Εξοπλισμένος κόσμος

Η μεσαιωνική Δύση θεωρείται ως ένας κόσμος μέτρια εξοπλισμένος, ή πιο σωστά υποεξοπλισμένος. Αυτό γιατί λανθασμένα την συγκρίνουμε με το σύγχρονο του Βυζάντιο και την Κίνα, που υπερέχουν χάρη στη λάμψη της εκχρηματισμένης οικονομίας, του αστικού πολιτισμού και της πολυτελούς παραγωγής. Το επίπεδο των τεχνικών είναι και εκεί μέτριο. Ο πρώιμος Μεσαίωνας γνωρίζει σε αυτό το πεδίο μια βέβαιη οπισθοδρόμηση σε σχέση με την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Αντίστροφα, από τον 12ο αιώνα και στο εξής, εμφανίζονται και αναπτύσσονται σημαντικές τεχνολογικές πρόοδοι. Ωστόσο ανάμεσα στον 5ο και τον 14ο αιώνα οι εφευρέσεις είναι ισχνές. Πάντως, η πρόοδος, που είναι κυρίως ποσοτική παρά ποιοτική δεν είναι αμελητέα. Η θετική όψη της τεχνικής εξέλιξης στη μεσαιωνική Δύση προσφέρεται από τη διάδοση εργαλείων, μηχανών και τεχνικών, που ήταν γνωστά από την αρχαιότητα αλλά παρέμειναν μάλλον σπάνια και αξιοπερίεργα παρά καινοτομίες.

Οι δύο πιο θεαματικές και επαναστατικές «μεσαιωνικές εφευρέσεις» χρονολογούνται στην Αρχαιότητα, αλλά για τον ιστορικό η ημερομηνία γέννησής τους, που είναι αυτής της διάδοσης και όχι της εφεύρεσης τους, είναι ο Μεσαίωνας. Ο νερόμυλος είναι γνωστός στην Ιλλυρία ήδη από τον 2ο π.Χ. αιώνα, στην Μικρά Ασία από τον 1ο π.Χ. αιώνα και υπήρχε και στον ρωμαϊκό κόσμο. Τον περιγράφει ο Βιτρούβιος και η περιγραφή του δείχνει ότι οι Ρωμαίοι είχαν τελειοποιήσει σημαντικά τους πρώτους νερόμυλους, αντικαθιστώντας τους πρωτόγονους οριζόντιους τροχούς με κάθετους τροχούς με γρανάζια, που συνέδεαν τον οριζόντιο άξονα των τροχών με τον κάθετο άξονα της μυλόπετρας.

Αντίστοιχα, είναι σχεδόν βέβαιο ότι το μεσαιωνικό άροτρο προέρχεται από το άροτρο με τροχούς που περιγράφει ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος τον 1ο αιώνα. Διαδίδεται και τελειοποιείται με αργό ρυθμό κατά την διάρκεια του πρώιμου Μεσαίωνα. Φιλοσοφικές μελέτες καθιστούν πολύ εύλογη μια κάποια διάδοση του αρότρου στις σλαβικές χώρες.

Από την άλλη, είναι πιθανός ένας μεγάλος αριθμός μεσαιωνικών εφευρέσεων που δεν αποτελούν ελληνορωμαϊκή κληρονομιά, είναι δάνεια από την Ανατολή. Χωρίς να έχει αποδειχθεί το γεγονός, ισχύει πιθανώς για τον ανεμόμυλο που είναι γνωστός στην Κίνα και ύστερα στην Περσία από τον 7ο αιώνα, στην Ισπανία παρατηρείται τον 10ο, αλλά και στον χριστιανικό κόσμο δεν εμφανίζεται πριν από το τέλος του 12ου αιώνα.

Ωστόσο, ο εντοπισμός των πρώτων ανεμόμυλων που έχουν καταγραφεί σήμερα σε μια περιορισμένη ζώνη γύρω από τη Μάγχη και οι διαφορές στη μορφή ανάμεσα στον ανατολικό ανεμόμυλο που δεν έχει πτερύγια αλλά διαθέτει υψηλές πολεμίστρες που συγκεντρώνουν τη δράση των ανέμων σε μεγάλους κάθετους τροχούς, τον δυτικό τύπο ανεμόμυλου με τέσσερα μεγάλα πτερύγια και τον μεσογειακό, τέλος, τύπο με πολυάριθμα τριγωνικά υφάσματα που τεντώνονται από ένα σύνολο σκοινιών, όπως αυτοί της Μυκόνου, καθιστούν πιθανή την ανεξάρτητη εμφάνιση του ανεμόμυλου στις τρεις αυτές γεωγραφικές ζώνες.

Όποια κι αν είναι η σημασία της διάδοσης της τεχνολογικής προόδου, αυτό που παρ΄ όλα αυτά χαρακτηρίζει το σύμπαν των τεχνικών της μεσαιωνικής Δύσης, περισσότερο και από την έλλειψη εφευρετικού πνεύματος, είναι ο υποτυπώδης τους χαρακτήρας. Οι νοοτροπίες είναι αναμφίβολα, εν πολλοίς, υπεύθυνες για τούτην την ένδεια και την τεχνική στασιμότητα.

Μονάχα μια κυρίαρχη μειοψηφία από λαϊκούς και εκκλησιαστικούς άρχοντες έχει και μπορεί να ικανοποιήσει ανάγκες σε είδη πολυτελείας. Τα προμηθεύεται χάρη σε εισαγωγές ξένων προϊόντων που προέρχονταν από το Βυζάντιο ή τον μουσουλμανικό κόσμο ή τα αποκτά χωρίς βιοτεχνική ή βιομηχανική επεξεργασία ή ακόμα τα παραγγέλνει σε μικρές ποσότητες από ειδικούς.

Οι μάζες, αν και δεν προσφέρουν πια στους άρχοντες τόσο φθηνό και εκμεταλλεύσιμο εργατικό δυναμικό όσο οι αρχαίοι σκλάβοι, είναι ακόμη αρκετά πολυάριθμες και υποταγμένες στις οικονομικές απαιτήσεις για να συντηρούν τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις και οι ίδιες ζουν λίγο πολύ άθλια, χρησιμοποιώντας υποτυπώδη εργαλεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η κυριαρχία της λαϊκής και κληρικής αριστοκρατίας είχε μονάχα αρνητικές όψεις, ανασταλτικές για τον τεχνικό τομέα. Σε ορισμένους τομείς, οι ανάγκες ή οι επιθυμίες της ευνόησαν κάποια πρόοδο.

Η εξέλιξη του εξοπλισμού και της στρατιωτικής τέχνης, που προορίζεται βασικά για μια αριστοκρατία πολεμιστών επιφέρει πρόοδο στη μεταλλουργία και τη βαλλιστική.

Η Εκκλησία συμβάλλει στην πρόοδο της μέτρησης του χρόνου για τις ανάγκες του εκκλησιαστικού ημερολογίου και της ανέγερσης εκκλησιών -των πρώτων μεγάλων οικοδομημάτων στον Μεσαίωνα- δίνει ώθηση στην τεχνική πρόοδο, όχι μόνο στις τεχνικές της οικοδόμησης αλλά και τα εργαλεία, τις μεταφορές και στις ελάσσονες τέχνες όπως η υαλουργία.

Μολαταύτα, η νοοτροπία των κυρίαρχων τάξεων είναι αντιτεχνολογική. Κατά το μεγαλύτερο μέρος του μεσαίωνα, μέχρι τον 13ο αιώνα και εν μέρει μετά από αυτόν, το εργαλείο, το όργανο και οι τεχνικές όψεις της εργασίας, εμφανίζονται στην λογοτεχνία και την τέχνη ως σύμβολα. Τις αναπαραστάσεις που διαθέτουμε, τις οφείλουμε σε χριστολογικές αλληγορίες για τον μύλο, τον μυστικό ληνό και το κάρο. Μερικά εργαλεία εμφανίζονται ως σύμβολα, διακριτικά ενός αγίου.

Δεν υπάρχει όμως τομέας της μεσαιωνικής ζωής όπου ένα άλλο χαρακτηριστικό της νοοτροπίας, η φρίκη που προκαλούν οι καινοτομίες, να έδρασε με μεγαλύτερη δύναμη εναντίον της πρόοδου από ό,τι το πεδίο της τεχνικής. Εδώ, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, η ανανέωση θεωρούνταν αμαρτία. Έθετε σε κίνδυνο την οικονομική, κοινωνική και διανοητική ισορροπία. Και οι καινοτομίες καθώς στρέφονται προς όφελος του άρχοντα, συγκρούονται με τη βίαιη ή την παθητική αντίσταση των μαζών.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα ο δυτικός Μεσαίωνας δεν συνέθεσε τεχνική πραγματεία διότι τα πράγματα αυτά θεωρούνταν ανάξια να γραφτούν ή συνιστούσαν ένα μυστικό που δεν έπρεπε να διαδοθεί.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff