με πληροφορίες από: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους