Οι δούλοι και το δουλεμπόριο στην αρχαιότητα

Οι δούλοι και το δουλεμπόριο ήταν μια από τις βασικές όψεις των διαπολιτισμικών επαφών στην αρχαιότητα. Οι αρχαίες ελληνικές κοινότητες συχνά χρησιμοποιούσαν τα νομίσματά τους, για να διαφημίσουν τα πιο σημαντικά τους προϊόντα. Για παράδειγμα τα νομίσματα της Κυρήνης απεικονίζουν το σίλφιο, ένα αρωματικό φυτό που ήταν βασικό προϊόν, εξαγωγικό προϊόν, της Κυρήνης. Τα νομίσματα από την ελληνική αποικία της Ιστρίας, στη Μαύρη Θάλασσα έχουν μια αινιγματική απεικόνιση. Οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν ότι είναι διαφήμιση ενός από τα βασικά εξαγωγικά προϊόντα της Ιστρίας, που ήταν οι δούλοι. Πολλοί δούλοι στον αιγαιακό χώρο προέρχονται από τη Μαύρη Θάλασσα.

Ο πληθυσμός των δούλων σε μια πόλη σαν την Αθήνα ήταν πάρα πολύ μεγάλος, κατά πάσα πιθανότητα πάνω από το ένα τρίτο και ίσως μέχρι και το μισό του πληθυσμού της Αθήνας. Μπορούμε να μάθουμε αρκετά πράγματα από μια πολύ σημαντική πηγή στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου. Οι Αθηναίοι κατάσχουν την περιουσία μιας σειράς από Αθηναίους και μετοίκους που έχουν εμπλακεί στη βεβήλωση των μυστηρίων της Ελευσινίας ∆ήμητρας.

Μπορούμε να δούμε, λοιπόν, από τις επιγραφές που καταγράφουν τις δημοπρασίες στις οποίες πωλούνται, την κατασχεμένη περιουσία αυτών των ανθρώπων, τι είχαν στην ιδιοκτησία τους, και φυσικά τους δούλους που είχαν στην ιδιοκτησία τους. Σε μια επιγραφή μπορεί κανείς να δει την ιδιοκτησία του Κηφισοδώρου, που ήταν μέτοικος, άρα δεν ήταν Αθηναίος πολίτης, αλλά είχε στην κατοχή του αρκετούς δούλους.

Οι δούλοι που έχει μόνο ένας άνθρωπος στην κατοχή του: τρεις δούλες από τη Θράκη και άλλοι δύο δούλοι από τη Θράκη, δύο δούλοι από τη Συρία, δύο δούλοι από την Ιλλυρία, ένας δούλος από τη Σκυθία και ένας άλλος από την Κολχίδα, ένας δούλος από τη Μάλτα, τρεις δούλοι από την Καρία (οι δύο νεαρής ηλικίας) και μια δούλη από τη Λυδία δείχνει ότι στην Ελλάδα υπάρχουν δούλοι από την ανατολική Μεσόγειο, από τη Θράκη και από τον Εύξεινο Πόντο. Επίσης, υπάρχουν πολύ σημαντικές διαφορές στις τιμές που έχουν αυτοί οι δούλοι: οι δούλοι από τη Συρία είναι οι πιο ακριβοί, με 301 δραχμές και 240 δραχμές, οι περισσότεροι δούλοι είναι μεταξύ 200 δραχμών και 100 δραχμών και έχουμε, τέλος, έναν νεαρό δούλο από την Καρία, που κοστίζει μόνο 72 δραχμές, και μια δούλη από τη Λυδία, που κοστίζει μόνο 85 δραχμές.

Η ιδιοκτησία δούλων απέφερε, προφανώς, πλούτο για τους ιδιοκτήτες τους, αλλά είχε και μια σειρά από άλλες λειτουργίες. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες απεικονίζεται σε ένα απόσπασμα από τους Χαρακτήρες του Θεοφράστου, που μας αναφέρει το πώς ο μικροφιλόδοξος κάνει μια σειρά από πράγματα, όπως το να πάει τον γιο του στους ∆ελφούς για την κουρά των μαλλιών του, αλλά και το ότι μπαίνει στον κόπο να αγοράσει έναν δούλο από την Αιθιοπία. Το να έχει κανένας έναν εξωτικό δούλο από μια μακρινή χώρα είναι κάτι που ικανοποιεί τη ματαιοδοξία αυτού του χαρακτήρα ανθρώπου.

Είναι αρκετά ενδιαφέρον να δει κανένας τα ονόματα που έχουν οι δούλοι στην Αθήνα, διότι
αναδεικνύουν πόσο σύνθετο φαινόμενο είναι η δουλεία και τον ρόλο των διαπολιτισμικών επαφών
από αυτήν την πλευρά. Υπάρχουν δούλοι που έχουν ονόματα που είτε είναι υποτιμητικά είτε τους
διακρίνουν ως ξένους. Σύμφωνα με τις πηγές, ένας δούλος από την Καρία έχει το όνομα Στρογγυλίων (χοντρός, με άλλα λόγια), το πως ένας άλλος δούλος από την Καρία ονομάζεται Καρίων (πολύ χαρακτηριστικό), αλλά πολλοί άλλοι δούλοι έχουν κλασικά ελληνικά ονόματα, που τα είχαν και οι Αθηναίοι πολίτες, όπως Αντιγένης, Απολλωνίδης και Φάνης.

Η ύπαρξη δούλων από πολλές και διαφορετικές κοινότητες δεν ήταν μόνο θέμα τύχης αλλά και
συνειδητή επιλογή. Ο Πλάτωνας, στους Νόμους του, αναφέρει το πώς το να έχει δούλους κανείς
που προέρχονται όλοι από την ίδια εθνική κοινότητα κάνει πιθανή την περίπτωση της εξέγερσης,
οπότε είναι προτιμότερο να έχει κανένας δούλους από διαφορετικές γλωσσικές και εθνικές ομάδες,
προκειμένου να μην είναι εύκολο να έχουνε αλληλεγγύη μεταξύ τους και να μην είναι εύκολο να
συνεννοηθούν στη δικιά τους γλώσσα, αλλά αναγκαστικά να συνεννοούνται στη γλώσσα των
αφεντικών τους.

Οι δούλοι χρησιμοποιούνταν για πολλά και διαφορετικά πράγματα στην Αθήνα. Προφανώς, ως υπηρέτες στα νοικοκυριά των Αθηναίων, στα μεταλλεία, στα αγροκτήματα. Αλλά είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες οι άλλες όψεις της χρήσης της δουλείας. Η μεγάλη πλειοψηφία των τραπεζιτών στην Αθήνα ήτανε δούλοι, αλλά ίσως ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι ότι οι αστυνόμοι στην Αθήνα ήταν δημόσιοι δούλοι. Ο Ανδοκίδης, στον λόγο του «Περί της ειρήνης», μας αναφέρει το πώς στη διάρκεια του 5ου αιώνα π.Χ., οι Αθηναίοι ξεκίνησαν να αγοράζουν Σκύθες τοξότες και να τους χρησιμοποιούν ως δημόσιους δούλους. Από αυτήν την πλευρά είναι πολύ ενδιαφέρον ένα απόσπασμα από τις «Θεσμοφοριάζουσες» του Αριστοφάνη, που παρουσιάζει στη σκηνή έναν τέτοιον δούλο από τη Σκυθία να μιλάει σπαστά Ελληνικά.

Τέλος, άξιες μνείας είναι οι πολιτισμικές συνέπειες της ύπαρξης ξένων δούλων στην Αθήνα. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις είναι αυτή της αθηναϊκής κεραμικής, η οποία εξάγεται ήδη από την αρχαϊκή εποχή σε όλην τη Μεσόγειο. Κάποιοι από τους κεραμείς στην Αθήνα έχουν μη ελληνικά ονόματα: ονόματα όπως Βρυγός (δηλαδή Φρύγας), Συρίσκος (δηλαδή Σύρος), Λυδός. Για έναν από αυτούς μάλιστα ξέρουμε, επειδή το αναφέρει ο ίδιος, ότι είναι δούλος. Το γεγονός ότι άνθρωποι με τέτοιου είδους ονόματα, που κατά πάσα πιθανότητα ήταν είτε μέτοικοι είτε (ακόμα πιο πιθανώς) δούλοι από αυτές τις περιοχές, παρήγαγαν τα αγγεία με τις απεικονίσεις της ελληνικής μυθολογίας, της
ελληνικής θρησκείας, που βρίσκουμε να εξάγονται σε τόσες περιοχές της Μεσογείου, δείχνει
ακριβώς πόσο σύνθετο είναι το φαινόμενο της διαπολιτισμικής επικοινωνίας στον αρχαίο κόσμο.