Παλαιολιθική Εποχή

Τρία είναι τα μεγαλύτερα ορόσημα της Ιστορίας της Ανθρωπότητας: Πρώτο η εμφάνιση και η επικράτηση του γεωργικού και κτηνοτροφικού βίου, η λεγόμενη «Γεωργική Επανάσταση», πριν από 10.000 χρόνια. Δεύτερο, η εμφάνιση των λεγόμενων «Πολιτισμών της Γραφής», συνδυασμένων με την Επανάσταση των Άστεων, πριν από περίπου 5.000 χρόνια. Τρίτο, η «Βιομηχανική Επανάσταση» των νεότερων χρόνων (περίπου 1770μ.Χ.). Το πρώτο βήμα που άλλαξε ριζικά την μοίρα του ανθρώπου και την πορεία της ανθρωπότητας, η Γεωργική Επανάσταση, άρχισε όταν ακόμα ο άνθρωπος περνούσε την Εποχή του Λίθου, που χωρίζεται σε τρία στάδια, την Παλαιολιθική Εποχή, την Μεσολιθική Εποχή και τη Νεολιθική Εποχή.

Ο όρος «Παλαιολιθική» αναφέρεται αποκλειστικά στην βασική πρώτη ύλη για την κατασκευή εργαλείων που ήταν ο λίθος, σκληρή πάντοτε πέτρα, δηλαδή πυριτόλιθος ή κάτι παρόμοιο, με τη φυσική ιδιότητα να παρουσιάζει κατά την κρούση ανθεκτικές και κοφτερές ακμές. Κατά την Παλαιολιθική Εποχή τα λίθινα εργαλεία παίρνουν σχήμα με επανειλημμένα χτυπήματα, ποτέ με λείανση όπως συμβαίνει στην Νεολιθική Εποχή. Τα αρχαιότερα από αυτά δεν είχαν ορισμένη ή σταθεροποιημένη μορφή και σχήμα. Ήταν απλώς λίθοι που χρησιμοποιούσε ο άνθρωπος και μόνο όταν βρίσκονται με ανθρωπολογικά λείψανα μπορούν να χαρακτηριστούν εργαλεία.

Με λίγα ή περισσότερα χτυπήματα αρχίζει η κατεργασία του πυριτόλιθου, που αργά αλλά σταθερά εξελίσσεται και διαμορφώνει πρώτα τα «πυρηνόσχημα» ή διπρόσωπα εργαλεία (τους χειροπελέκεις), έπειτα τις φολίδες (κοφτερές σχίζες). Όλα αυτά προορίζονται για πρακτική εφαρμογή, ανταποκρίνονται στις άμεσες ανάγκες του αθρώπου και γίνονται μέσο για την επιβίωση του.

Για να γίνει όμως ένα εργαλείο χρειάζονται άπειρες παρατηρήσεις, δοκιμές και πειραματισμοί. Όλα αυτά και συνάμα οι διαδοχικές εμπνεύσεις δεν έγιναν από έναν άνθρωπο μια φορά, αλλά από αμέτρητο πλήθος ατόμων σε χιλιάδες ίσως γενιές. Η ενσωμάτωση όλων των μερικών παρατηρήσεων και της πείρας θα ήταν δύνατη, αν ο άνθρωπος δεν ήταν κοικωνικό ον, δηλαδή αν δεν λειτουργούσαν οι νόμοι της παράδοσης. Ετσι ενώ τα μεμωνομένα άτομα περνούσαν, πέθαιναν, η πείρα τους επιζούσε διά μέσου της ομάδας και γινόταν κατά κάποιον τρόπο αθάνατη. Γι’ αυτό το εργαλείο είναι προνόμιο του ανθρώπου μόνο, δηλαδή του κατ’ εξοχήν κοινωνικού όντος.

Αυτή η βασική διαφορά αισθητοποιεί την υπεροχή του από τον ζωικό κόσμο της αγέλης, τον αποχωρίζει και τον ανεβάζει. Με το εργαλείο ο άνθρωπος αποκτά για πρώτη φορά συνείδηση της ελευθερίας του. Και επειδή το εργαλείο είναι κατασκεύασμα λογικό, θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν το πρώτο γέννημα της Επιστήμης, σε μια υποτυπώδη έστω μορφή.

Όμως η μορφολογική εξέλιξη των εργαλείων, προπάντων στην αρχή, είναι τόσο σιγανή σχεδόν ανεπαίσθητη, ώστε οι ερευνητές να μαντεύουν τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε ο άνθρωπος στα παλαιότερα στάδια της εξέλιξής του. Εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια ο λίθινος χειροπέλεκυς παραμένει το βασικό εργαλείο και όπλο του ανθρώπου στην Ευρώπη και την Αφρική.

Αυτή η στατική ομοιομορφία μπορεί να σημαίνει πολλά για την αρχική ενότητα του ανθρώπινου γένους. Συγχρόνως όμως αυτή η βραδύτατη εξέλιξη των τύπων μαρτυρεί το βουβό δράμα του παλαιολιθικού ανθρώπου, που αγωνίζεται ασταμάτητα να επιζήσει σαν κυνηγός της τροφής του, ακολουθώντας συνεχώς τα ζώα στις μετακινήσεις τους και προσπαθώντας να περισωθεί σε ένα περιβάλλον εχθρικό και μάλιστα μεταβαλλόμενο. Στις τρομερές κλιματικές αλλαγές του Πλειστόκαινου έπρεπε να αλλάξουν τα πάντα: τα εργαλεία, τα καταφύγια, οι μέθοδοι του κυνηγιού, η οργάνωση της ομάδας, ολόκληρη η ζωή, ώστε να επιζήσει αυτό το αδύνατο από τη φύση του ον στο ψύχος των Παγετώνων και στην υγρή ζέστη των ενδιάμεσων θερμών περιόδων.

Ένα σωρό παρατηρήσεις έπρεπε να γίνουν για να μελετηθούν τέλεια οι συνήθειες των ζώων, ώστε να εξασφαλισθεί η επιτυχία του κυνηγιού. Άλλες τόσες για τα υλικά του τόπου, για τις πέτρες, για τις δυνατότητες τους, για το νερό και την φωτιά, για την εναλλαγή της βλάστησης, για τα σημάδια του καιρού.

Αυτός ο απεγνωσμένος αγώνας για την επιβίωση, για την καλύτερτη προσαρμογή στο φυσικό πλαίσιο και την τελειότερη εκμετάλλευση των δυνατοτήτων του περιβάλλοντος, δεν άφηνε βέβαια χώρο για τίποτε άλλο, τουλαάχιστον για μερικές εκατοντάδες χιλιετιών. Πολύ αργότερα ήρθε η ώρα να αντιμετωπίσει ο άνθρωπος το μυστήριο της γέννησης και τον τρόμο του θανάτου.

Η Παλαιολιθική Εποχή διαρείται πολιτιστικά σε δύο άνισα τμήματα: το πρώτο, η Αρχαιοτέρα ή Μέση Παλαιολιθική (95%) έχει χαρακτηριστεί στατικό. Βραδύτατη εξέλιξη, ανεπαίσθητη κίνηση, μόλις διαφαινόμενη πρόοδος. Το δεύτερο η Νεοτέρα Παλαιολιθική (5%) έχει δυναμικό χαρακτήρα. Η πρόοδος είναι τώρα γοργή και δεν περιορίζεται στην τεχνική αλλά επεκτείνεται στο πνεύμα με το πρωτοφανέρωμα της τέχνης των σπηλαίων και των οικισμών.

Ακόμη, σφραγίζεται με την πιο μεγάλη ανθρωπολογική αλλαγή, την εξαφάνιση των «παλαιών» ανθρώπων και την επικράτηση του Σύγχρονου Ανθρώπου, του Σοφού, του Homo Sapiens. Το δράμα λοιπόν του ανθρώπου-κυνηγού κορυφώνεται στην Νεοτέρα Παλαιολιθική Εποχή όταν η ριζική αλλαγή του εργαλειακού εξοπλισμού συμπίπτει με την ανθρωπολογική εξέλιξη και με μια πρωτόφαντη πνευματική έξαρση.

Μ επληροφορίες από: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους