Η χριστιανική κοινωνία του Μεσαίωνα

Γύρω στο έτος 1000, η χριστιανική κοινωνία παρουσιάζεται μέσα από τη λογοτεχνία σύμφωνα με νέο σχήμα: ένας «τριπλός λαός»συνθέτει την κονωνία: ιερείς, πολεμιστές, αγρότες. Οι τρεις κατηγορίες είναι ξεχωριστές και συμπληρωματικές, καθεμιά έχει ανάγκη τις δύο άλλες. Το σύνολό τους σχηματίζει το αρμονικό σώμα της κοινωνίας. Οι πρώτοι προσεύχονται, οι δεύτεροι πολεμούν και οι τρίτοι εργάζονται. Τα τρία αυτά μέρη συνυπάρχουν. Δεν μπορούν να αποσπασθούν. Οι υπηρεσίες που προσφέρει το ένα μέρος είναι προϋπόθεση του έργου των δύο άλλων καθένα με τη σειρά του επωμίζεται να ανακουφίζει το σύνολο. Έτσι, η τριπλή αυτή συναρμογή είναι ενωμένη και έτσι μπόρεσε να θριαμβεύσει ο νόμος και να απολαύσει ο κόσμος την ειρήνη.

Στον ύστερο Μεσαίωνα, στη Γαλλία η τριμερής κοινωνία θα γίνει κοινωνία των τριών τάξεων: κλήρος, ευγενείς και τρίτη τάξη. Αλλά η τελευταία δεν συγχέεται με το σύνολο των μη ευγενών. Δεν αντιπροσωπεύει ούτε καν ολόκληρη την αστική τάξη, αποτελείται από τα ανώτερα στρώματα της αστικής τάξης, τους προύχοντες. Το διφορούμενο αυτό υπάρχει ήδη από τον Μεσαίωνα και αφορά στη φύση αυτής της τρίτης τάξης, που είναι θεωρητικά το σύνολο όλων όσων δεν εμφανίζονται στις δύο πρώτες, αλλά στην πραγματικότητα περιορίζεται στο πιο μορφωμένο ή το πιο πλούσιο μέρος του υπόλοιπου και καταλήγει στη σύγκρουση της Γαλλικής Επανάστασης.

Στη μεσαιωνική εποχή αυτές οι τρεις κατηγορίες του τριμερούς σχήματος θεωρούνται ordines και στη μεσαιωνική εποχή στις τρεις λειτουργίες αντιστοιχούν τρεις ordines. Ο όρος «ordines» είναι περισσότερο καρολίγγειος παρά φεουδαρχικός, ανήκει στο θρησκευτικό λεξιλόγιο και εφαρμόζεται συνήθως σε μια θρησκευτική θεώρηση της κοινωνίας, τους κληρικούς, τους λαϊκούς, το πνευματικό και το κοσμικό.

Η αντικατάσταση ήδη από τον 11ο αιώνα του ordo από την conditio και γύρω από στο 1200 από το etat, δηλώνει μια βαθιά αλλαγή. Αυτή η εκκοσμίκευση της θεώρησης της κοινωνίας θα ήταν και από μόνη της σημαντική. Αλλά συνοδεύεται κυρίως από την καταστροφή του τριμερούς σχήματος και αντιστοιχεί έτσι σε μια κεφαλαιώδη εξέλιξη της ίδιας της μεσαιωνικής κοινωνίας.

Μια κρίσιμη στιγμή της ιστορίας του τριμερούς σχήματος σε μια κοινωνία παρουσιάζεται όταν εμφανίζεται μια νέα τάξη που μέχρι τότε δεν είχε θέση στο σχήμα. Οι λύσεις που υιοθετούν διάφορες κοινωνίες ποικίλλουν. Τρεις από αυτές ελάχιστα αναστατώνουν την παραδοσιακή θεώρηση: αυτή που καταφέρνει να κρατήσει τη νέα τάξη στο περιθώριο και της αρνείται μια θέση στο σχήμα, αυτή που την συνταιριάζει και την εντάσσει μέσα σε μία από τις προϋπάρχουσες τάξες και τέλος, η πιο επαναστατική, αυτή που για να της κάνει θέση μεταμορφώνει το τριμερές σχήμα σε τετραμερές.

Γενικά, η ενοχλητική τάξη είναι αυτή των εμπόρων που σημαδεύουν τη μετάβαση από την κλειστή στην ανοιχτή οικονομία και την εμφάνιση μιας ισχυρής οικονομικής τάξης, η οποία δεν ικανοποιείται από την υποταγή της στην τάξη των κληρικών και στην στρατιωτική τάξη.

Το σημαντικό γεγονός είναι ότι στο δεύτερο μισό του 12ου αιώνα και κατά τη διάρκεια του 13ου αιώνα, το τριμερές σχήμα της κοινωνίας εξασθενεί και υποχωρεί μπροστά σε ένα πολύπλοκο και εύκαμπτο σχήμα που είναι αποτέλεσμα και καθρέφτισμα κοινωνικής αναταραχής.

Την τριμερή κοινωνία τη διαδέχεται η κοινωνία των etats που είναι κατηγορίες κοινωνικο-επαγγελματικές. Το νέο σχήμα είναι σχήμα με την αστική ανάπτυξη του 11ου-13ου αιώνα μιας ιεραρχημένης κοινωνίας, που κατεβαίνει από το κεφάλι στην ουρά. Αλλά πρόκειται για μια ιεραρχία διαφορετική από εκείνη των ordines της τριμερούς κοινωνίας, μια ιεραρχία περισσότερο οριζόντια παρά κάθετη, περισσότερο ανθρώπινη παρά θεϊκή, η οποία δεν αμφισβητεί τη βούληση του θεού, αλλά δεν εξαρτάται από το θεϊκό δίκαιο, και μπορεί σε κάποιο βαθμό να υποστεί αλλαγές.

Η καταστροφή του τριμερούς σχήματος συνδέεται με την αστική ανάπτυξη του 11ου-13ου αιώνα. Το τριμερές σχήμα διαλύεται την ίδια εποχή με το σχήμα των επτά ελεύθερων τεχνών και τη στιγμή που αποκαθίστανται οι γέφυρες ανάμεσα στους πνευματικούς και τους τεχνικούς κλάδους. Το αστικό εργοτάξιο είναι η χοάνη όπου διαλύεται η τριμερής κοινωνία και γίνεται η επεξεργασία της νέας εικόνας.

Παρά τον κατακερματισμό της κοινωνίας, οι πνευματικοί ηγέτες διατηρούν την νοσταλγία της ενότητας. Το χριστιανικό ποίμνιο που για μεγάλο χρονικό διάστημα διατηρούσε αμυντική στάση, φτωχό, καταφρονεμένο από τον υπόλοιπο κόσμο που από την Κόρδοβα, έως το Βυζάντιο, το Κάιρο, τη Βαγδάτη και το Πεκίνο, είτε το αγνοεί είτε το περιφρονεί, μπορεί να ισχυροποιηθεί, σύμφωνα με τους οδηγούς του, μόνο αν είναι ενωμένο. Η χριστιανική κοινωνία πρέπει να σχηματίσει ένα σώμα, ένα corpus.

Στη μεσαιωνική Χριστιανοσύνη, που είναι κόσμος μοναδικών μαχών, η χριστιανική κοινωνία είναι καταρχήν πεδίο της πάλης ανάμεσα στην ενότητα και τη διαφορά, όπως είναι γενικότερα πεδίο μονομαχίας ανάμεσα στο καλό και το κακό. Διότι, για μεγάλο χρονικό διάστημα το ολοκληρωτικό σύστημα της μεσαιωνικής Χριστιανοσύνης ταυτίζει το καλό με την ενότητα και το κακό με τη διαφορά.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff