Αντώνιος και Οκταβιανός: η τελευταία φάση του εμφυλίου πολέμου

Στις 15 Μαρτίου του 44 π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρας πέρασε στην ιστορία. Ποιος θα τον διαδεχόταν; Κανείς δεν υπολόγιζε σοβαρά τον Οκτάβιο, τον δεκαοχτάχρονο ανιψιό του, που είχε κληρονομήσει το όνομα και την περιουσία του Καίσαρα. Γενιά η κατάσταση τότε στο ρωμαϊκό κράτος ήταν περίπου ίδια με εκείνη που είχε δημιουργηθεί στην Ανατολή μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Δεν άργησε να γίνεται φανερό πως ο ύπατος Αντώνιος διέθετε τη μεγαλύτερη ενεργητικότητα και διορατικότητα από οποιονδήποτε άλλον στη Ρώμη.

Ο Αντώνιος επέμενε να συναφθεί συμφωνία ανάμεσα στους οπαδούς του Καίσαρα και την Σύγκλητο. Η Σύγκλητος ήταν πρόθυμη να επικυρώσει γενικά όλες τις πράξεις του Καίσαρα και ειδικότερα όλους τους διακανονισμούς του που αφορούσαν το άμεσο μέλλον, στους οποίους συμπεριλαμβανόταν και η διανομή των επαρχιών στους πρώην άρχοντες. Από την πλευρά του ο Αντώνιος, ως αντάλλαγμα γι΄ αυτή την υποχώρηση, προθυμοποιήθηκε να αντιμετωπίσει τα πρόσφατα γεγονότα σαν «θλιβερή παρεξήγηση» και να αφήσει να σκεπαστεί από τη λήθη ο θάνατος του Καίσαρα. Ωστόσο η ρύθμιση που έγινε με την αμνηστία ήταν προσωρινή: η κάθε πλευρά ζητούσε να βρει μέσα για να ενισχύσει τη θέση της, με άλλα λόγια, ζητούσε στρατιωτική υποστήριξη.

Ο Αντώνιος με τον άλλο ύπατο τον Δολαβέλλα μοίρασαν τις επαρχίες. Ο Αντώνιος πήρε την επαρχία της Μακεδονίας, ενώ ο Δολαβέλλας την Συρία. Ο χρόνος θητείας του Αντωνίου και του Δολαβέλλα αυξήθηκε από δύο χρόνια σε έξι. Ο Βρούτος και ο Κάσσιος παραμερίστηκαν: η Σύγκλητος τους ανέθεσε να οργανώσουν με την ιδιότητα του πραίτωρα τον εφοδιασμό σε σιτάρι της Ιταλίας και της Σικελίας. Μόλις τελείωνε η θητεία τους θα στέλνονταν ως διοικητές στις ασήμαντες επαρχίες της Κρήτης και της Κυρήνης. Τα πράγματα έδειχναν πως η Σύγκλητος είχε νικηθεί.

Ωστόσο ο θρίαμβος του Αντωνίου ήταν προσωρινός. Ο Βρούτος και ο Κάσσιος βρήκαν τα μέσα να φτάσουν στην Ανατολή, προσεταιρίστηκαν εκεί τμήμα στρατού που στάθμευε στην Μακεδονία, κατέπνιξαν κάθε αντίσταση στη Μικρά Ασία και εξόντωσαν τον Δολαβέλλα. Στην Ιταλία εξάλλου η εμφάνιση του νεαρού Γάιου Οκταβίου ανέτρεψε τα σχέδια του Αντωνίου. Ο Οκτάβιος είχε αποδεχθεί τη θέση του κληρονόμου του Καίσαρα με όλες τις υποχρεώσεις που τη συνόδευαν, και τώρα απαιτούσε να αποδώσει ο Αντώνιος τα χρήματα που είχε πάρει, ζητούσε ακόμη, ως Γάιος Ιούλιος Καίσαρ Οκταβιανός -όπως ονομαζόταν μετά την υιοθεσία- να έχει και αυτός συμμετοχή στη διακυβέρνηση του κράτους.

Ο Αντώνιος αρνήθηκε να ικανοποιήσει αυτές τις αξιώσεις, πράγμα που υποχρέωσε τον Οκταβιανό να δείξει πως ήταν σε θέση να υπερασπίσει τα δικαιώματά του. Η κατάσταση περιπλέχθηκε ακόμη περισσότερο όταν μεγάλος αριθμός παλαιμάχων του Καίσαρα συγκεντρώθηκαν γύρω από τον Οκταβιανο και σε αυτούς προστέθηκαν και δύο από τις τέσσερις λεγεώνες που είχε καλέσει ο Αντώνιος από τη Μακεδονία. Η σύγχυση εντάθηκε, όταν ο Οκταβιανός πρόσφερε τις υπηρεσίες του στη Σύγκλητο στη διαμάχη της με τον Αντώνιο, ο οποίος προσπαθούσε να απωθήσει τον Δέκιμο Βρούτο από τη βόρεια Ιταλία.

Μεγάλη ατυχία για τη Σύγκλητο ήταν ο θάνατος των δύο υπάτων του 43 π.Χ., Ίρτιου και Πάνσα, που σκοτώθηκαν στη μάχη στη Μυτίνη και οι περισσότεροι από τους άνδρες τους προσχώρησαν στον Οκταβιανό, ενώ λίγοι στον Δέκιμο Βρούτο. Ο Οκταβιανός, αντί να οδηγήσει τον στρατό του εναντίον του Αντωνίου, βάδισε εναντίον της Ρώμης: η Σύγκλητος του είχε αρνηθεί το δικαίωμα να γίνει ύπατος, να τελέσει θρίαμβο και να δώσει χρηματικές αμοιβές στους άνδρες του. Και μόνο η εμφάνιση του στρατού του κάτω από τα τείχη της Ρώμης ήταν αρκετή για να καταρρεύσει κάθε αντίσταση.

Ο Οκταβιανός εξελέγη ύπατος μαζί με τον Κόιντο Πέδιο. Η πρώτη τους ενέργεια ήταν να πετύχουν την ψήφιση ενός νόμου που προέβλεπε την προσαγωγή στη δικαιοσύνη και την ερήμην καταδίκη των δολοφόνων του Ιουλίου Καίσαρα. Στο μεταξύ ο Δέκιμος Βρούτος είχε στραφεί εναντίον του Αντωνίου. Ήλπιζε να τον βοηθήσουν ο Λέπιδος που είχε ανακληθεί από την Ισπανία και ο Πλάνκος ο διοικητής της Ναρβωνίτιδας Γαλατίας. Ο Πλάνκος όμως αρνήθηκε να τον υποστηρίξει. Ο Λέπιδος συμμάχησε με τον Αντώνιο, τα στρατεύματα του Δέκιμου Βρούτου διαλύθηκαν και τον ίδιο τον σκότωσαν βάρβαροι, καθώς επιχειρούσε να διαφύγει στην Ανατολή. Έτσι το όνειρο της Συγκλήτου να κυβερνήσει την Ιταλία διαλύθηκε οριστικά.

Εν τω μεταξύ η σύγκρουση, που όλοι περίμεναν, ανάμεσα στον Οκταβιανό και τον Ατώνιο δεν ερχόταν. Οι αντίπαλοι των δολοφόνων του Καίσαρα, Οκταβιανός, Αντώνιος και Λέπιδος, συναντήθηκαν κοντά στην Μπολώνια της βόρειας Ιταλίας και συνήψαν συμφωνία, με την οποία οι τρεις άνδρες, έχοντας απεριόριστες εξουσίες, θα αναλάμβαναν το έργο της αναδιοργάνωσης της πολιτείας. Τα μέλη της τριανδρίας μοιράστηκαν μεταξύ τους τις δυτικές επαρχίες. Οι Οκταβιανός και Αντώνιος αναλάμβαναν να αντιμετωπίσουν τον Βρούτο και τον Κάσσιο, ενώ ο Λέπιδος θα φρουρούσε με τις δυνάμεις του την Ιταλία. Όλοι οι όροι της συμφωνίας απέκτησαν νομικό κύρος με νόμο που πρότεινε και πέτυχε να ψηφιστεί ο δήμαρχος Τίτιος στις 27 Νοεμβρίου του 43 π.Χ. Η τριανδρία θα παρέμενε στην εξουσία πέντε χρόνια.

Η τελευταία μάχη της Συγκλήτου εναντίον της στρατιωτικής τυραννίας δόθηκε σε ελληνικό έδαφος. Το 42 π.Χ. ο Αντώνιος και ο Οκταβιανός αντιμετώπισαν τις ισχυρές δυνάμεις του Βρούτου και του Κάσσιου στους Φιλίππους της Μακεδονίας. Η ιστορία της Φαρσάλου επαναλήφθηκε: ο Αντώνιος μπόρεσε να αναγκάσει τους αντιπάλους του να δώσουν μάχη, ενώ εκείνοι δεν κατόρθωσαν να την αποφύγουν ούτε επίσης να αγαγκάσουν αυτόν και τον στρατό του να παραδοθεί από έλλειψη τροφίμων. Ο Βρούτος και ο Κάσσιος σκοτώθηκαν.

Έτσι έληξε η σύγκρουση της τριανδρίας με τη Σύγκλητο, όχι όμως και ο εμφύλιος πόλεμος. Ήταν φανερό πως δεν ήταν δυνατόν να συνυπάρξουν τρεις κυρίαρχοι στις ρωμαϊκές κτήσεις, ακόμη και αν, όπως πράγματι έγινε μετά τη μάχη των Φιλίππων, οι κτήσεις αυτές μοιράζονταν στα τρία. Άλλωστε η ίδια η διανομή ήταν ατελής: την Ιταλία θα τη διοικούσε συλλογικά η τριανδρία, αλλά για την Ανατολή δεν γινόταν καμία πρόβλεψη στη συμφωνία. Τα μέλη της τριανδρίας συμφώνησαν ο Αντώνιος να παραμείνει στην Ανατολή και να συγκεντρώσει χρήματα, ενώ ο Οκταβιανός θα επέστρεφε στην Ιταλία, προκειμένου να εξασφαλίσει κλήρους γης για τον στρατό. Ο Οκταβιανός πέτυχε στην αποστολή του.

Ο Αντώνιος στην Αίγυπτο και το τέλος του εμφυλίου πολέμου

Το έργο που είχε αναλάβει ο Αντώνιος παρουσίαζε μεγαλύτερες δυσκολίες, καθώς τις χώρες της Ανατολής τις είχαν ήδη απογυμνώσει ο Βρούτος και ο Κάσσιος. Μόνο η Αίγυπτος πρόσφερε ακόμη δυνατότητες εκμετάλλευσης. Ύστερα μάλιστα από τη συνάντηση του με την Κλεοπάτρα, τη βασίλισσα της Αιγύπτου, στην Ταρσό, ο Αντώνιος προτίμησε να αποκτήσει τα πλούτη της Αιγύπτου με ειρηνικά μέσα και όχι με τη βία: έγινε ο σύζυγος της βασίλισσας. Είναι πιθανό πως προχώρησε σε αυτήν την ενέργεια, γιατί ήταν μια δελεαστική προοπτική να γίνει κύριος του πλούτου της Αιγύπτου χωρίς αιμοτιχυσία, αλλά και το ότι θα κατείχε την Αιγύπτο σαν προσωπική του κτήση και όχι σαν ρωμαϊκή επαρχία.

Ο Οκταβιανός είχε κατορθώσει να προσεταιριστεί τον στρατό του Λέπιδου και να του αφαιρέσει όλες τις εξουσίες. Όταν ο Λέπιδος αποβιβάστηκε στην Σικελία, τα στρατεύματα του τον εγκατέλειψαν και προσχώρησαν στον νικητή Οκταβιανό. Ο Λέπιδος έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του σε αξιοπρεπή απομόνωση, εξόριστος σε κάποια πόλη της Ιταλίας. Τώρα ο Οκταβιανός ήταν ο αδιαφιλονίκητος κυρίαρχος της Δύσης.

Ο Αντώνιος εν τω μεταξύ είχε ανοίξει μέτωπο με τους Πάρθες, πιστεύοντας πως η Παρθία θα του έδινε σε αυτόν ό,τι η Γαλατία στον Καίσαρα. Στην Παρθία όμως τελικά το μόνο που κατάφερε ήταν να χάσει σημαντικό αριθμό Ρωμαίων στρατιωτών του και το κύρος του ισχυρισμού του πως ως στρατηγός ήταν ανίκητος κλονίστηκε σημαντικά.

Ο Οκταβιανός εκμεταλλεύτηκε με τον καλύτερο τρόπο τα λάθη και τις αποτυχίες του Αντωνίου. Εφευρετικός, τολμηρός και επίμονος, επεδίωκε να αποδείξει στους κατοίκους της Ιταλίας και της Ρώμης πως ο Αντώνιος ήταν πια ένας αξιολύπητος δούλος της Κλεοπάτρας, ένας άνθρωπος χωρίς δική του θέληση, χωρίς αξιοπρέπεια, προδότης των ρωμαϊκών ιδανικών, υπέρμαχο των οποίων παρουσίαζε ο Οκταβιανός τον εαυτό του.

Η τελική πράξη του ρωμαϊκού εμφυλίου πολέμου παίχτηκε σε ελληνικά νερά. Στη ναυμαχία στο Άκτιο το 31π.Χ. ο στόλος του Αντωνίου καταστράφηκε. Ένα μεγάλο μέρος του στρατού του προσχώρησε στον νικητή Οκταβιανό ενώ το υπόλοιπο διαλύθηκε. Ο Αντώνιος με τη Κλεοπάτρα, αφού πέρασαν με τμήμα του στόλου τους μέσα από εχθρικές γραμμές, ζήτησαν καταφύγιο στην Αίγυπτο.Εκεί προσπάθησαν να συγκεντρώσουν στρατό για να υπερασπιστούν τη χώρα, αλλά απέτυχαν. Όταν ο Οκταβιανός πλησίαζε, ο Αντώνιος αυτοκτόνησε. Το ίδιο έκανε και η Κλεοπάτρα, όταν καταλήφθηκε η Αλεξάνδρεια (30π.Χ.), αφού μάταια προσπάθησε να κερδίσει την εύνοια του νικητή. Ο Οκταβιανός έμεινε μόνος, κυρίαρχος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Πηγή: Ρωμαϊκή Ιστορία