Ο μεσαιωνικός κόσμος

Ο μεσαιωνικός κόσμος είναι αποτέλεσμα της συνάντησης και της συγχώνευσης δύο κόσμων που βάδιζαν ο ένας προς τον άλλον, και της σύγκλισης ρωμαϊκών δομών με βαρβαρικές δομές, που τότε μετασχηματίζονταν. Από τον 3ο αιώνα ο ρωμαϊκός κόσμος απομακρυνόταν από τον εαυτό του. Ήταν μια ενιαία κατασκευή που δεν έπαυε να διαμελίζεται. Στη μεγάλη διαίρεση που χώριζε τη Δύση από την Ανατολή προστίθετο η όλο και μεγαλύτερη απομόνωση μεταξύ των τμημάτων της ρωμαϊκής Δύσης. Το εμπόριο, που ήταν κυρίως εσωτερικό μεταξύ των επαρχιών, παρήκμαζε. Η αγροτική ή βιοτεχνική παραγωγή για εξαγωγή στα υπόλοιπα τμήματα του ρωμαϊκού κόσμου. Η βία των βαρβαρικών εισβολών κατέστρεψε, ερείπωσε, φτώχυνε, απομόνωσε, περιόρισε.

Εμπορικό δίκτυο

Το πρώτο θύμα της καταστροφής του αρχαίου εμπορικού δικτύου ήταν ο ρωμαϊκός δρόμος. Ο μεσαιωνικός δρόμος, που από υλική άποψη μοιάζει περισσότερο με μονοπάτι είναι διαφορετικός και θα γεννηθεί αργότερα. Στο μεσοδιάστημα ανάμεσα σε ερήμους που ο δρόμος της στεριάς δεν καταφέρνει πλέον να διασχίσει, διατηρούναι μόνο φυσικοί δρόμοι, δηλαδή οι πλωτοί ποταμοί.

Οι διαρκείς επιδρομές στην Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη, και ιδιαίτερα η εισβολή των Αβάρων, οι επιδρομές των Σλάβων και η αντίσταση των Σαξόνων και άλλων λαών της Γερμανίας στον εκχριστιανισμό, αποκλείουν τον Δούναβη, τον Βίστουλα, τον Οντέρ, τον Έλβα και περιορίζουν ακόμη και τον ρόλο του Ρήνου. Η μεγάλη οδός είναι αυτή που, με τον Ροδανό, τον Σων, τον Μοζέλα και τον Μεύση, συνδέει τη Μεσόγειο με τη Μάγχη και τη Βόρεια Θάλασσα.

Ο εκχριστιανιμός της Αγγλίας, τον 7ο αιώνα, κα η εκτροπή του σκανδιναβικού εμπορίου, που παρεμπδίζεται από την βαρβαρική εισβολή, προς τα δυτικά, μεταβάλλουν τα παράλια μεταξύ του Σηκουάνα και Ρήνου σε προνομιακούς τόπους για τη διάβαση ανθρώπων και εμπορευμάτων. Έτσι εξηγείται από τον 7ο ως τον 9ο αιώνα η τύχη των λιμανιών του Κέντοβικ στην εκβολή του ποταμού Κανς και της Δουουρστέδης στην εκβολή του Ρήνου.

Εξαγροτισμός

Ως κοινωνικό γεγονός ο εξαγροτισμός δεν είναι παρά η θεματική όψη της εξέλιξης που εγγράφει στην ιστορία της μεσαιωνικής Δύσης ένα βασικό χαρακτηριστικό, το οποίο θα μένει χαραγμένο στις νοοτροπίες περισσότερο και από ό,τι στην υλική πραγματικότητα: τον εαγγελματικό και κοινωνικό κατακερματισμό. Η φυγή από κάποια επαγγέλματα και η κινητικότητα του αγροτικού εργατικού δυναμικού είχαν οδηγήσει τους αυτοκράτορες της ύστερης Αυτοκρατορίας να καταστήσουν κάποια επαγγέλματα κληρονομικά αναγκαστικά και τους μεγάλους γαιοκτήμονες να εξαρτήσουν την γη από κολωνούς, οι οποίοι προορίζονταν να αντικαταστήσουν τους δούλους που όλο και λιγόστευαν. Έπρεπε να κρατήσουν στη θέση τους τούς ανθρώπους που ήταν απαραίτητοι σε μια οικονομία, η οποία συντηρείται από με εξωτερικές εισφορές και παίρνει την τελική μορφή επί τόπου.

Το ιδεώδες είναι μια κοινωνία «κατοίκων», μια κοινωνία διαστρωματωμένη που έχει και οριζόντια χωρίσματα. Σε αυτά τα στρώματα ήρθαν οι βάρβαροι εισβολείς, και χωρίς μεγάλη δυσκολία, εισχώρησαν ή εγκαταστάθηκαν διά της βίας. Επειδή καιρό πριν έπαψαν να είναι νομάδες, είχαν σταθμεύσει και μόνο εξωτερικές πιέσεις τους έβγαζαν και πάλι στον δρόμο. Αναμφισβήτητα, από τον σχετικά πρόσφατο νομαδισμό τους, κρατούσαν κάποιες συνήθειες των οποίων η απήχηση διατηρήθηκε αποτελεσματικά στη διάρκεια του Μεσαίωνα. Σύμφωνα με τον Marc Bloch, αντικατέστησαν το νομαδισμό των ανθρώπων με το νομαδισμό των αγρών. Εφάρμοζαν δηλαδή μία ημι-νομαδική γεωργία, μετατοπίζοντας τις προσωρινές καλλιέργειες στο εσωτερικό μιας ορισμένης περιμέτρου με περιθωριακές εκχερσώσεις, ή μάλλον με εδάφη που εκκαθαρίζουν, με καλλιέργειες πάνω σε πυρπολημένα δάση και με εναλλαγή της καλλιέργειας.

Οι βαρβαρικές ομάδες που εγκαταστάθηκαν στα ρωμαϊκά εδάφη δεν ήταν κοινωνίες ίσων. Απέναντι στον ηττημένο, ο βάρβαρος μπορεί να επιδιώξει να υπερισχύσει ως κάτοχος της ιδιότητας του ελεύθερου, η οποία είναι ακόμη πιο ποθητή για τον μικρό κολωνό. Στην πραγματικότητα, πριν από τις επιδρομές, η οξεία κοινωνική διαφοροποίηση δημιούργησε στους εισβολείς κατηγορίες, αν όχι τάξεις. Υπάρχουν οι ισχυροί και οι αδύναμοι, οι πλούσιοι και οι φτωχοί που, στην κατακτημένη γη, μεταμορφώνονται εύκολα σε μεγάλους και μικρούς ιδιοκτήτες ή κατόχους. Οι νομικές διακρίσεις των κωδίκων του πρώιμου Μεσαίωνα μπορούν να μας δημιουργήσουν την ψευδαίσθηση ότι ένα χάσμα χωρίζει όλους τους βαρβάρους, που είναι ελεύθεροι και των οποίων οι δούλοι είναι ξένοι υπόδουλοι, από τους απογόνους των Ρωμαίων οι οποίοι ιεραρχούνται σε ελεύθερους και μη.

Αρκετά γρήγορα, η εγκατάσταση των βαρβάρων ακολουθήθηκε από μια ώσμωση, που ενισχυόταν από την παράδοση μιας συνύπαρξης, η οποία σε ορισμένες περιοχές ανερχόταν στον 3ο αιώνα. Βέβαια αυτή η ώσμωση προσέκρουσε σε εμπόδια από τα οποία τα σοβαρότερα ήταν ίσως για ορισμένους, και μέχρι τον προσηλυτισμό τους στον καθολικισμό, η ειδωλολατρεία, ο αρειανισμός κυρίως, και ο μικρός τους αριθμός. Αναμφισβήτητα, η δράση ενός πολιτισμού πάνω σε κάποιον άλλο δεν προσμετράται αναγκαστικά στη ζυγαριά των αριθμών που εμφανίζονται.

Παραμένει πάντως αλήθεια ότι οι βαρβαρικοί λαοί, κυρίως αφότου χωρίσθηκαν σε ομάδες εγκατεστημένες σε ρωμαϊκό έδαφος, επιθυμούσαν να μην χάσουν τις παραδόσεις και τα έθιμα στα οποία ήταν προσηλωμένοι, και η επιθυμία τους ενισχύθηκε ιδιαίτερα από τον φόβο να υποταχθούν αριθμητικά στους παλαιότερους πληθυσμούς. Ο μοναδικός λαός για τον οποίο διαθέτουμε μια αληθοφανή εκτίμηση, είναι οι Βάνδαλοι του Γενσέριχου, το 429, τη στιγμή που αποβιβάζονται στην Αφρική. Ήταν ογδόντα χιλιάδες. Ούτε οι Βησιγότθοι, ούτε οι Φράγκοι, ούτε καμία άλλη ομάδα εισβολέων δεν μπόρεσε να ξεπεράσει τις εκατό χιλιάδες ανθρώπους.

Σάλικος νόμος

Η επιθυμία των βαρβάρων να διατηρήσουν την πρωτοτυπία τους απαντάνται και στη νομοθεσία του πρώιμου Μεσαίωνα, όπου εμφανίζεται μια αρχή εντελώς αντίθετη με τη ρωμαϊκή παράδοση, η «προσωπικότητα των νόμων». Στα βαρβαρικά βασίλεια δεν υποτάσσονται όλοι σε ένα κοινό νόμο που ισχύει για όλους τους κατοίκους της περιοχής, αλλά καθένας δικάζεται σύμφωνα με το νομικό έθιμο της εθνικής ομάδας στην οποία ανήκει. Ο Φράγκος σύμφωνα με τη φραγκική παράδοση, ή μάλλον σύμφωνα με την παράδοση της φραγκικής ομάδας στην οποία ανήκει, ο Βουργούνδιος σύμφωνα με το βουργουνδικό έθιμο, ο Ρωμαίος σύμφωνα με το ρωμαϊκό νόμο.

Το διάταγμα του Θεοδώριχου παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα ότι δεν θεμελιώνεται απολύτως στην «προσωπικότητα» των νόμων και επιδιώκει να επιβάλει την ίδια νομοθεσία σε όλα τα έθνη που ζουν υπό την κυριαρχία του, το ρωμαϊκό και τα βαρβαρικά. Ο Οστρογότθος Μέγας Θεοδώριχος (Θευδέριχος) είναι πραγματικά ο τελευταίος κληρονόμος της ρωμαϊκής παράδοσης στη Δύση.

Ο σάλικος νόμος, που συντάχθηκε στα λατινικά όταν ήταν βασιλιάς ο Χλωδοβίκος, αλλά έφθασε σε μας με ένα κείμενο του τέλους του 8ου αιώνα, φορτωμένο με προσθήκες και ίσως και διορθώσεις, κωδικοποιούσε τα έθιμα των Σάλιων Φράγκων.

Καθ΄ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, η τοπικιστική νομοθεσία έκανε πιο έντονες τις διαιρετικές τάσεις που είχαν τις ρίζες τους στον διαμελισμό του πληθυσμού, της κατοχής, της εκμετάλλευσης της γης και της οικονομίας. Ισχυροποιήθηκαν η νοοτροπία το παρεκκλησίου και το τοπικιστικό πνεύμα που είναι ιδιαίτερο γνώρισμα του Μεσαίωνα. Μερικές φορές επικαλούνταν ανοιχτά τον νομικό τοπικισμό του πρώιμου Μεσαίωνα.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff