Ταξική πάλη στον Μεσαίωνα

Το όνειρο που κυνήγησε η Εκκλησία, μιας, αν όχι ενιαίας τουλάχιστον αρμονικής κοινωνίας, συγκρούσθηκε με τις δρυμείες πραγματικότητες των αντιθέσεων και των ταξικών αγώνων. Το λογοτεχνικό ημιμονοπώλειο των κληρικών, τουλάχιστον μέχρι τον 13ο αιώνα, αποκρύπτει την ταξική πάλη στον Μεσαίωνα, ως ένα βαθμό, και δίνει την εντύπωση ότι μονάχα κάποιοι κακοί λαϊκοί -άρχοντες ή αγρότες- επιδίωκαν να διαταράξουν την κοινωνική τάξη με τις επιθέσεις τους εναντίον των προσώπων και των αγαθών της Εκκλησίας.

Η πιο γνωστή ταξική πάλη στον Μεσαίωνα είναι αυτή που παρακινεί τους αστούς εναντίον των ευγενών. Είναι θεαματική. Το ιστορικό πλαίσιο επέτεινε την απήχησή τους και τα γραπτά παρέτειναν τον αντίκτυπο. Απέναντι στα αστικά κινήματα οι εκκλησιαστικοί χρονικογράφοι φαίνονται περισσότερο έκπληκτοι παρά αγανακτισμένοι.

Ταξική πάλη στην ύπαιθρο του Μεσαίωνα

Το κυριότερο μέτωπο των κοινωνικών εντάσεων βρίσκεται στην ύπαθρο. Ο πόλεμος ανάμεσα σε άρχοντες και αγρότες είναι ενδημικός. Μερικές φορές επιδεινώνεται με άκρως βίαιες κρίσεις. Αυτό συμβαίνει, επειδή, ενώ τον 11ο αιώνα έως τον 13ο αιώνα, στις εξεγέρσεις στις πόλεις ηγούνται αστοί που επιθυμούν να εξασφαλίσουν την πολιτική τους ισχύ η οποία εγγυάται την ελεύθερη άσκηση των επαγγελματικών τους δραστηριοτήτων, και κατά συνέπεια εγγυάται και την περιουσία τους, και τους προσδίδει γόητρο σε σχέση με την οικονομική τους ισχύ, στην ύπαιθρο οι εξεγέρσεις των αγροτών δεν σκοπεύουν μονάχα να βελτιώσουν την κατάσταση τους ορίζοντας, περιορίζοντας ή καταργώντας τις υπηρεσίες και τις οφειλές που βαραίνουν επάνω τους σκληρά, αλλά συχνά αποτελούν απλή έκφραση του αγώνα για επιβίωση.

Η πλειοψηφία των αγροτών συγκροτεί μια μάζα που βρίσκεται στα όρια της επιβίωσης, της πείνας, της επιδημίας. Αυτό που στη Γαλλία θα ονομασθεί «Ζακερί» αντλεί ιδιαίτερη δύναμη από τνη απελπισία. Αν υπάρχει και στην πόλη το κίνητρο του μίσους, η επιθυμία νέων κοινωνικών στρωμάτων να εκδικηθούν την περιφρόνηση των εκκλησιαστικών και λαϊκών αρχόντων, το συναισθηματικό κίνητρο είναι ακόμη ισχυρότερο στην ύπαιθρο, ισάξιο της τεράστιας περιφρόνησης που τρέφουν οι άρχοντες για τους παροίκους.

Παρ΄όλες τις βελτιώσεις των συνθηκών διαβίωσης που απέσπασαν οι αγρότες κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, στο τέλος του 13ου αιώνα υπάρχουν ακόμη πολλοί άρχοντες που δεν τους αναγνωρίζουν άλλη ιδιοκτησίαο από την ιδιοκτησία του ατόμου ολόγυμνου -είναι αλήθεια ότι αυτό αποτελεί ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην θέση τους και την θέση του αρχαίου δούλου.

Η σύγκρουση των τάξεων

Η σύγκρουση των τάξεων, που είχε θεμέλια στην ύπαιθρο, επανεμφανίζεται αργότερα και στις πόλεις, όχι πια ως αγώνας των νικηφόρων αστών κατά των αρχόντων, αλλά ως αγώνας των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων εναντίον αστών. Πράγματι, από το τέλος του 12ου μέχρι του 14ου αιώνα μια νέα κοινωνική διαχωριστική γραμμή εμφανίζεται στις πόλεις και αντιπαραθέτει τους φτωχούς στους πλούσιους, τους αδύναμους στους ισχυρούς, τον κοινό λαό στην αστική τάξη, τον popolo minute στον popolo grosso.

Η διαμόρφωση αυτής της κυρίαρχης αστικής κατηγορίας ονομάσθηκε καθεστώς των πατρικίων. Απέναντι στην κατηγορία αυτή, που συγκροτείται από μια ομάδα οικογενειών που συγκεντρώνουν την έγγεια αστική ιδιοκτησία, τον πλούτο, την κυριαρχία στην οικονομική ζωή και τον έλεγχο της πολιτικής ζωής με τον σφετερισμό των δημοτικών αξιωμάτων, ορθώνεται η μάζα των νέων καταπιεσμένων.

Στις πόλεις πλούσιοι και φτωχοί αντιπαρατίθενται. Οι χειρόνακτες εργάτες ξεσηκώνονται εναντίον εκείνων τους οποίους με τη σειρά τους χαρακτηρίζουν νωθρούς. Ήδη από τα τέλη του 13ου αιώνα, απεργίες και εξεγέρσεις εναντίον «πλουσίων ανθρώπων» πολλαπλασιάζονται, και τον 14ο αιώνα, με την κρίση, προκαλούνται βίαιες εξεγέρσεις των λαϊκών στρωμάτων της πόλης.

Παρ΄όλη τη μανιχαϊστική τάση του Μεσαίωνα να απλοποιεί κάθε σύγκρουση σε αντιπαράθεση δύο στρατοπέδων, αυτού των καλών και εκείνου των κακών, δεν θα πρέπει να πιστέψουμε ότι ταξική πάλη περιορίστηκε στις μονομαχίες αρχόντων-αγροτών και αστών-λαού. Η πραγματικότητα ήταν πιο πολύποκη και ένας από τους κυριότερους λόγους των συχνών αποτυχιών των αδυνάτων απέναντι στους ισχυρούς ήταν εκτός από την οικονομική και στρατιωτική τους ανεπάρκεια, οι εσωτερικές διαιρέσεις που ηύξαναν την αδυναμία τους.

Μεταξύ των κατώτερων αστικών στρωμάτων θα πρέπει τουλάχιστον να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στο popolo minuto των βιοτεχνών και των ειδικευομένων στις συντεχνίες και τη μάζα του εργατικού δυναμικού των μισθωτών, οι οποίοι δεν απολάμβαναν καμία συντεχνιακή προστασία. Οι χειρισμοί τους υπόκεινται στα τυχαία γεγονότα της αγοράς του εργατικού δυναμικού, σχηματίζουν κοπάδια που συγκεντρώνονταν καθημερινά στην πλατεία όπου γίνονταν οι προσλήψεις, εκεί όπου οι προμηθευτές εργασίας» ή οι απεσταλμένοι τους έρχονταν να αντλήσουν προλεταριάτο το οποίο αδιάκοπα το παραμόνευε η ανεργία.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff