Το ξύλο και άλλα υλικά του Μεσαίωνα

Ο Μεσαίωνας είναι ο κόσμος του ξύλου. Το ξύλο ήταν τότε το οικουμενικό υλικό. Πρόκειται για ξύλο μέτριας συνήθως ποσότητας ή για κομμάτια ξύλου που έχουν περιορισμένες διαστάσεις και είναι ανεπαρκώς κατεργασμένα. Τα μεγάλα μονοκόμματα ξύλα που χρησιμεύουν στην κατασκευή των μεγάλων οικοδομημάτων, των ιστίων για τα καράβια και τις ξυλωσιές -το «βαρελοσάνιδο»-, και τα οποία κόβονται και παίρνουν σχήμα δύσκολα, είναι ακριβά, αν όχι πολυτελή υλικά.

Στο Μεσαίωνα το ξύλο μαζί με τα προϊόντα της γης, είναι τόσο πολύτιμο υλικό που γίνεται σύμβολο των επίγειων αγαθών. Μεταξύ των ψυχών που πηγαίνουν στο Καθαρτήριο, ο Χρυσός Θρύλος αναφέρει εκείνες που πεθαίνοντας, φέρνουν μαζί τους «το ξύλο, το χορτάρι και το παράφυλλο», τις ψυχές δηλαδή που αν και λατρεύουν τον Θεό μένουν συνδεδεμένες με τα αγαθά της γης.

Ένα άλλο προϊόν εξαγωγής προς την Ανατολή, ήδη από την εποχή των Καρολιδών, ήταν ο σίδηρος ή μάλλον τα σπαθιά -τα φραγκικά σπαθιά αφθονούσαν στις μουσουλμανικές πηγές του πρώιμου Μεσαίωνα. Αλλά πρόκειται για προϊόν πολυτελείας, που είναι καρπός της επιδεξιότητας των βαρβάρων σιδηρουργών, που ήταν ειδικοί στις μεταλλουργικές τεχνικές, οι οποίες, διαμέσου της στέππας, ήρθαν από την κεντρική Ασία, που ήταν ο κόσμος των μετάλλων.

Ο σίδηρος είναι ένα αντικείμενο που έλκει την προσοχή. Δεν προκαλεί έκπληξη ότι ο σιδηρουργός, ήδη από τον πρώιμο Μεσαίωνα, είναι εξαιρετική προσωπικότητα. Οφείλει αυτό το φωτοστέφανο στη δραστηριότητά του ως κατασκευαστής όπλων, σπαθιών και σε μια παράδοση που τον ανάγει, μαζί με τον χρυσοχόο, σε ένα ιερό ον που παρέδωσε στη μεσαιωνική Δύση η βάρβαρη σκανδιναβική και γερμανική παράδοση.

Το υλικό όμως που στο Μεσαίωνα ανταγωνίζεται το ξύλο δεν είναι ο σίδηρος, που γενικά η συμβολή του είναι ποσοτικά μικρή -κόψεις των εργαλείων, καρφιά, πέταλα, συνδετικοί δοκοί και οπλισμός τοίχων- αλλά η πέτρα. Το ξύλο και η πέτρα είναι το ζεύγος των βασικών υλικών της μεσαιωνικής τεχνικής. Εξάλλου οι αρχιτέκτονες είναι ταυτόχρονα ξυλουργοί και κτίστες και οι εργάτες των οικοδομών χαρακτηρίζονται ως εργάτες του ξύλου και της πέτρας. Επίσης για μεγάλο χρονικό διάστημα η πέτρα θεωρείται πολυτέλεια σε σχέση με το ξύλο. Από τον 11ο αιώνα, η μεγάλη ανάπτυξη της οικοδομής, που ήταν βασικό φαινόμενο της μεσαιωνικής οικονομικής εξέλιξης, συνίσταται συχνά στην αντικατάσταση της ξύλινης κατασκευής από τη λίθινη. Αυτό ισχύει για τις εκκλησίες, τα γεφύρια και τα σπίτια. Σε σχέση με το ξύλο,η πέτρα είναι ευγενές υλικό.

Η κατοχή ενός πέτρινου σπιτιού είναι ένδειξη πλούτου και ισχύος -ο Θεός, η Εκκλησία και οι άρχοντες είναι οι πρώτοι που απέκτησαν πέτρινη οικία- , αλλά η κατοχή της πέτρας θα γίνει λίγο αργότερα η ένδειξη της ανόδου των πλουσιότερων αστών. Πρόοδος, τιμή και κατόρθωμα για τον Μεσαίωνα είναι να βρει κανείς μια εκκλησία από ξύλο και να την κάνει πέτρινη.

Ο Μεσαίωνας είναι μια ένδοξη συλλογή από πέτρες, καθεδρικούς ναούς και πύργους. Αλλά οι πέτρες αυτές αντιπροσωπεύουν ένα ελάχιστο μέρος από, ότι υπήρξε. Από το ξύλινο σώμα απέμειναν μερικά μόνο οστά και κάποια ακόμη πιο ταπεινά άφαρτα υλικά: άχυρα, λάσπη και αχυρόλασπη. Τίποτα δεν εικονίζει καλύτερα τη θεμελιώδη πίστη του Μεσαίωνα στον διαχωρισμό της ψυχής από το σώμα και την επιβίωση της ψυχής μονάχα. Αυτό που μας άφησε – αφού το σώμα έγινε σκόνη- είναι η ψυχή που ενσαρκώνεται στην πέτρα που διαρκεί.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff