Ιράν, η σύγχρονη Περσία

Είναι πραγματικά εκπληκτικό το γεγονός ότι η πρώτη μεγάλη αυτοκρατορία που κυριάρχησε στον αρχαίο κόσμο επιβίωσε με τη μία ή την άλλη μορφή για πάνω από 2.000 χρόνια. Στα μέσα της 1ης π.Χ. χιλιετίας το Ιράν το κυβερνούσε ένας Σάχης και τον 20ο μ.Χ. αιώνα εξακολουθούσε να ηγεμονεύει ένας σάχης. Ωστόσο στον 20ο αιώνα η σημασία του Ιράν στην παγκόσμια σκηνή είχε πλέον υποβαθμιστεί σημαντικά. Ήταν ένας δεινόσαυρος του απώτερου παρελθόντος, ο οποίος ζούσε ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις που είχαν αναπτυχθεί πολύ καιρό αφότου το Ιράν δεν αποτελούσε πλέον μεγάλη δύναμη.

Η πρώτη Περσική Αυτοκρατορία (Αχαιμενίδες) υπήρξε η μεγάλη δύναμη του αρχαίου κόσμου επί δύο αιώνες περίπου. Κυριάρχησε σε μεγάλο τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής μέχρι την κατάλυσή της από τον Αλέξανδρο τον Μέγα τον 4ο π.Χ. αιώνα. Ακολούθησε η ελληνιστική περίοδος, εποχή των διαδόχων του Αλεξάνδρου, και το μακρό παρθικό ιντερλούδιο, για να αναβιώσει εν τέλει από τους Σασανίδες. Η δυναστεία αυτή ηγεμόνευε μέχρι την ήττα της από τους Άραβες στα μέσα του 7ου αιώνα. Κατόπιν η Περσία έχασε την ταυτότητά της και αποτέλεσε τμήμα του χαλιφάτου. Τον 10ο όμως αιώνα είχε πλέον ανακτήσει την ανεξαρτησία της από το χαλιφάτο και έκτοτε παρέμεινε μέχρι σήμερα ανεξάρτητο κράτος.

Σε όλο αυτό το διάστημα κυβερνήθηκε από διαφορετικές δυναστείες, που όλες όμως επιχείρησαν να νομιμοποιηθούν προβάλλοντας τη σχέση τους με δυναστείες του παρελθόντος. Όμως η σημασία της Περσίας, διαρκώς συρρικνωνόταν και την εποχή της δυναστείας των Κατζάρ, τον 19ο αιώνα, η θέση της στον κόσμο ήταν πλέον περιθωριακή.

Τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα η κατάσταση άρχιζε να αλλάζει λόγω δύο σημαντικών εξελίξεων: Το 1869 τέθηκε σε λειτουργία η Διώρυγα του Σουέζ και ο κυριότερος δρόμος που ενώνε τη Δύση με την Ανατολή που επί αιώνες περνούσε από το Ακρωτήρι της Καλής Ελπίδας, διάσχιζε πάλι την Μέση Ανατολή. Αν και αυτό αρχικά δεν επηρέασε άμεσα το Ιράν, αναβαθμίστηκε εντούτοις σημαντικά η γεωπολιτική σημασία της Μέσης Ανατολής. Οι δύο μεγαλύτερες δυνάμεις, Αγγλία και Ρωσία, ενδιαφέρονταν και οι δύο για το Ιράν. Η Αγγλία ενδιαφερόταν πρωταρχικά να διασφαλίσει την επικοινωνία με την Ινδία και, αναπόφευκτα, η γεωγραφική θέση του Ιράν το καθιστούσε στρατηγικής σημασίας σε κάθε ανταγωνισμό ισχύος.

Η δεύτερη εξέλιξη, που άλλαξε τον ρου της ιστορίας της Περσίας στα τέλη του 19ου αιώνα, είναι η επινόηση της πετρελαιοκίνητης μηχανής εσωτερικής καύσης.Ο εντοπισμός αποθεμάτων του ορυκτού καυσίμου ήταν επιτακτική ανάγκη για να αξιοποιηθεί η νέα εφεύρεση. Ανακαλύφθηκε ότι η Περσία όπως και άλλες περιοχές της Μέσης Ανατολής, διέθετε άφθονο πετρέλαιο και αυτό έδωσε νέα ώθηση στο ενδιαφέρον για τη χώρα αυτή από τις μεγάλες δυνάμεις.

Το τόσο έντονο, όμως, ενδιαφέρον των ξένων δυνάμεων για το Ιράν είχε ως αποτέλεσμα ο Αχμάντ Σαχ Κατζάρ, ο τελευταίος Πέρσης μονάρχης από την δυναστεία των Κατζάρ, να αποδειχθεί ανίκανος να εμποδίσει την βρετανική και σοβιετική παρέμβαση στην κυριαρχία του Ιράν. Η θέση του αποδυναμώθηκε από στρατιωτικό πραξικόπημα και η βουλή τον καθαίρεσε ενώ βρισκόταν στη Γαλλία. Το ιρανικό κοινοβούλιο, γνωστό ως Ματζλίς, συνήλθε ως συνταγματική συνέλευση στις 12 Δεκεμβρίου 1925, καθαίρεσε τον νεαρό Αχμάντ Σαχ Κατζάρ, και ανακήρυξε τον Ρεζά Σαχ νέο βασιλιά (Σάχης) του Αυτοκρατορικού Κράτους της Περσίας και όπως αποδείχθηκε ιδρυτή της τελευταίας δυναστείας της Περσίας.

Ιράν: το παρελθόν οδηγεί το μέλλον

Ο Ρεζά Σαχ ήθελε να συνδέσει τη νέα δυναστεία με το προϊσλαμικό παρελθόν της Περσίας και ιδιαίτερα με την λαμπρή εποχή των Αχαιμενιδών. Ταυτόχρονα όμως είχε διαπιστώσει ότι προϋπόθεση για να ανακτήσει η Περσία ένα μέρος από το αρχαίο μεγαλείο της ήταν να εκσυγχρονιστεί. Για να το πετύχει έθεσε σε εφαρμογή ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα εκδυτικισμού, που περιελάμβανε την εκκοσμίκευση του νομικού συστήματος. Εισήγαγε νέο αστικό κώδικα με πρότυπο τον γαλλικό και τα ισλαμικά δικαστήρια αντικαταστάθηκαν από τα κρατικά. Η ισλαμική σαρία και η επιρροή του κλήρου αποδυναμώθηκαν σημαντικά.

Επιπλέον θεσπίστηκε ένα νέο σύστημα μη θρησκευτικών δημόσιων σχολείων όπου η διδασκαλία γινόταν εξ ολοκλήρου στα περσικά. Οι αραβικές λέξεις και τα αραβικά ονόματα απαλείφθηκαν. Η περσική ιστορία, ιδίως το αυτοκρατορικό παρελθόν, είχε προβάδισμα έναντι της ισλαμικής κατήχησης. Τέθηκε πάλι σε ισχύ το περσικό ηλιακό ημερολόγιο αντικαθιστώντας το ισλαμικό σεληνιακό. Η ευρωπαϊκή ενδυμασία έγινε υποχρεωτική και ο πέπλος απαγορεύτηκε. Όλα αυτά συνδυάζονταν με την χειραφέτηση των γυναικών, που ως τότε ήταν υποχρεωτικό να φορούν πέπλο και είχαν ελάχιστη παρουσία στη δημόσια ζωή.

Επίσης, τις ανάγκες για παροχή ανώτερης εκαπίδευσης ήρθε να καλύψει η ίδρυση ενός νέου εθνικού πανεπιστημίου στην Τεχεράνη (πρωτεύουσα της χώρας από το 1788). Παράλληλα με το πανεπιστήμιο λειτουργούσε και η Φαρχανγκεστάν-ε Ιρά, η Ακαδημία της Περσικής Γλώσσας, που επιφορτίστηκε με την αποστολή να αποκαθάρει την περσική γλώσσα από τα ξένα γλωσσικά στοιχεία. Ύστερα από τόσους αιώνες γλωσσικής αλληλεπίδρασης, η απαλοιφή του αραβικού λεξιλογίου αποδείχθηκε ηράκλειο έργο.

Στην Τεχεράνη ιδρύθηκε μια νέα Εθνική Τράπεζα της Περσίας, η οποία εξέδωσε το εθνικό νόμισμα, το ριάλ, και ανέλαβε την ευθύνη άσκησης της χρηματοπιστωτικής πολιτικής της χώρας. Η τράπεζα διαιδραμάτισε βαρύνοντα ρόλο στην εν γένει οικονομική πολιτική, χρηματοδοτώντας έργα για τη βελτίωση των επικοινωνιών και νέες βιομηχνίες για την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων, όπως το βαμβάκι και η ζάχαρη. Το 1933 έγινε επαναδιαπραγμάτευση της συμφωνίας μεταξύ Αγγλο-Περσικής Εταιρείας Πετρελαίου και της κυβέρνησης, και τα πρόσθετα κέρδη που προέκυψαν χρησιμοποιήθηκαν στον περαιτέρω εκσγχρονισμό της χώρας.

Σε μια συμβολική κορύφωση αυτών τωνμεταρρυθμίσεων και των οικονομικών εξελίξεων, η χώρα μετονομάστηκε από Περσία σε Ιράν. Η ονομασία αυτή χρησιμοποιήθηκε στην πραγματικότητα από τους αρχαίους χρόνους, συνδεόμενη με το σανσκριτικό arya, που σημαίνει ευγενής, από καλή γενιά. Δήλωνε τη φυλετική ομάδα που είχε μετακινηθεί κατά την 1η π.Χ. χιλιετία από το κέντρο της Ασίας προς τις περιφερειακές της περιοχές, επιβάλλοντας τις περισσότερες περιπτώσεις την κυριαρχία της. Η δεκαετία του 1930 ήταν μια περίοδος κατά την οποία ο φυλετισμός ασκούσε μεγάλη επιρροή στη Ευρώπη και ο σάχης, επιλέγοντας το «Ιράν» ως επίσημη ονομασία της χώρας, εναρμονιζόταν με τη κυρίαρχη ιδέα της εποχής.

Από τη γιορτή στην επανάσταση

Το έτος 1971 επλέχθηκε ως έτος επετειακού εορτασμού για τα 2.500 χρόνια από τότε που ο Κύρος ο Μέγας ίδρυσε την Περσική Αυτοκρατορία. Οι μεγάλοι εορτασμοί που διοργανώθηκαν στην Περσέπολη το καλοκαίρι του 1971 ήταν θεαματικοί. Η ερειπωμένη πόλη επέστρεψε για λίγο στο παγκόσμιο προσκήνιο. Προσκλήθηκαν πολυάριθμοι αρχηγοί κρατών, πρέσβεις και άλλοι ανώτατοι αξιωματούχοι.

Οι γιορτές αποσκοπούσαν να προσδώσουν στη δυναστεία κάτι από την παλιά δόξα, στην πραγματικότητα όμως ενέτειναν τη δτσαρέσκεια των Ιρανών απέναντι στον μονάρχη τους. Το καλοκαίρι των μεγάλων εορτασμών στράγγισε το δημόσιο ταμείο, εξασθένισε περαιτέρω την οικονομία κα προκάλεσε ακόμη μεγαλύτερη ένταση στη σχέση του σάχη με τον λαό του.

Όσο και αν ο σάχης νοσταλγούσε την παλιά δόξα, αυτή δεν έδειχνε να επιστρέφει στη χώρα. Ο μον’αρχης προσπάθησε να αντιμετωπίσει την κατάσταση μεταβιβάζοντας περισσότερες εξουσίες στο Ματζλίς, το κοινοβούλιο, και εισάγοντας μεταρρυθμίσεις. Η κατάσταση όμως στη χώρα δεν έδειχνε σημάδια βελτίωσης και καθ΄ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 η απόσταση ανάμεσα στο καθεστώς των Παχλαβί και στον λαό έδειχνε να διευρύνεται όλο και περισσότερο.

Στις αρχές του 1978 έγιναν βίαιες διαδηλώσεις εναντίον της κυβέρνησης. Στις 11 Δεκεμβρίου, την ίδια μέρα της Ασούρα, οργανώθηκε μια ογκώδη διαδήλωση στην Τεχεράνη. Ήταν πια ξεκάθαρο ότι ο σάχης δεν μπορούσε να διατηρήσει για πολύ τον έλεγχο της κατάσταης. Τον Ιανουάριο του 1979, καθώς το Ιράν βυθιζόταν στο απόλυτο χάος, ο Μοχάμεντ Ρεχά Παχλαβί εξαναγκάστηκε σε ατιμωτική εξορία και η δυναστεία του -αυτόκλητη κληρονόμος των 2.500 χρόνων μεγαλείου- ανατράπηκε. Έχοντας παραμείνει στην εξουσία περισσότερο από μισό αιώνα, οι Παχλαβί παραχώρησαν τη θέση τους σε ένα καθεστώς που επανέφερε τη χώρα στο Ισλάμ και αποδύθηκε σε μια προσπάθεια να αποκαταστήσει την ιρανική ισχύ εφαρμόζοντας εντελώς διαφορετικές μεθόδους.

Πηγή: Οι Πέρσες