Το πραξικόπημα του Πάγκαλου

Το πραξικόπημα του Πάγκαλου εκδηλώθηκε τα ξημερώματα της 25ης Ιουνίου 1925, αφού προηγήθηκαν τα προειδοποιητικά πυρά μιας πολεμικής αρθρογραφίας του στρατηγού στην εφημερίδα «ο Ελεύθερος Τύπος», όπου πληροφορούσε τους πολιτικούς ότι ο στρατός επρόκειτο να επέμβει για να σώσει τη χώρα από την κακοδιοίκηση. Ο γενικός κάματος από μια περίοδο κοινοβουλευτικής αστάθειας και απειλής κινημάτων, καθώς και οι υποσχέσεις του Πάγκαλου ότι θα αποκαθιστούσε τη χρηστή λειτουργία του κρατικού μηχανισμού, συνέβαλαν στην αναίμακτη επικράτηση του.

Το πραξικόπημα του Πάγκαλου άρχισε στο Πρώτο Στρατιωτικό Νοσοκομείο στην Αθήνα, όπου βρισκόταν υπό περιορισμό ο αντισυνταγματάρχης Β. Ντετιρλής για το ρόλο του στο αποτυχημένο πραξικόπημα της 20ης Νοεμβρίου 1924. Ο Ντετιρλής είχε καταφέρει να αποφύγει τη φυλάκιση με τον ισχυρισμό ότι ήταν ασθενής και μαζί με τον προϊστάμενο του νοσοκομείου λοχαγό Μακρή είχαν αναλάβει να εξασφαλίσουν για λογαρισμαό του Πάγκαλου την υποστήριξη των «Δημοκρατικών Ταγμάτων» (είχαν δημιουργηθεί μετά την μικρασιατική καταστροφή με σκοπό την τήρηση της τάξης και ουσιαστικά τον περιορισμό οπαδών αντιβενιζελικών), που στρατοπέδευαν σε μικρή απόσταση.

Ο διοικητής των Ταγμάτων, συνταγματάρχης Μαλαγαρδής, δεν είχε μυηθεί στα σχέδια του κινήματος, τριάντα όμως περίπου αξιωματικοί του είχαν υποσχεθεί να βοηθήσουν τον Πάγκαλο. Ο τελευταίος είχε δηλώσει απερίφραστα στον πρωθυπουργό Μιχαλακόπουλο, ότι θα τον ανέτρεπε αν δεν έκανε ανασχηματισμό στην κυβέρνηση που θα του εξασφάλιζε υπουργείο. Δύο οπαδοί του Πάγκαλου, οι συνταγματάρχες Παπαϊωάννου και Μαμούρης, παλιά μέλη του Στρατιωτικού Συνδέσμου (που είχε ιδρυθεί στα μέσα του 1923 για να αντιμετωπίσει πιθανή βασιλική αντίδραση εναντίον της Επανάστασης του 1922) είχαν ασκήσει επίσης πίεση στο Μιχαλακόπουλο να ενδώσει στις πιέσεις του στρατηγού.

Ο Πάγκαλος είχε σε τέτοιο βαθμό διαφημίσει από τις αρχές του 1925 την πρόθεση του να κινηθεί εναντίον της κυβέρνησης ώστε κανείς δεν περίμενε ότι θα πραγματοποιούσε τις απειλές του. Όταν ο στρατηγός Γονατάς ανέκρινε τον Ντετιρλή για την αναμίξη του στην εκκολαπτόμενη συνωμοσία εναντίον της κυβέρνησης, εκείνος αρνήθηκε μόνο ότι γνώριζε την ημερομηνία της έκρηξης του κινήματος.

Στις 4:30 π.μ. της 25ης Ιουνίου ο στρατηγός Χ. Τσερούλης, αφού κατέλαβε τη διοίκηση του Γ΄ Σώματος Στρατού, όταν ο Οθωναίος απουσίαζε απαίτησε τηλεφωνικά από τον Γόντικα να παραιτηθεί. Στο έργο του τον βοήθησαν οι συνταγματάρχες Μπακιρτζής και Καρακούφας (διοικητης του Δημοκρατικού Τάγματος Θεσσαλονίκης) και ο υπολοχαγός Ιωάννης Τσιγάντες. Οι Παγκαλικοί κατέλαβαν με ανάλογη ευκολία και το Δ΄ Σώμα Στρατού, ενώ ο διοικητής του, Ευθύμιος Τσιμικάλης, έλειπε με αναρρωτική άδεια. Την ίδια μέρα ο ναύαρχος Χατζηκυριάκος επιβιβάστηκεστον «Αβέρωφ» και απείλησε την κυβέρνηση ότι θα βομβάρδιζε την πρωτεύουσα, αν δεν παρέδιδε την εξουσία στον Πάγκαλο.

Ο ίδιος ο Πάγκαλος έχοντας εξασφαλίσει στην Αθήνα την υποστήριξη μόνο του συντάγματος μηχανικού στο Ρουφ, ζητούσε από την κυβέρνση να παραδοθεί χωρίς όρους, και αφού κατέλαβε το ταχυδρομικό (Τ.Τ.Τ.) μέγαρο ειδοποίησε όλες τις μονάδες ότι κίνημά του είχε επικρατήσει.

Παρά τη φαινομενική επιτυχία του, η θέση του Πάγκαλου την 25η Ιουνίου το πρωί κάθε άλλο παρά αξιοζήλευτη ήταν. Αν η κυβέρνηση έδειχνε περισσότερο θάρρος και οι πολιτικοί αρχηγοί αντιμετώπιζαν το κίνημα με αποφασιστικότητα, ο Πάγκαλος θα βρισκόταν στη φύλακη αντί στην εξουσία. Ο Μιχαλακόπουλος όμως, παραιτήθηκε αποφεύγοντας την ευθύνη της καταστολής, και ο Καφαντάρης αρνήθηκε να αναλάβει την πρωθυπουργία ή και να συνεργαστεί με τον πρωθυπουργό για να αντιμετωπιστεί η κρίση. Τη μεγαλύτερη όμως ευθύνη για την επικράτηση του Πάγκαλου είχε ο Παπαναστασίου. Όταν ο Κονδύλης έλαβε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης με σκοπό τη συντριβή της συνωμοσίας, ο Παπαναστασίου διαμαρτυρήθηκε έντονα κάθε ενέργειας η οποία θα είχε ως αποτέλσμα να χυθεί «δημοκρατικό» αίμα και υποσχέθηκε να εξευμενίσει τον αντάρτη στρατηγό προσφέροντας του υπουργείο σε δική του κυβέρνηση.

Ο Πάγκαλος, ο οποίος είχε αμφιβολίες για την έκβαση του κινήματος του, κρυβόταν αρχικά σε φιλικό σπίτι, από όπου πληροφορήθηκε ότι ο Τσερούλης είχε επικρατήσει στη Θεσσαλονίκη και ότι ο στόλος ελεγχόταν από τον Χατζηκυριάκο. Στις 8π.μ. έμαθε και γι ατην παραίτηση του Μιχαλακόπουλου και τους δισταγμούς των πολιτικών -πληροφορίες που τόνωσαν το ηθικό του, ώστε να εγκατασταθεί στο σύνταγμα του Ρουφ και να εκδίδει από εκεί τις διαταγές του.

Λίγο πριν το μεσημέρι, ο Ντετιρλής μαζί με τους συγκρατούμενους του κατέλαβε τα Δημοκρατικά Τάγματα, που βρίσκονταα κοντά στο Α΄ Στρατιωτικό Νοσοκομείο και ετοιμάστηκε να ενωθεί με τις δυνάμεις του Πάγκαλου στο Ρουφ. Αντίσταση στον Ντετιρλή πρόβαλε μόνο ο συνταγματάρχης Ηλ. Διάμεσης, επικεφαλής του Α΄ Συντάγματος πεζικού, ο οποίος επιτέθηκε αρχικά εναντίον των Ταγμάτων, αλλά αναγκάστηκε να υποχωρήσει, όταν πληροφορήθηκε ότι είχαν παραδοθεί χωρίς αντίσταση στους κινηματίες το Φρουραρχείο και στο Α΄ Σώμα Στρατού. Τον φρούραρχο Κοιμήση αντικατέστησε ο Ν. Ζέρβας ο οποίος έδωσε διαταγή να λειρουργήσουν κανονικά τα καταστήματα, με τον ισχυρισμό ότι το κίνημα είχε επιβληθεί.

Στις 3π.μ. οι κινηματίες είχαν αποκτήσει και τον έλεγχο του Υπουργείου Στρατιωτικών στο οποίο ο Πάγκαλος δέχθηκε τον Παπαναστασίου. Με την εξουσιοδότηση της Βουλής ο Παπαναστασίου διαπραγματεύθηκε με έναν Πάγκαλο που γινόταν απαιτητικότερος, όσο αντιλαμβανόταν την υποχωρητικότητα των πολιτικών αρχηγών, και ζητούσε να ανατεθεί σε αυτόν η πρωθυπουργία.

Έτσι, ο Θεόδωρος Πάγκαλος ανέλαβε την πρωθυπουργία, την 26η Ιουνίου του 1925. Στην κυβέρνηση που σχημάτισε, κράτησε ο ίδιος το υπουργείο στρατιωτικών. Στη Βουλή παρουσιάστηκε ως πρωθυπουργός και πήρε ψήφο εμπιστοσύνης από όλους τους βουλευτές, πλην δεκατεσσάρων. Τα κόμματα Μιχαλακόπουλου και Καφαντάρη απείχαν. Με διάταγμα της 30ης Σεπτεμβρίου του 1925  κατήργησε τη Βουλή με το αιτολογικό ότι «είχε χάσει την εμπιστοσύνη του Έθνους». Οι πολιτικοί αρχηγοί, πιστεύοντας στις δεσμεύσεις Πάγκαλου, του επέτρεψαν ουσιαστικά να αναλάβει αναίμακτα τα ηνία της χώρας, τα οποία κράτησε μέχρι την 22α Αυγούστου του 1926, οπότε και ανατράπηκε από το κίνημα του Γεωργίου Κονδύλη.

Με πληροφορίες από: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους