Η παγκοσμιοποίηση στην αρχαιότητα

Για να καταλάβουμε πως λειτουργούσε η παγκοσμιοποίηση στην αρχαιότητα, πρέπει να λάβουμε υπόψιν τα παρακάτω παραδείγματα. Το πρώτο είναι αυτό της αλφαβητικής γραφής, το δεύτερο είναι
αυτό του νομίσματος και το τρίτο είναι το παράδειγμα της μνημειακότητας.

Η εφεύρεση της γραφής πάει πολύ πίσω στην τρίτη και από κάποιες απόψεις στην τέταρτη χιλιετία π.Χ., αφενός στη Μεσοποταμία, αφετέρου στην Αίγυπτο. Μέχρι και τη δεύτερη χιλιετία π.Χ. ένα τεράστιο τμήμα της Μεσογείου δεν γνώριζε τη γραφή, και ακόμα και εκεί που η γραφή ήταν γνωστή, όπως για παράδειγμα στον ελλαδικό χώρο, χρησιμοποιούνταν συλλαβικές μορφές γραφής όπου κάθε σύμβολο αντιπροσώπευε μια συλλαβή.

Είναι γνωστό ότι το αλφάβητο θα εφευρεθεί στη δεύτερη χιλιετία π.Χ. στην περιοχή της Συροπαλαιστίνης, και προς τα τέλη της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. οι Φοίνικες θα δημιουργήσουν το δικό τους αλφάβητο που για πρώτη φορά αντιπροσωπεύει φθόγγους και όχι συλλαβές και όχι γενικότερα σύμβολα και ιδέες. Η μορφή του φοινικικού αλφαβήτου θα υιοθετηθεί με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο από πάρα πολλές άλλες κοινότητες στην αρχαία Μεσόγειο. Αρχικά θα υιοθετηθεί από τους γειτονικούς λαούς των Φοινίκων όπως για παράδειγμα οι Ιουδαίοι και οι Αραμαίοι, θα υιοθετηθεί από τους Έλληνες και μέσω των Ελλήνων το φοινικικό αλφάβητο στην ελληνική του παραλλαγή θα υιοθετηθεί τόσο από μη ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας, όπως οι Κάρες και οι Λύκιοι, όσο και μέσω του κόσμου των αποικιών από πολλές άλλες κοινότητες στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο, όπως οι Ετρούσκοι, οι Ρωμαίοι, οι Κέλτες κ.λπ.

Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά πάσα πιθανότητα το πρωιμότερο δείγμα του ελληνικού αλφαβήτου
δεν προέρχεται από την ανατολική Μεσόγειο, δεν προέρχεται από τον ελλαδικό χώρο, αλλά
προέρχεται από μια μικρή κοινότητα που ονομάζεται Osteria dell’Osa στο Λάτιο, σχετικά κοντά
στη Ρώμη, και χρονολογείται περίπου στο 750 π.Χ. Πρόκειται για μια σύντομη επιγραφή πάνω σε ένα τοπικό αγγείο, μια ανάγνωσή της είναι «ευλιν». Μπορεί να είναι μια ελληνική λέξη που να δηλώνει κάποιον ο οποίος υφαίνει καλά, μπορεί να είναι μια μη ελληνική λέξη, αλλά είναι χαρακτηριστικό της σύνδεσης μεταξύ των διαφόρων κοινωνιών της Μεσογείου, ότι το πρωιμότερο δείγμα χρήσης του ελληνικού αλφαβήτου βρίσκεται τόσο μακριά από τον ελλαδικό χώρο.

Οι χρήσεις του αλφαβήτου όμως μπορεί να διαφέρουν αρκετά ανάμεσα στις διαφορετικές
κοινωνίες που υιοθέτησαν το αλφάβητο. Κάποιες χρήσεις του αλφαβήτου είναι κοινές σε όλες τις
μεσογειακές κοινωνίες. Η χρήση της αλφαβητικής γραφής για εμπορικές συναλλαγές, η χρήση της γραφής για να καταγράψει κανένας την ιδιοκτησία του, χαράζοντας το όνομά του φερ’ ειπείν πάνω σε ένα αγγείο, ή η χρήση για αναθήματα προς τους θεούς ή επιτύμβιες στήλες. Αυτές είναι λίγο-πολύ κοινές χρήσεις σε όλες τις κοινωνίες της Μεσογείου που υιοθέτησαν την αλφαβητική γραφή. Άλλες χρήσεις όμως είναι ιδιαίτερες και μόνο μερικές κοινωνίες τις υιοθέτησαν.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ένα άλλο από τα πρώιμα δείγματα του ελληνικού αλφαβήτου από τις Πιθηκούσσες, την πρωιμότερη ελληνική αποικία στη Δύση– καταγράφει έμμετρα ότι είναι «το κύπελλο του Νέστορα κι από μένα είναι καλό να πίνεις. Όποιος αδειάσει αυτό το κύπελλο, αμέσως ο πόθος της Αφροδίτης θα τον αδράξει». Έχουμε συζητήσει σε προηγούμενη εβδομάδα τις αναφορές στη μυθολογία που έχει αυτό το κείμενο, αλλά το γεγονός ότι είναι έμμετρο δείχνει το πώς η γραφή μπορεί να χρησιμοποιείται για την καταγραφή της ποίησης ή για να συνδεθεί με το συμποτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο κύπελλα, σαν αυτό που βλέπουμε εδώ πέρα, χρησιμοποιούνταν.

Η χρήση της αλφαβητικής γραφής για την καταγραφή στίχων εμφανίζεται σε κάποιες από τις
κοινωνίες της δυτικής Μεσογείου. Για παράδειγμα, από τη Μοργαντίνα της Σικελίας έχουμε μία
καταγραφή σε ένα αγγείο με τον απλό στίχο «pibe», δηλαδή «πιες», και φαίνεται επίσης στην
ανατολική Μεσόγειο να έχουμε έμμετρες επιγραφές, για παράδειγμα από τη Λυδία. Οι Φοίνικες
όμως και οι υπόλοιποι λαοί της Συροπαλαιστίνης που εφηύραν ή υιοθέτησαν το αλφάβητο φαίνεται
ότι δεν έχουν τέτοιου είδους χρήσεις της γραφής.

Μια άλλη ιδιαιτερότητα των Ελλήνων είναι η χρήση της γραφής για την καταγραφή δημοσίων
αποφάσεων, αποφάσεων της πόλης ή άλλων σωμάτων. Είναι κάτι που, προς τα τέλη της αρχαϊκής
εποχής, αρχίζει και γίνεται ευρέως διαδεδομένη πρακτική στον ελληνικό κόσμο. Πάλι κάποιες από
τις μη ελληνικές κοινότητες θα υιοθετήσουν αυτή τη χρήση, άλλες δεν θα το κάνουν καθόλου.

Είναι επίσης ενδιαφέρον σε τι βαθμό η υιοθέτηση μιας πρακτικής πηγαίνει μαζί με την υιοθέτηση
της γλώσσας στην οποία γίνεται αυτή η πρακτική ή όχι. Πολλές από τις κοινότητες της Καρίας υιοθέτησαν την ελληνική πρακτική της καταγραφής των δημοσίων αποφάσεων, αλλά το έκαναν στην ελληνική γλώσσα, που ήταν η γλώσσα στην οποία αρχικά είχε γίνει αυτή η πρακτική. Άλλες όμως κοινότητες της Καρίας μπορούσαν να πάρουν την πρακτική αλλά να χρησιμοποιούν τη δικιά τους γλώσσα και τη δικιά τους γραφή ή να τα συνδυάζουν. Επομένως, η υιοθέτηση του αλφαβήτου από τους διάφορους λαούς της Μεσογείου είναι ένα πρώτο παράδειγμα της παγκοσμιοποίησης στη διάρκεια της αρχαϊκής και κλασικής εποχής.

Ένα δεύτερο παράδειγμα είναι αυτό του νομίσματος. Η χρήση των πολύτιμων μετάλλων ως μέσων συναλλαγής πάει πίσω, πριν από τη δεύτερη χιλιετία π.Χ., όμως συνήθως τα πολύτιμα μέταλλα θα ζυγίζονται για κάθε επιμέρους συναλλαγή. Η ιδέα τού να κοπούν μικρά τμήματα από πολύτιμο μέταλλο και να σφραγιστούν από το κράτος, και με αυτόν τον τρόπο να εγγυάται το κράτος τη χρήση του νομίσματος στις συναλλαγές, εφευρέθηκε για πρώτη φορά στο βασίλειο της Λυδίας, στη Μικρά Ασία, γύρω στο 600 π.Χ.

Πολύ γρήγορα αυτή η πρακτική θα υιοθετηθεί από τις ελληνικές κοινότητες, αρχικά στη Μικρασία
και στη συνέχεια μέσω του κόσμου των δικτύων και των αποικιών θα εξαπλωθεί στη Μεσόγειο και
τη Μαύρη Θάλασσα, οπουδήποτε βρίσκει κανένας ελληνικές αποικίες, και σταδιακά, μέσω των
διάφορων παράλληλων κόσμων, θα υιοθετηθεί από τον Ατλαντικό μέχρι την Ινδία. Οι Πέρσες, όταν θα κατακτήσουν τη Λυδία, θα διατηρήσουν την πρακτική της νομισματοκοπίας μόνο όμως στις περιοχές της αυτοκρατορίας τους όπου η πρακτική της νομισματοκοπίας ήταν συνηθισμένη.

Στη διάρκεια της κλασικής εποχής η νομισματοκοπία θα υιοθετηθεί από τους Φοίνικες που είχαν μια πολύ σημαντική εμπορική παρουσία χωρίς τη χρήση του νομίσματος για πολλούς αιώνες, αλλά και από πολλούς άλλους λαούς της δυτικής Μεσογείου. Όπως και με τη γραφή, η χρήση του νομίσματος ήταν πολλαπλή. Η χρήση του νομίσματος θα μπορούσε να έχει καθαρά οικονομικό ανταλλακτικό χαρακτήρα, και από αυτή την άποψη η υιοθέτηση της συγκεκριμένης χρήσης ήταν λίγο–πολύ καθολική. Όμως το νόμισμα ταυτόχρονα θα μπορούσε να υιοθετηθεί για την παραγωγή αλλά και τη διαφήμιση των ταυτοτήτων των κοινοτήτων που κόβουν νόμισμα. Κάποιες κοινότητες υιοθετούν το νόμισμα μόνο ως μέσο συναλλαγής, άλλες κοινότητες το υιοθετούν και ως μέσο προβολής της ταυτότητάς τους.

Τέλος το ζήτημα της μνημειακότητας. Στη διάρκεια της πρώιμης Εποχής του Σιδήρου, των λεγόμενων Σκοτεινών Αιώνων, οι Έλληνες δεν διέθεταν ούτε μνημειακή αρχιτεκτονική ούτε μνημειακή γλυπτική. Η γλυπτική τους αποτελείτο από σχετικά μικρά αντικείμενα, ενώ η αρχιτεκτονική τους από μικρά κτίρια από σχετικά απλά και ευτελή υλικά. Στη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής, και ιδιαίτερα λόγω της στενής επαφής των Ελλήνων με την Αίγυπτο, οι Έλληνες θα έλθουν σε επαφή με μνημειακές παραδόσεις που πάνε πίσω πολλές χιλιάδες χρόνια, τόσο στο επίπεδο της αρχιτεκτονικής όσο και στο επίπεδο της γλυπτικής. Η επαφή με την Αίγυπτο λοιπόν θα δώσει στους Έλληνες τόσο την τεχνογνωσία του πώς να δημιουργήσουν μεγάλου μεγέθους κτήρια ή να επεξεργαστούν δύσκολα υλικά, όπως είναι οι σκληροί λίθοι, για την κατασκευή μνημειακών αγαλμάτων.

Η αιγυπτιακή γλυπτική αποτελεί πηγή έμπνευσης για την πρώιμη ελληνική μνημειακή γλυπτική. Και
στη συνέχεια, και πάλι αυτές οι μορφές μνημειακότητας σε επίπεδο αρχιτεκτονικής και σε επίπεδο
γλυπτικής, μέσω του κόσμου των αποικιών, του κόσμου των δικτύων, του κόσμου των
αυτοκρατοριών, θα διαδοθούν κατά μήκος της Μεσογείου.

Όπως με το νόμισμα και την αλφαβητική γραφή, η υιοθέτηση όψεων της παγκόσμιας κοινής μπορεί να παίρνει πολλές και διαφορετικές μορφές. Για παράδειγμα, μπορεί κανένας να υιοθετήσει τη μνημειακή αρχιτεκτονική των Ελλήνων, όχι όμως για να κατασκευάσει ναούς όπως έκαναν οι Έλληνες, αλλά για να κατασκευάσει ταφικά μνημεία στα Λίμυρα της Λυκίας.

Το νόμισμα εφευρέθηκε από τους Λυδούς, διαδόθηκε από τους Έλληνες, υιοθετήθηκε από πολλές άλλες κοινότητες της Μεσογείου, έτσι ώστε να μπορεί να το βρει κανένας από τον Ατλαντικό μέχρι την Ινδία. Η αλφαβητική γραφή εφευρέθηκε από τους Φοίνικες, υιοθετήθηκε από τους Έλληνες και διαδόθηκε και πάλι, από τον Ατλαντικό σχεδόν μέχρι την Ινδία. όσον αφορά τη μνημειακότητα, οι Έλληνες εμπνεύστηκαν ιδιαίτερα από την Αίγυπτο και η ελληνική μορφή μνημειακότητας υιοθετήθηκε από πολλές άλλες κοινότητες της Μεσογείου. Και στις τρεις περιπτώσεις βλέπουμε το πώς οι διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης δημιουργούν μια υλική και πνευματική κοινή, με επιμέρους τοπικές παραλλαγές, που άγγιξε ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της Μεσογείου και της Ανατολής.