Σασανίδες

Σε μια περιοχή που ονομαζόταν Χιρ στην κεντροανατολική Περσίδα ήταν ηγεμόνας ο ευγενής Παπάκ. Περίπου το έτος 200 μ.Χ., ο Παπάκ κατάφερε να ανατρέψει τον Γκοζίχρ, Μπαζρανγίδη κυβερνήτη της πόλης Ιστάχρ και να ανακηρύξει τον εαυτό του αρχηγό των Μπαζρανγιδών (δυναστεία ήσσονος σημασίας κυβερνητών περιοχών της Περσίδος, υπό τους Πάρθους Αρσακίδες). Η μητέρα του Παπάκ, Ροντάχ, ήταν η κόρη του επαρχιακού κυβερνήτη της Περσίδος. Ο Παπάκ και ο μεγαλύτερος γιος του, Σαπώρ, κατάφεραν να επεκτείνουν τη δύναμή τους σε ολόκληρη την επαρχία της Περσίδος. Πατέρας του Παπάκ και παππούς του Σαπώρ ήταν ο Σασσάν, απ’ όπου προήλθε και το όνομα Σασανίδες.

Οι Σασανίδες και η Περσική Αυτοκρατορία

Μετά τους Περσικούς πολέμους η Περσική Αυτοκρατορία άρχισε να γίνεται εσωστρεφής. Έπειτα ήρθε ο Αλέξανδρος και την κατέκτησε ολοσχερώς. Κατά την Ελληνιστική εποχή η πάλαι ποτέ Περσική Αυτοκρατορία αποτέλεσε τμήμα τους κράτους των Σελευκιδών, διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Εν τω μεταξύ στην Κεντρική Ασία μια επαρχία του κράτους των Σελευκιδών επαναστάτησε και δημιουργήθηκε μια άλλη αυτοκρατορία, η Αυτοκρατορία των Πάρθων από τον Αρσάκη. Αυτή η αυτοκρατορία επιβίωσε ως τα μέσα του 3ου μ.Χ. αιώνα.

Μέχρι την εποχή εκείνη, από την πτώση της Αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών και επί πέντε αιώνες, την Περσία κατείχαν εισβολείς από την Ανατολική Ευρώπη και την Κεντρική Ασία. Τις πρώτες δεκαετίες του 3ου αιώνα, την περίοδο της σύγκρουσης της Ρώμης με τους Πάρθους η Μέση Ανατολή βυθιζόταν στο χάος. Εκείνη την ταραγμένη εποχή έγινε προσπάθεια να αναβιώσει η Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών. Στην πιο σοβαρή εξέγερση των Πάρθων πρωτοστάτησε ο Αρδασίρ, γεννημένος στην Παρς, την καρδιά της παλιάς Αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών και κέντρο της εξουσίας τους. Ο Αρδασίρ (Αρταξέρξης) έθεσε την Παρς το 208 υπό τον έλεγχό του και χρησιμοποιώντας την ως ορμητήριο κατέκτησε τις γύρω περιοχές. Εν τέλει νίκησε τους Πάρθους το 224, στη μάχη του Χορμοζντγκάν, στην οποία σκοτώθηκε ο τελευταίος Πάρθος βασιλιάς Αρτάβανος Ε’.

Το 226 ο Αρδασίρ υποστηρίζοντας ότι κατάγεται από τους Αχαιμενίδες αυτοανακηρύχθηκε Σαχ. Εγκαινίασε έτσι την δυναστεία των Σασανιδών, που κυβέρνησε την δεύτερη (ουσιαστικά) Περσική Αυτοκρατορία τους επόμενους τέσσερις αιώνες. Ο Αρδασίρ μετέφερε την πρωτεύουσά του από την Παρς στην Κτησιφώντα, δίνοντας εξαρχής με την κίνηση αυτή ένα αποφασιστικά δυτικό προσανατολισμό στη νέα αυτοκρατορία.

Στα χρόνια τους, οι Σασσανίδες διαφέντευαν την έκταση που περιλαμβάνει ολόκληρο το σημερινό  Ιράν, Ιράκ, Αφγανιστάν, ανατολική Συρία, τον Καύκασο (σημ. Αρμενία, Γεωργία,  Αζερμπαϊτζάν,  Νταγκεστάν), νοτιοδυτική Κεντρική Ασία, μέρος της Τουρκίας, παράκτιες περιοχές της Αραβικής Χερσονήσου, την περιοχή του Περσικού Κόλπου και περιοχές του Πακιστάν.

Από τις αρχές της περιόδου διακυβέρνησης, οι Σασανίδες οργάνωσαν εσωτερικά την αυτοκρατορία όπως την είχαν οργανώσει οι Αχαιμενίδες. Διαιρέθηκε ξανά σε σατραπείες (επαρχίες), καθεμιά από τις οποίες είχε έναν σατράπη (κυβερνήτη) υπόλογο στον Σαχανσάχ. Και το σημαντικότεο: Τέθηκε ξανά σε ισχύ τοπαλαιό νομικό σύστημα οι «Νόμοι των Μήδων και των Περσών». Ο Ζωροαστρισμός των Αχαιμενιδών αναβίωσε και ανακηρύχθηκε επίσημη θρησκεία του κράτους. Η θρησκεία προσέφερε άλλο ένα ηθικό έρεισμα για τους Σασανίδες ηγεμόνες.

Ο γιος και διάδοχος του Αρδασίρ, Σαπώρ Α’, έλαβε και αυτός τον τίτλο του Σαχανσάχ, πρόσθεσε όμως και τη φράση «του Ιράν και πέραν αυτού», δείχνοντας έτσι τις επεκτατικές του βλέψεις. Κατά την 30χρονη βασιλεία του ενεπλάκη περισσότερο από κάθε άλλον σε συνοριακούς πολέμους, αντιμετωπίζοντας διαρκώς την απειλή των Κουσάν από τα ανατολικά, και της Ρώμης από τα δυτικά.

NaksΟ Σαπώρ αφού συνέτριψε τους Κουσάν, στράφηκε προς τα δυτικά για να αντιμετωπίσει τους Ρωμαίους. Προελαύνοντας δυτικά έφτασε στη Μεσόγειο και κατέλαβε την Αντιόχεια. Το 259 κατήγαγε μια εντυπωσιακή νίκη επί των Ρωμαίων στην Έδεσσα της Συρίας συλλαμβάνοντας και αιχμαλωτίζοντας τον αυτοκράτορα Βαλεριανό. Οι Ρωμαίοι αιχμάλωτοι υποχρεώθηκαν να χτίζουν γέφυρες και να ανοίγουν δρόμους ώστε να διασφαλίζονται οι νέες κτήσεις της αυτοκρατορίας των Σασανιδών στα δυτικά. Η νίκη αυτή έχει απαθανατιστεί σε ένα ανάγλυφο στο Νακς-ι Ρουστάμ, όπου εικονίζεται ο Ρωμαίος αυτοκράτορας γονυκλινής να παραδίδεται στον νικητή Σαπώρ.

Οι Πέρσες θεώρησαν την νίκη επί του Βαλεριανού απόδειξη της ανωτερότητας τους έναντι της Ρώμης, στην ουσία όμως δεν επήλθε καμιά ουσιαστική αλλαγή στις σχέσεις με τους Ρωμαίους, ενώ τα ανατολικά συνορα έγιναν και πάλι προβληματικά. Επί Σαπώρ, η 70χρονη βασιλεία του καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του 4ου αιώνα, οι Πέρσες δραστηριοποιήθηκαν και πάλι με επιτυχία σε Ανατολή και Δύση.

Ύστερα από τη μεταστροφή του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α’ στον Χριστιανισμό, το θρησκευτικό ζήτημα απέκτησε καίρια σημασία στις σχέσεις των δύο αυτοκρατοριών. Διαδοχικοί Σασανίδες ηγεμόνες ακολούθησαν ο καθένας διαφορετική πολιτική απέναντι στους χριστιανούς που ζούσαν στην επικράτειά τους, κάτι που συχνά αποτελούσε συνάρτηση του πώς διαμορφώνονταν κάθε φορά οι σχέσεις με τη Ρώμη.

Οι Σασανίδες γνώρισαν μια τελευταία αναλαμπή στα χρόνια της βασιλείας του Χοσρόη Α’, τον 6ο αιώνα, εποχή κατά την οποία οι σχέσεις ανάμεσα στις διάφορες φατρίες στη χώρα ήταν εν γένει σταθερές. Επιπλέον, έγιναν μεταρρυθμίσεις στο φορολογικό σύστημα και στην οργάνωση του στρατού και ενισχύθηκαν οι συνοριακές οχυρώσεις. Στους νεστοριανούς, τη χριστιανική κοινότητα της Περσίας επετράπηκε να ασκούν ελεύθερα την λατρεία τους, ενώ υπογράφηκε η «απέραντος ειρήνη» με τους Βυζαντινούς, μολονότι δεν κράτησε πολύ.

Την ίδια περίοδο, η Ρώμη και η Περσία βρέθηκαν στο ίδιο στρατόπεδο απέναντι στις εξωτερικές απειλές, κυρίως τους Ούννους, που από τον 4ο αιώνα εισέβαλαν και στις δύο αυτοκρατορίες. Ρωμαίοι και Πέρσες ένωσαν τις δυνάμεις τους για να αντιμετωπίσουν αυτούς τους βάρβαρους από την Κεντρική Ασία. Στα χρόνια του Χοσρόη Β΄ ο Σασανίδης βασιλιάς αναγκαάστηκε να ζητήσει βοήθεια από τους Βυζαντινούς, όταν ο στρατός στασίασε για τον ανατρέψει. Οι Βυζαντινοί τον στήριξαν και η στάση απέτυχε, αλλά το τίμημα που ζήτησαν για τη βοήθειά τους ήταν πολύ βαρύ, και επεξέτειναν τα σύνορά τους ανατολικά.

Ο Χοσρόης όμως δεν μπορούσε να δεχτεί την ταπείνωση και λίγα χρόνια αργότερα επιτέθηκε εναντίον της Βυζαντινής Αυτοκραίορίας. Συρια, Αρμενία, Παλαιστίνη και ανατολική Μικρά Ασία πέρασαν στα χέρια των Περσών. Εν τούτοις, ο θρίαμβος αυτός θα ήταν εφήμερος. Το 610 ανέβηκε στον βυζαντινό θρόνο ο Ηράκλειος, νέος, δυναμικός και στρατηγικός νούς από τη φύση του. Αμέσως έδωσε εντολή να εφαρμοστεί επιθετικότερη τακτική απέναντι στους Πέρσες και γρήγορα ανέκτησε την πρωτοβουλία των κινήσεων.

Οι Πέρσες εκείνη την εποχή ήταν εξασθενημένοι λόγω της υπερπροσπάθειας που είχαν καταβάλει. Μετά από ένα πραξικόπημα το 628 ο Χοσρόης Β’ θανατώθηκε. Αυτό οδήγησε τη χώρα στο χάος. Τα επόμενα δέκα χρόνια το Βυζάντιο ενίσχυε τα σύνορά του και εδραίωνε τις κτήσεις του, ενώ η Περσία σταδιακά εκφυλίστηκε σε μια χώρα αντιμαχόμενων πολεμάρχων.

Σε αυτήν ακριβώς την περίοδο έλαβε χώρα στη Μέση Ανατολή μια αλλαγή κρίσιμης σημασίας, με βαθύτατες επιπτώσεις τόσο για την περιοχή όσο και για τον κόσμο ολόκληρο. Το 622, ένας Άραβας πρώην έμπορος ονόματι Μωάμεθ είχε αρχίσει να κηρύττει μια μορφή μονοθεϊσμού, που σταδιακά εξελίχθηκε σε θρησκεία. Ο Μωάμεθ πέθανε το 632.

Οι οπαδοί του άρχισαν να προβληματίζονται για το πως έπρεπε να διαδώσουν το μήνυμά του. Τελικά αποφασίστηκε να ιδρυθεί μια κατ΄ουσίαν θεοκρατική αυτοκρατορία, με επικεφαλής τον λεγόμενο χαλίφη, τον διάδοχο του Προφήτη. Πρώτος χαλίφης ήταν ο Αμπού Μακρ, πεθερός του Μωάμεθ, ο οποίος εξαπέλυσε έναν «ιερό πόλεμο» για να τεθούν υπό μουσουλμανικό έλεγχο εδάφη που περιέβαλλαν την Αραβία. Έχοντας αυτόν τον σκοπό άρχισε να δημιουργεί έναν ισχυρό και άκρως αφοσιωμένο στρατό και πολύ γρήγορα άλλαξε ριζικά την όψη της Μέσης Ανατολής και των περιοχών γύρω από τη Μεσόγειο.

Το 637, οι Άραβες κατέλαβαν την Κτησιφώντα, πρωτεύουσα των Σασανιδών, καιαπό εκεί προήλθαν βορειότερα, στην περσική ενδοχώρα. Ο περσικός στρατός υπέστη την τελειωτική του ήττα το 642 στο Νιχαουάντ, και ο τελευταίος Σαχανσάχ, ο Γιαζντεγκέρτ, εγγονός του Χοσρόη Β, διέφυγε στην Κεντρική Ασία. Η δολοφονία του στη Μερβ (σημ. πόλη του Τουρκμενιστάν) σήμανε και το τέλος της δυναστείας αλλά και της αρχαίας Περσικής Αυτοκρατορίας την οποία είχαν αναβιώσει οι Σασανίδες. Η αυτοκρατορία ενσωματώθηκε πλέον στο χαλιφάτο και τέθηκε υπό την εξουσία των Αράβων.

Πηγή: Οι Πέρσες