Οι μεγάλες περιουσίες και η οικονομία των Ρωμαίων

Κατά τη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων στη Ρώμη οι μεγάλες περιουσίες έγιναν ακόμη πιο συνηθισμένο φαινόμενο. Κάθε νέα σύγκρουση γεννούσε και νέους εκατομμυριούχους. Ο Μάριος, ο Σύλλας, ο Πομπήιος, ο Καίσαρ, ο Αντώνιος και ο Οκταβιανός όχι μόνο απέκτησαν αμέτρητα πλούτη οι ίδιοι, αλλά συγχρόνως έκαναν πλούσιους και έναν τεράστιο αριθμό οπαδών τους, μερικοί από τους οποίους ήταν αρκετά έξυπνοι, ώστε να διατηρήσουν τα χρήματά τους.

Η αναρχία που επικρατούσε στις επαρχίες και η ανεπάρκεια της κεντρικής διοίκησης ηύξαναν τις ευκαιρίες που προσφέρονταν στους διοικητές των επαρχιών να πλουτίζουν εις βάρος των υποτελών. Πλούσιοι τέλος έγιναν οι στρατηγοί και οι αξιωματικοί του Πομπηίου και του Καίσαρα με την κατάκτηση της Ανατολής και της Γαλατίας. Γενικά στη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων η συγκλητική τάξη από οικονομική άποψη κέρδισε μάλλον παρά έχασε και ο αριθμός των μεγάλων καπιταλιστών που ανήκαν σε αυτήν αυξήθηκε.

Πλουσιότερη επίσης έγινε και η τάξη των ιππέων, στην οποία μάλιστα προστέθηκε και ένας αριθμός νέων οικογενειών. Ο τίτλος equites προοριζόταν πια στους δεκαοχτώ λόχους των ιππέων, εκείνων δηλαδή που εγγράφονταν στους καταλόγους των Ρωμαίων πολιτών ως ιππείς του ρωμαϊκού στρατού. Τον τίτλο αυτό αποκτούσε τώρα όλοι όσοι ήταν Ρωμαίοι πολίτες και διέθεταν περιουσία όχι κάτω από 400.000 σηστέρτιους (4 σηστέρτιοι=1 ασημένιο δηνάριο). Στο μεταξύ ο αριθμός των προσώπων που πληρούσαν αυτές τις προϋποθέσεις είχε σημειώσει εξαιρετική αύξηση. Αυτόν τον νεοαποκτηθέντα πλούτο τον επένδυσαν σε κάθε είδους επιχείρηση: εμπόριο, βιοτεχνία, συλλογή φόρων, κυρίως όμως σε γη στην Ιταλία και το εξωτερικό.

Οι μεγάλες περιουσίες και οι μικροκτηματίες

Έχει υποστηριχθεί ότι οι μεγάλες περιουσίες καταβρόχθησαν τα μικρά κτήματα, δηλαδή οι μεγάλοι γαιοκτήμονες καταβρόχθισαν τους μικροκτηματίες, γιατί αυτοί καλλιεργούσαν τα σιτηρά, η τιμή των οποίων έπεφτε λόγω του φθηνού σιταριού από τις επαρχίες. Το ότι καταβροχθίστηκαν είναι αναμφισβήτητο. Όχι όμως από την εισαγωγή σιτηρών, αλλά από άλλες αιτίες, όπως η ειρροή κεφαλαίων στην Ιταλία, η τάση των πλουσίων να επενδύουν τα κεφάλαιά τους στη γη, η απροθυμία τους να αγοράζουν γη σε οποιαδήποτε τιμή και οι απάνθρωπες δημεύσεις κτηματικών περιουσιών που γίνονταν από τους αρχηγούς των επαναστατικών στρατευμάτων πλημμύριζαν την αγορά γης.

Οι εμφύλιοι πόλεμοι συσσώρευσαν πολλά δεινά. Τα θύματά τους ήταν κυρίως άνθρωποι με μεσαίο ή μικρό εισόδημα. Όλα σχεδόν τα πρόσωπα, για τα οποία είναι βέβαιο ότι καταστράφηκαν στους εμφυλίους πολέμους ανήκαν στη τάξη των μικρογαιοκτημόνων. Ο Βιργίλιος, μικροκτηματίας στη Μάντουα της βόρειας Ιταλίας, έχασε το κτήμα του. Την περιουσία του, ένα αγρόκτημα κοντά στην Βενουσία, στα σύνορα Λουκανίας και Απουλίας, έχασε και ο Οράτιος ως οπαδός του Βρούτου και του Κάσσιου.

Αναμφίβολα έτσι καταστράφηκαν πολλοί και υποχρεώθηκαν να εγκατασταθούν στις πόλεις. Άλλοι έγιναν ενοικιαστές στα κτήματα που κάποτε τους ανήκαν και άλλοι αναγκάστηκαν να φύγουν στις ανατολικές ή δυτικές επαρχίες. Εκεί τους ακολούθησαν και όλοι όσοι προτιμούσαν να πουλήσουν τη γη τους στην Ιταλία και να αναζητήσουν την τύχη τους σε ξένους τόπους, όπου ήλπιζαν να βρουν μια καλή επένδυση για τα κεφάλαιά τους και εργασία.

Η οικονομία αλλάζει τα πολιτιστικά δεδομένα

Την 1ο π.Χ. αιώνα η Ρώμη ήταν ένα μεγάλο εμπορικό κέντρο και αποτελούσε χρηματιστήριο του τότε γνωστού κόσμου. Στο forum συνάπτονταν μεγάλης συμασίας εμπορικές συμφωνίες που αφορούσαν τον ανεφοδιασμό της Ρώμης σε σιτάρι, τις ιταλικές εξαγωγές λαδιού και κρασιού. Εκεί αγοράζονταν και πωλούνταν οι μετοχές των μεγάλων εταιρειών που ανελάμβαναν τη συλλογή των φόρων ή την καλλιέργεια δημοσίων γαιών. Εξάλλου, πολλοί Ρωμαίοι πολίτες, ιδιαίτερα από τη νότια Ιταλία ζούσαν στο εξωτερικό, στην Ελλάδα, στη Μικρά Ασία, την Αφρική και τη Γαλατία. Εκεί είχαν δημιουργήσει κάθε είδους εμπορικές επιχειρήσεις, με ιδιαίτερη προτίμηση στον δανεισμό χρημάτων και το δουλεμπόριο.

Η εισροή κεφαλαίων στην Ιταλία, που αναφέρθηκε παραπάνω, εξηγεί την ανάπτυξη της βιοτεχνίας που παρατηρείται κατά τον 2ο και 1ο π.Χ. αιώνα, όπως ορειχάλκινα είδη από την Ετρουρία, κεραμικά από τη νότια Ιταλία και το μαλλί της Απουλίας που ήταν φημισμένο. Αντίθετα, η οικονομική ανάπτυξη των επαρχιών ήταν πολύ λιγότερο ανθηρή. Όσον αφορά τη Δύση, τα απέραντα κτήματα των Ρωμαίων ευγενών στην Αφρική παρήγαν σιτηρά, αλλά σχεδόν τίποτα άλλο. Η Ισπανία ανασυγκροτήθηκε αργά μετά από τους σκληρούς και συνεχείς πολέμους που έπλητταν τη χώρα. Η Γαλατία δοκίμασε πρώτα μεγάλες καταστροφές κατά την εισβολή των Κίμβρων και των Τευτόνων και κατόπιν εξουθενώθηκε από τις καταστροφές του Καίσαρα στο κεντρικό και βόρειο τμήμα της.

Ακόμη και εδώ ήταν αισθητή η επίδραση της Ιταλίας που βρισκόταν τόσο κοντά και ευημερούσε. Ολόκληρη η ιταλική χερσόνησος είχε τώρα πια εκλατινιστεί. Πριν τον Συμμαχικό πόλεμο στην Πομπηία ομιλούνταν η Οσκική. Όταν πέθανε ο Σύλλας τα Λατινικά την είχαν εκτοπίσει. Επίσης στην Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατία η γλώσσα των Κελτών χάθηκε χωρίς να αφήσει ίχνη. Όλοι μιλούσαν και έγραφαν Λατινικά. Ο Βιργίλιος, ο μεγαλύτερος Λατίνος ποιητής γεννήθηκε στη Μάντουα. Ο ανταγωνιστής του Οράτιος καταγόταν από τη Βενουσία της νότιας Ιταλίας.

Η πολιτιστική επίδραση της εκλατινισμένης ήδη Ιταλίας αρχίζει να γίνεται αισθητή και στις δυτικές επαρχίες. Ριζώνουν εκεί ο λατινικός πολιτισμός και ο λατινικός αστικός τρόπος ζωής. Κατά τον 1ο π.Χ. αιώνα τα νότια τμήματα της Ισπανίας και της Γαλατίας με τη δημιουργία ρωμαϊκών αποικιών και την εγκατάσταση Ιταλών πήραν την όψη περιοχών της Ιταλίας. Οι Ιταλοί άποικοι, που έφεραν μέρος από τα κεφάλαιά τους και το επιχειρηματικό τους δαιμόνιο, έδειξαν ζωηρό ενδιαφέρον για την οικονομική ζωή των χωρών αυτών και προλείαναν τον δρόμο για τη μελλοντική τους ευημερία.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία