Οκτωβριανά της Κύπρου

Οκτωβριανά είναι ο όρος που αναφέρεται στην εξέγερση που έγινε τον Οκτώβριο του 1931 στην  αγγλοκρατούμενη Κύπρο κατά του αποικιακού καθεστώτος, μεταξύ 18 και 26 Οκτωβρίου 1931, με αποκορύφωμα την πυρπόληση του ίδιου Αγγλικού Κυβερνείου στην Λευκωσία τα μεσάνυχτα τις 21ης Οκτωβρίου.

Από το 1925 το νησί της Κύπρου ήταν επίσημα αποικία του Βρετανικού στέμματος, έως τότε τελούσε υπό καθεστώς ενοικίασης της νήσου από τους Τούρκους, η οποία αδυνατούσε να πληρώσει δάνειο από την εποχή του Κριμαϊκού πολέμου. Την εξουσία είχε ο Κυβερνήτης και το νομοθετικό συμβούλιο οι αποφάσεις του οποίου μπορούσαν να ανατραπούν με βασιλικό διάταγμα, ταυτόχρονα ο Κυπριακός Ελληνισμός ζητούσε την ένωση με την Ελλάδα.

Το αποικιακό καθεστώς είχε επιβάλει βαριά φορολογία και ο λαός ζούσε υπό οικονομική ανέχεια. Το 1931 ο κυβερνήτης Ρόναλντ Στορς προσπάθησε να επιβάλει την πολιτική του με νέους φόρους αλλά το νομοθετικό συμβούλιο δεν την ενέκρινε κάτι που κατάφερε με βασιλικό διάταγμα. Οι ενέργειες του και παρά τις προσπάθειες του να καταλαγιάσει την ένταση προκάλεσαν μεγάλες διαδηλώσεις έξω από το κυβερνείο πρωτόγνωρες για τη Κύπρο. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους αποφασίζει να επιβάλει νέους φόρους αλλά με την ψήφο του μέλους του νομοθετικού συμβουλίου Τούρκου Νεγιατί Μπέη δεν εγκρίνονται, ωστόσο με διάταγμα παρακάμπτει την απόφαση του συμβουλίου. Ακολουθεί παραίτηση του Νικόδημου Μυλωνά, μέλος του συμβουλίου, ο οποίος στις 18 Οκτωβρίου με λόγο του που αναγνώστηκε σε όλους τους ναούς ζητάει από τον Κυπριακό λαό τη συμφιλίωση και ένωση για τον κοινό σκοπό, την ένωση με την Ελλάδα.

Στις 21 Οκτωβρίου παραιτούνται και οι υπόλοιποι Έλληνες βουλευτές σε κοινή απόφαση που έλαβαν σε εκδήλωση της Εμπορικής λέσχης Λευκωσίας. Μετά το τέλος της εκδήλωσης ξεκίνησε πορεία διαμαρτυρίας προς το κυβερνείο παρά τις παραινέσεις των βουλευτών να διαλυθούν ησύχως. Η πορεία έφτασε ειρηνικά στο κυβερνείο, εκεί από άγνωστη αιτία άρχισε ο λιθοβολισμός του κτιρίου. Στον χώρο κατέφθασαν αστυνομικές δυνάμεις που προσπάθησαν να διαλύσουν τους διαδηλωτές ανεπιτυχώς και δέχτηκαν και αυτοί λιθοβολισμό ενώ οι διαδηλωτές έκαψαν και τρία οχήματα που μετέφεραν τους αστυνομικούς. Κάποιοι διαδηλωτές άναψαν ραβδιά και πετώντας τα στα παράθυρα του κυβερνείου το πυρπόλησαν. Η αστυνομία έβαλλε με πραγματικά πυρά κατά του πλήθους καταφέρνοντας να διαλύσει την πορεία, από τα πυρά τους σκοτώθηκε ο 17χρονος Ονούφριος Κληρίδης. Συνολικά 17 άτομα σκοτώθηκαν και 30 τραυματίστηκαν.

Την επόμενη μέρα ελήφθησαν αυστηρά μέτρα ασφαλείας με απαγόρευση κυκλοφορίας, λογοκρισία στα έντυπα ενώ στις 23 Οκτωβρίου κατέφθασαν 4 πλοία με Βρετανούς στρατιώτες. Τις επόμενες μέρες συνελήφθησαν και αργότερα εξορίστηκαν ως υπαίτιοι της εξέγερσης συνολικά 10 άτομα, μεταξύ αυτών ο Μητροπολίτης Νικόδημος Μυλωνάς και οι ηγέτες του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου.

Η εθνική εξέγερση της Κύπρου προκάλεσε ζωηρή συγκίνηση και εκδηλώσεις αλληλεγγύης στην Ελλάδα. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή η Κύπρος ήταν ο σημαντικότερος χώρος που απέμενε από το συρρικνωμένο πια αλύτρωτο ελληνισμό. Η τύχη του κυπριακού ελληνισμού και η τελευταία μαχητική εκδήλωση των εθνικών του πόθων που απασχόλησαν σοβαρά την ελληνική κοινή γνώμη και τον ελληνικό Τύπο που, που ζητούσαν την αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης στους Κύπριους αδελφούς.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος που βρισκόταν τότε στην τελευταία του πρωθυπουργία, δήλωσε ότι το Κυπριακό ζήτημα δεν αφορούσε τις ελληνοαγγλικές σχέσεις, αλλά ήταν αποκλειστικά πρόβλημα μεταξύ των Κυπρίων και της κυρίαρχης αποικιακής δύναμης. Ο επίσημος αυτός καθορισμός της ελληνικής κυβερνητικής πολιτικής κατόπτριζε τη νέα θέση του αλυτρωτικού ζητήματος στα πλαίσια της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής μετά το 1922, αλλά και τη στενή πρόσδεση της ελληνικής προς τη βρετανική πολιτική στη Μεσόγειο.

Η αντιμετώπιση αυτή του Κυπριακού από τον Βενιζέλο προδιέγραφε και τους μελλοντικούς κυβερνητικούς χειρισμούς, όταν η υπόθεση της Κύπρου, σαν το κατεξοχής εθνικό πρόβλημα του Ελληνισμού, εισήλθε στην κρισιμότερη φάση του μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η σημαντικότερη θεσμική συνέπεεια των Οκτωβριανών ήταν η κατάργηση τον Νοέμβριο του 1931 του Νομοθετικού Συμβουλίου και η επιβολή δικτατορικής διακυβέρνησης στην Κύπρο. Οι στοιχειώδεις πολιτικές ελευθερίες καταργήθηκαν, τα σύμβολα του ελληνικού πατριωτισμού απαγορεύθηκαν και κάθε έκφραση των εθνικών αισθημάτων του κυπριακού λαού καταπνίγηκε. Η ελληνική σημαία, ο ελληνικός εθνικός ύμνος οι εικόνες των Ελλήνων ηρώων απαγορεύθηκαν. Οι ανελεύθερες αυτές συνθήκες επικράτησαν σε όλη τη δεκαετία του 1930.

Ουσιαστικότερη όμως σημασία είχαν οι αρνητικές επιπτώσεις του καταπιεστικού κλίματος στη ζωή του τόπου. Δεν ήταν τυχαίο το γεγονός ότι τα μέτρα που πήραν οι αγγλικές αρχές μετά την κατάπνιξη της εξέγερσης στράφηκαν κυρίως εναντίον της Εκκλησίας και της Παιδείας, των δύο ηθικών δυνάμεων που κατεξοχήν στήριζαν και κατηύθυναν το εθνικό κίνημα.

Η Εκκλησία της Κύπρου που περνούσε μια φάση ανασυγκρότησης στη διεκαετίες 1910 και 1920, πλήγηκε από την εξορία δύο σημαντικών στελεχών της τετραμελούς της Ιεράς Συνόδου. Μετά τον θάνατο του αρχιεπισκόπου Κυρίλλου Γ΄ το 1933, η Εκκλησία της Κύπρου παρέμενε με έναν μόνο ιεράρχη, τον μητροπολίτη Πάφου Λεόντιο. Εξαιρετικά μορφωμένος και ικανός ηγέτης ο Λεόντιος σήκωσε μόνος του τοβάρος της ηγεσίας της Εκκλησίας για τα επόμενα δεκατέσσερα χρόνια.

Ο μητροπολίτης Κιτίου πέθανε εξόριστος στα Ιεροσόλυμα το 1937 και ο Κυρηνείας Μακάριος καταπονημένος από τις κακουχίες της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, επέστρεψε στην Κύπρο μόλις το 1946 και διαδέχθηκε τον Λεόντιο. Η εξορία των ιεραρχών και η όξυνση του εθνικού ζητήματος ανέκοψε το έργο της ανασυγκρότησης της Εκκλησίας και κατέστησε ιδιαίτερα δύσκολο το ποιμαντικό και εθναρχικό έργο του τοποτηρητή Λεοντίου.

Η πίεση πάνω στην ελληνική παιδεία της Κύπρου πήρε τη μορφή μιας αμεσότερης απειλής. Σύμφωνα με το πρότυπο της επιβολής πλήρους κυβερνητικού ελέγχου στη στοιχειώδη εκπαίδευση λίγα χρόνια πριν, η βρετανική κυβέρνηση αποπειράθηκε να θέσει υπό τον έλεγχό της και τη μέση εκπαίδευση της ελληνικής κοινότητας της Κύπρου. Ο νόμος επεδίωκε την μεταβολή του ελληνικού αναλυτικού προγράμματος των τεσσάρων από τα πέντε σχολεία μέσης εκπαίδευσης της Κύπρου (Γυμνάσια, Λεμεσού, Αμμοχώστου, Πάφου και Εμπορικό Λύκειο Λάρνακας) κατά το πρότυπο των αγγλικών σχολών μέσης παιδείας. Επίσης προνοούσε για την, σε μεγάλη κλίμακα, χρήση της αγγλικής γλώσσας στη διδασκαλία. Το Παγκύπριο Γυμνάσιο εξαιρέθηκε από τις πρόνοιες του νόμου και του επιτρεπόταν να διατηρήσει τον κλασικό του χαρακτήρα.

Η κυβέρνηση έκανε σαφές ότι θα διέκοπτε κάθε επιχορήγηση σε σχολεία που δεν θα συμμορφώνονταν με τις οδηγίες. Η οικονομική πίεση που προϋπόθετε το μέτρο αυτό ήταν τόσο ασφυκτική, που οι τοπικές σχολικές εφορείες αναγκάστηκαν να δεχτούν. Μόνο το ελληνικό Γυμνάσιο Πάφου υπό την ηγεσία του γυμνασιάρχη Πασχάλη Πασχαλίδη παρά τις τεράστιες πιέσεις αρνήθηκε να συμμορφωθεί και να μεταβάλλει το πρόγραμμά του. Σαν συνέπεια ήταν η διακοπή της επιχορήγησης και η φορολογία της περιουσίας του σχολείου. Η λειτουργία όμως του σχολείου εξασφαλίστηκε χάρη στην σχολική εφορεία και την Εκκλησία και τις θυσίες του διδακτικού του προσωπικού.

Με τέτοιες πράξεις αυτοθυσίας και ηθικής αντίστασης ο κυπριακός λαός αντιμετώπισε τις συνέπειες της εθνικής εξέγερσης του 1931. Ήταν πια προφανές σε όλους ότι οι διαθέσεις των κυριάρχων δεν δικαιολογούσαν καμιά ελπίδα ή ψευδαίσθηση. Παρά τους παροδικούς ενθουσιασμούς που προκλήθηκαν και πάλι στην Κύπρο από τις επαγγελίες των συμμάχων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το μάθημα των Οκτωβριανών έμεινε ανεξίτηλο στην πολιτική ψυχολογία των Κυπρίων. Η πικρή εμπειρία των Οκτωβριανών και η τελική απογοήτευση των προσδοκιών από τη διατύπωση των ορίων του φιλελευθερισμού και της προοδευτικότητας του αγγλικού καθεστώτος καθόρισαν τις επιλογές που κατηύθυναν τους αγώνες της Κύπρου στις μεταπολεμικές δεκαετίες.

Με πληροφορίες από: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους